L8: Romantiek

Wat zijn een paar idealen van de verlichting?

• Rede

• Tolerantie

• Gelijkheid

• Vooruitgang

• Vrijheid (zelfbestuur, mensenrechten, autonomie)

Schaduwzijde van de verlichting: termen

• Instrumentele rationaliteit

• Maakbaarheid

• Terreur

• Betekenisverlies

• Determinisme

Wat betekent instrumentele rationaliteit

Vorm van rationaliteit die zoekt naar de efficiëntste middelen om een gegeven doel te bereiken. Het heeft uitsluitend betrekking op de aanwending van middelen, niet op de betekenis van het doel

dominantie van instrumentele rationaliteit

• Denken in termen van nut: Iets heeft slechts betekenis voor zover het mij nut oplevert

• Een logica van efficiëntie: rationeel zijn houdt in dat voor een bepaald doel altijd de efficiëntste middelen gekozen worden

• Instrumenteel denken: Alle aandacht gaat naar de aanwending van middelen, niet naar een kritisch onderzoek van het doel

Wat betekent maakbaarheid in de Verlichting?

Mensen zijn in staat om hun wereld te verbeteren door actief en doelgericht menselijk ingrijpen volgens rationele inzichten, plannen en procedures

Wat is het probleem bij maakbaarheid in de Verlichting

De opvatting ontstaat dat de menselijke rede in staat is om zelf, autonoom, nieuwe waarden te creëren.

• De objectiviteit van waarden verandert

• De Rede vervangt waarden die gegeven zijn door waarden die zij zelf tot stand brengt

• Het project ontstaat om op basis van zelf gecreëerde waarden de ideale samenleving tot stand te brengen

Wat is de ideale samenleving in de maakbare samenleving

De menselijke Rede is in staat om zelf nieuwe waarden te creëren en tot een coherent geheel te verbinden

Wat is de instrumentele rationaliteit in de maakbare samenleving

We gebruiken de Rede om zo efficiënt mogelijk ons doel (de ideale samenleving) te verwezenlijken

Expliciete vooronderstelling bij de maakbare samenleving

De wereld is een kneedbare materie, die geen weerstand biedt tegen menselijk ingrijpen. We kunnen alles wat bestaat naar ons hand zetten en plooien naar onze wensen en idealen.

Gevolg van de expliciete vooronderstelling van de maakbare samenleving

De wereld die ‘er is’, die ons gegeven is, verandert in een wereld die geheel op maat van de mens wordt vormgegeven

Toepassing van de maakbare samenleving

De maakbare samenleving is een samenleving die in functie van de nieuwe waarden door rationele planning en inrichting volledig uit het niets wordt opgebouwd

Verborgen vooronderstelling bij de maakbare samenleving

Ook mensen zijn maakbaar en kunnen door rationele beheersing verbeterd en geperfectioneerd worden

Wat is de “bucketlistmens”?

Een mens die zijn leven ziet als een reeks doelen die efficiënt moeten worden afgewerkt. Hij bepaalt zelf zijn leven, maar imiteert vaak gewoon anderen, in de waarden en idealen die we onszelf opleggen. Hij is meestal ook blind voor de manier waarop we onszelf en ons eigen leven rationeel beheersen

Kritiek op de bucketlistmens

• Er is een totale afwezigheid van exterioriteit, we beschouwen de wereld als grondstof voor ons persoonlijk levensproject

• Instrumentalisering van de medemens. Iedereen dient als instrument om onze eigen doelen te bereiken

Wat is de “terreur” van de rede?

De Verlichting trekt ten strijde tegen alle onderdrukkende machten uit het verleden maar creëert zelf nieuwe vormen van macht en onderdrukking

• Revolutie ontaardt in geweld

• Bevrijding van de oude machten resulteert in koloniale en ecologische agressie en uitbuiting

• de Rede heerst als nieuwe despoot over het leven

Betekenisverlies bij de Verlichting

Het Tijdperk van de Kritiek belooft ons een waarachtige nieuwe wereld door alle illusies en onwaarheden weg te halen maar biedt ons slechts nuchtere waarheden en abstracte idealen waarin we geen betekenis vinden

Voorbeelden van betekenisverlies bij de verlichting

• Onttovering: De wetenschappelijke beheersing van de wereld laat een leeg, koud, en betekenisloos universum over

• Verarming van de menselijke ervaring: De prijs voor vermeerdering van macht is vervreemding van datgene waarover macht wordt uitgeoefend

• Universalisme: Abstracte, universele ideale bieden geen betekenisvolle identiteit omdat ze niet corresponderen met iemands concrete situatie en achtergrond

Determinisme bij de verlichting

De Verlichting belooft ons vrijheid te schenken maar verspreid kennis die stelt dat alles gedetermineerd is

• Wiskundige rationaliteit staat model voor de nieuwe wetenschappelijke kennis

• Mechanisch wereldbeeld: Alle verschijnselen in de natuur zijn het gevolg van materiedeeltjes die volgens vaste wetten op elkaar inwerken

• Determinisme: Alle gebeurtenissen vloeien voort uit voorafgaande oorzaken en worden volledig bepaald door onveranderlijke natuurwetten

Wat is Romantiek

Een brede intellectuele en artistieke beweging rond 1780-1850 in Duitsland, England en de VS. Het ontstond als reactie op de verlichting en is even belangrijk als vormende factor van de Westerse cultuur

Twee belangrijke inzichten in de kritiek van de Rede

• De macht van de Rede is veel groter dan we ooit vermoed hadden want zij is verantwoordelijk voor de ordening die we aantreffen in de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet.

• De Rede is verre van almachtig want heeft geen toegang tot de werkelijkheid zoals die op zichzelf is

Welk idee ontstond er in de Copernicaanse revolutie

Al onze theoretische kennis van de werkelijkheid stamt uit de ervaring (inhoud zonder vorm)

Door de spontane activiteit van het denken (vorm zonder inhoud) worden de ervaringsgegevens altijd al verwerkt en gestructureerd tot mogelijke objecten van onze kennis

Hoe verschillen empirisme en rationalisme volgens de visie van de Copernicaanse revolutie

Empirisme benadrukt ervaring dat ons in contact brengt met verschijnselen, rationalisme benadrukt dat begrippen ons in staat stellen om na te denken over de verschijnselen; beide zijn gedeeltelijk juist.

Wat zijn wij volgens de copernicaanse revolutie

Diegene die de werkelijkheid altijd al structureren in ruimte en tijd en diegene die de werkelijkheid altijd al ordenen tot een coherent geheel van causale verbanden tussen dingen

Grenzen aan onze kennis

• We kunnen alleen kennis verwerven van de dingen zoals die zich aan ons voordoen (phenomena)

• De dingen zoals zij ‘op zichzelf zijn’ (noumena) kunnen we niet kennen

Macht en onmacht van de rede

• Fenomenale werkelijkheid is kenbaar en grotendeels het werk van de rede

• Noumenale werkelijkheid ligt buiten het bereik van de rede. Hier past bescheidenheid en het besef dat ze er geen enkele wetenschappelijke uitspraak over kan doen.

Als we de Ding an sich, noumenale werkelijkheid niet theoretisch kunnen kennen, wat dan wel?

• We zijn zelf een ding an sich

• Telkens als we ethisch handelen veronderstellen we de diepere waarheid van een werkelijkheid op zichzelf

• In de esthetische ervaring ontmoeten we de noumenale werkelijkheid

Dat zijn 3 ervaringen van het Absolute, het Absolute verschijnt niet meer in de theoretische kennis, maar in de ervaring

Wat is de Copernicaanse revolutie

De kerntheoretische omwenteling van de kritische filosofie. De analogie met Copernicus ligt in hoe een omkering van het natuurlijke en algemeen aanvaarde gezichtspunt tot een doorbraak leidt.

Wat is de kritische filosofie

Een strekking in de filosofie die de grenzen en mogelijkheden van de Rede onderzoekt. Ze beklemtoont de noodzaak van een zelfkritiek van de Rede om vast te stellen onder welke voorwaarden betrouwbare kennis mogelijk is

Wat is kerntheorie

Filosofische discipline die onderzoekt wat betrouwbare kennis is en hoe we die kunnen verkrijgen

Twee belangrijke inzichten Copernicaanse revolutie (phenomena, noumena)

• De fenomenale werkelijkheid, de werkelijkheid zoals die aan ons verschijnt, is ten dele door ons eigen denken voortgebracht.

• Van de noumenale werkelijkheid, de werkelijkheid op zichzelf, kunnen we geen theoretische kennis verwerven

Wat is volgens de Romantiek de diepste kern van de mens?

Geen wetenschappelijk subject, maar een onuitputtelijke bron van betekenis

Onze innerlijkheid is een levende natuur en voortdurend in ontwikkeling

We hebben het actieve vermogen om onszelf te vormen door de hele werkelijkheid binnen te halen

Wat is volgens de Romantiek onze belangrijkste relatie met anderen

Een praktische en affectieve relatie, geen theoretische. Een puur theoretische verhouding dreigt de ander te instrumentaliseren. We moeten de ander niet als middel zien maar altijd ook als doel. Dit betekent zich openstellen voor hun vrijheid en oneindigheid

Wat betekent “het schone” en het “sublieme” in de Romantiek?

• Een ervaring van belangeloze vreugde en harmonie.

• Een overweldigende ervaring van angst, bewondering en nietigheid. Het confronteert ons met iets dat groter dan onszelf is

In de natuurervaring is het landschap, het schone en de wildernis, het sublieme

De natuur kan een weg zijn naar god.

Wat bedoelt de Romantiek met de “fragiliteit van betekenis”?

Door de Romantiek wordt het Absolute, in verschillende vormen (het ik, de ander, de kunst, de Natuur, God), gered en in ere hersteld, nadat de Verlichting het tot een object-voor-het-subject had gereduceerd