Państwo i władza

Władza (ogólnie)

możliwość narzucenia swojej woli innym, nawet mimo oporu (def. Maxa Webera).

Władza polityczna

władza dotycząca spraw publicznych i kierowania wspólnotą; jest związana z funkcjonowaniem państwa.

Elementy władzy politycznej

podmiot (kto rządzi), przedmiot (kogo/czego dotyczy władza), zakres (w jakich sprawach i jak daleko sięga).

Władza państwowa

odmiana władzy politycznej sprawowana na określonym terytorium przez wyspecjalizowane organy, z możliwością użycia zorganizowanego przymusu (np. policja, wojsko); jest pierwotna, trwała, niezależna i dotyczy całej ludności na terytorium państwa.

Legitymizacja

społeczne przyzwolenie na sprawowanie władzy i podejmowanie wiążących decyzji.

Władza a panowanie wg Webera

władza jest pojęciem szerszym, a panowanie oznacza władzę uznaną za prawomocną.

Makiawelizm

nurt myśli politycznej kojarzony z Niccolò Machiavellim: polityka jako dążenie do skuteczności, dopuszczające stosowanie środków moralnie wątpliwych.

Etyka przekonań

skupia się na wierności zasadom, wartościom i intencjom, niezależnie od skutków działań ("czynię dobro, bo tak nakazuje moralność").

Państwo (definicja klasyczna)

terytorium + ludność + władza.

Państwo

polityczna i terytorialna organizacja społeczeństwa, posiadająca suwerenne organy oraz legalny monopol na stosowanie przymusu.

Obywatel

osoba związana z państwem trwałą więzią prawną.

Obywatelstwo

więź prawna łącząca jednostkę z państwem; określa wzajemne prawa i obowiązki.

Bezpaństwowiec (apatryda)

osoba nieposiadająca żadnego obywatelstwa.

Polityka

działalność związana z podejmowaniem i realizacją decyzji publicznych; obejmuje m.in. zdobywanie i sprawowanie władzy oraz zarządzanie sprawami wspólnymi.

Polityk

osoba zawodowo lub społecznie zajmująca się sprawami państwa.

Ideologia

ogólny system poglądów i wartości uzasadniający działania polityczne; zawiera krytykę rzeczywistości, wizję ładu i strategię działania.

Doktryna

bardziej uporządkowana i praktyczna wersja ideologii, wskazująca konkretne cele i metody realizacji.

Program polityczny

zestaw konkretnych działań i propozycji danego ugrupowania politycznego

Prawica

zbiór ruchów, który zakłada większą rolę tradycji, autorytetu i własności; sceptycyzm wobec radykalnych zmian.

Liberalizm

wolność jednostki, indywidualizm, prawa człowieka, ograniczona władza państwa.

Demokracja bezpośrednia

demokracja, w której obywatele podejmują decyzje sami (np. referendum).

Suwerenność narodu

źródłem władzy jest naród.

Konstytucjonalizm

zasady ustroju określa konstytucja, która ogranicza władzę i chroni prawa obywateli.

Części konstytucji

preambuła, zasady ustroju, prawa i wolności, organy władzy, procedura zmian.

Podział władzy

ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza.

Państwo prawa

Państwo w którym organy działają na podstawie i w granicach prawa; zakaz zmuszania bez podstawy prawnej.

Pluralizm polityczny

swoboda zrzeszania się i konkurencji politycznej.

Demokratyzacja

proces przechodzenia od rządów niedemokratycznych do demokratycznych oraz upowszechnianie się demokracji na świecie.

legitymizacja

społeczne przyzwolenie na sprawowanie władzy i podejmowanie wiążących decyzji

panowanie tradycyjne

panowanie, które opiera się na zwyczaju i tradycji

panowanie charyzmatyczne

opiera się na autorytecie i cechach przywódcy

panowanie legalne (racjonalno-legalne)

panowanie, któe opiera się na prawie i formalnych instytucjach

referendum

forma demokracji bezpośredniej polegająca na głosowaniu obywateli nad ważną sprawą lub aktem prawnym

inicjatywa obywatelska

prawo obywateli do zgłaszania projektów ustaw lub innych rozwiązań prawnych

weto ludowe

prawo obywateli do odrzucenia uchwalonego aktu prawnego w drodze głosowania

recall (odwołanie przedstawiciela)

procedura umożliwiająca obywatelom odwołanie wybranego przedstawiciela przed końcem kadencji

ujęcie klasyczne polityki

ujęcie polityki, zakładające troskę o dobro wspólne, sztuka rządzenia państwem

polityka (ujęcie konsensualne)

… jako proces dochodzenia do porozumienia między różnymi grupami

ujęcie konfliktowe polityki

ujęcie polityki, zakładające rywalizację o władzę i wpływy między grupami społecznymi

koercyjna koncepcja polityki

ujęcie polityki, zakładające prawomocne stosowanie przymusu i regulacji przez władzę

funkcje państwa wewnętrzne

tworzenie i egzekwowanie prawa, zapewnienie bezpieczeństwa i porządku, funkcje gospodarcze i socjalne, arbitraż

funkcje państwa zewnętrzne

obrona państwa, prowadzenie dyplomacji i reprezentowanie interesów państwa oraz obywateli

teoria naturalna

państwo powstaje w wyniku naturalnego rozwoju życia społecznego, od samodzielnych rodzin po wsie itd., człowiek jest stworzony do życia w państwie

teoria teistyczna (teologiczna)

państwo jako element porządku ustanowionego przez Boga

teoria umowy społecznej

państwo powstaje w wyniku umowy między ludźmi dla zapewnienia ładu i bezpieczeństwa

teoria marksistowska

państwo jako efekt podziałów klasowych i powstania własności prywatnej

teoria podboju

państwo powstaje w wyniku przemocy i podboju jednych grup przez inne

polityczna cecha państwa

(cecha państwa) istnienie zorganizowanej władzy publicznej

terytorialność państwa

cecha państwa, zakładająca posiadanie określonego terytorium i granic

suwerenność

niezależność wewnętrzna i zewnętrzna państwa

obywatelstwo

sformalizowana przynależność jednostek do państwa

pierwotne nabycie obywatelstwa

nabycie obywatelstwa z mocy prawa

ius sanguinis

nabycie obywatelstwa przez pochodzenie (po rodzicach)

ius soli

nabycie obywatelstwa ze względu na miejsce urodzenia

wtórne nabycie obywatelstwa

nabycie obywatelstwa na podstawie decyzji organu państwa (np. nadanie, uznanie, przywrócenie)

naturalizacja

uzyskanie obywatelstwa przez cudzoziemca na podstawie decyzji państwa

repatriacja

powrót do kraju przodków połączony z uzyskaniem obywatelstwa

naród

wspólnota oparta na subiektywnym poczuciu przynależności

państwo

wspólnota oparta na obiektywnej więzi prawnej (obywatelstwo) oraz instytucjach władzy

lewica

zbiór ruchów politycznych, kładących nacisk na równość społeczną, większą rolę państwa w gospodarce i otwartość na reformy

postawa reakcyjna

sprzeciw wobec zmian, dążenie do powrotu do wcześniejszego porządku

postawa zachowawcza (konserwatywna)

ostrożne podejście do zmian, preferowanie utrzymania istniejącego porządku

postawa reformistyczna

dążenie do stopniowych zmian i ulepszania systemu

postawa rewolucyjna

dążenie do szybkich i radykalnych zmian systemowych

demokracja większościowa

system, w którym decydująca jest wola większości społeczeństwa

demokracja konstytucyjna

system demokratyczny, w którym władza działa w granicach konstytucji; gwarantuje prawa i wolności oraz opiera się na podziale i równowadze władz

transformacja

zmiany polityczne(demokratyzacja) inicjowane odgórnie przez władzę, mające charakter ewolucyjny

przemieszczenie

zmiany wynikające z kompromisu między elitami władzy a opozycją

zastąpienie

gwałtowna zmiana systemu totalitarnego na demokratyczny, (rewolucja) inicjowana przez opozycję

konserwatyzm

nurt polityczny oparty na tradycji, pragmatyzmie, hierarchii i autorytecie; sceptyczny wobec gwałtownych zmian

socjaldemokracja

nurt wspierający państwo opiekuńcze, interwencjonizm gospodarczy, sprawiedliwość społeczną i reformizm

chrześcijańska demokracja

nurt oparty na personalizmie, godności osoby, solidaryzmie, zasadzie subsydiarności i pluralizmie

komunizm

ideologia oparta na walce klas, rewolucji, dyktaturze proletariatu i centralnej roli partii

faszyzm i nazizm

dwie bliskie ideologie autorytarne oparte na kulcie wodza, przemocy i odrzuceniu demokracji; dodatkowo mogą zawierać skrajny rasizm i antysemityzm

nacjonalizm

ideologia uznająca naród za najwyższą wartość i główne źródło tożsamości

regionalizm

ruch podkreślający odrębność regionu w wymiarze kulturowym, gospodarczym lub politycznym

ekologizm

nurt polityczny skupiony na ochronie środowiska i racjonalnym gospodarowaniu zasobami; krytykuje antropocentryzm

feminizm

ruch dążący do równouprawnienia kobiet i zniesienia dyskryminacji

populizm

styl polityki oparty na prostych hasłach i obietnicach odwołujących się do „ludu”, często używany w sporach politycznych

subsydiarność

zasada, według której sprawy powinny być rozwiązywane na najniższym możliwym poziomie władzy, najbliżej obywateli; wyższe szczeble wspierają tylko wtedy, gdy niższe nie są w stanie skutecznie działać