LES 4 (C&MK): De Frankfurter Schule & Feminisme

hoe wordt de Frankfurter Schule ook wel genoemd?

'kritische theorie'

de Frankfurter Schule

-> wat is het?

-> wie waren het?

= stroming binnen de filosofie die van start ging tijdens interbellum

-> groep mensen die in jaren 1920 & 1930 samen in een OZ-groep aan de Univ van Frankfurt werkten

de Frankfurter Schule

-> waarop geven ze kritiek?

-> waarvoor zoeken ze manieren?

-> op wiens (2) theorieën doen ze hiervoor beroep?

- kritiek op de politieke & sociale factoren van hun tijdperk -> wat mensen normaal & logisch vinden binnen de maatschappij, willen zij in vraag stellen

- tegelijk zoeken ze manieren om de samenleving te veranderen

-> daarvoor beroep doen op theorie van: Freud & Marx

de Frankfurter Schule: waarin bedden ze hun kritiek in?

in een emancipatorisch project -> ze promoten de vrijere samenleving

-> KRITIEK & VERANDERING GAAN ALTIJD SAMEN!

waarom is het belangrijk om de Frankfurter Schule te bespreken?

1) het was de start van ons domein: de manier waarop we aan kritiek doen is hier gestart

2) revival van deze theorie nu

3) omdat ze vandaag veel word gebruikt, zien we dat de theorie ook limieten heeft -> we knn er kritiek op geven

Frankfurter Schule zit ingebed in een historische context, wiens context dienen we daarvoor ook te begrijpen?

die van 'de verlichting'

de verlichting

-> wat is het?

-> waarop gaven zij kritiek?

- brede trend in de Europese filosofie v/d 17de & 18de eeuw

- kritiek op: autoriteit & willen blind geloof in autoriteit vervangen dr wetenschap & rede

vanuit welke vaststelling start de Frankfurter Schule?

-> welke kritiek geven zij?

de beloftes v/d verlichting zijn niet volledig voldaan!

kritiek:

-> vooruitgang die de wetenschap & rede moest brengen, hebben nieuwe monsters gecreëerd

-> begin 20ste eeuw: Stalinisme, Nazisme, Wereldoorlog, atoombommen

"Practice had betrayed theory" -> heeft kennis net niet veel schade aangericht?

vanuit de westerse wetenschap, als vanuit communistische idealen leefde altijd het idee van vooruitgang sinds de verlichting, maar hoe kijkt de Frankfurter Schule hiernaar?

zij bekijken het omgekeerd:

- er is een vorm van barbaarsheid in die vooruitgang binnengetreden

- de vooruitgang = ten dele een illusie (we zijn 'van pijl en boog naar atoombom gegaan' - Adorno)

-> FS focus: (net als Marx) op de effecten v/h kapitalisme & communisme: men wil begrijpen wrm beide systemen tot onderdrukking leiden -> NIET MEER GERICHT OP SOCIALE REVOLUTIE

de FS focust niet meer op sociale revolutie, maar waarop wél?

-> hoe willen ze dat doen? (2)

verachting (= het diep afwijzen) van wreedheid & verlangen om een goed bestaan te leiden

-> leden FS zoeken nr manieren om (1) sociale ongelijkheid af ste schaffen & om (2) psychologische & culturele bronnen van menselijk ongeluk af te schaffen

welk soort kritiek wordt er niet gegeven binnen FS?

GEEN conservatieve kritiek = FS zegt niet dat de mens van voor de verlichting & kapitalisme beter/vrijer was

-> MAAR: zij zien ook de positieve effecten v/d moderne samenleving, vooral in kunst (modernisme)

de Frankfurter Schule = een smeltkroes van verschillende denkers

-> wat wordt hiermee bedoeld?

-> waartegenover positioneerden al deze verschillende denkers zich allemaal?

- FS bestaat uit verschillende denkers die elk in hun eigen stijl schreven over divers onderwerpen zoals literatuur, psychologie, politiek -> VEEL DENKERS MET VEEL DIVERSITEIT

- allemaal gepositioneerd tov het falen van het communisme & de verlichting (namen allen een standpunt in over dit falen, heel wat verschil in hun theorieën en dachten dus niet allemaal hetzelfde)

belangrijkste denkers FS

- Horkheimer (oprichter Schule)

- Fromm (gebruikt ideeën v Freud om cultuur te begrijpen)

- Marcuse

- Adorno

...

de kritische methode

-> van waaruit knn we de FS benaderen?

- FS benaderen vanuit haar inhoudelijke kritiek op de maatschappij

- MAAR: we knn FS ook benaderen als specifieke methode om à kritiek te doen

wat houdt die "specifieke methode" om aan kritiek te doen in? = kritische methode

-> van waaruit komt deze methode/deze manier van denken?

-> waarvoor wil FS een methode ontwerpen?

- om kritisch na te denken over de maatschappij waarin mensen leven & over de theorieën & ideologieën die men daarbinnen gebruikt

- komt vanuit Marxisme: alle vormen van 'hegemonie' (= overwicht van bepaalde denkwijze) bekritiseren & zij willen een wrede kritiek van ALLES wat bestaat

- FS wil methode ontwerpen om dominante paradigma's te onderzoeken

vb. hedendaagse hegemonische denkwijze

overwicht dat we leggen op het idee dat psychische problemen voortkomen vanuit biologische processen

-> mensen denken dat psychose genetisch is

Horkheimer over paradigma's

heel wat paradigma's negeren hun historische context & mogelijke alternatieven -> daardoor gezien als noodzakelijk

uitleg: veel wetenschappelijke of filosofische denkwijzen (paradigma's) doen alsof ze de enige of natuurlijke manier zijn om naar de wereld te kijken, maar die ideeën zijn ontstaan in een bepaalde tijd & situatie, er hadden ook andere ideeën (alternatieven) knn ontstaan

-> omdat die achtergrond vaak wordt vergeten, denken mensen dat ideeën vanzelfsprekend/noodzakelijk zijn

Horkheimer over paradigma's? -> waaruit bestaat kritiek geven?

uit OZ nr de historische context & alternatieven in kaart brengen

Horkheimer: wat zien we als we OZ verrichten nr de historische context & alternatieven in kaart brengen?

dat traditionele theorieën niet zo neutraal & reflectief zijn als ze beweren: er zitten ALTIJD sociale of maatschappelijke keuzes in

waarvoor wil de FS vooral waarschuwen?

voor theorieën die blind zijn voor zelfkritiek & hun historische context

kritische methode: wat is die methode nu echt? -> over feiten

= feiten niet zozeer als geïsoleerde voorstellingen v/d realiteit benaderen, maar als een historisch product verbonden met de sociale context

'een geschiedenis v/d waarheid' ipv 'een waarheid v/d geschiedenis' -> men verricht OZ nr de context v/d waarheid!

vb. theorie v/d zwaartekracht kon lang niet gedacht worden, wat heeft er vr gezorgd dat we hier dan wel ineens zijn opgekomen? welke context heeft dit mogelijk gemaakt?

kritische methode: wat is die methode nu echt? -> over het geheel

het geheel knn we terugzien in het particuliere en het particuliere reflecteert het geheel

uitleg: in kleine, alledaagse dingen zie je sporen van hoe de hele samenleving werkt — en omgekeerd: grote maatschappelijke structuren komen tot uiting in gewone, persoonlijke of culturele dingen

-> drm interessant om OZ te doen nr dagdagelijkse zaken & populaire cultuur

kritische methode: het geheel knn we terugzien in het particuliere en het particuliere reflecteert het geheel vb.?

geometrische patronen & strak georkestreerde bewegingen van danseressen in jaren 1920 wijst op hoe de toenmalige samenleving groepen reguleert & individualiteit daarin verloren raakt

-> dansbewegingen zeggen hier iets over de bredere context

kritische theorie deels gericht op verlangen om mensen te ...

-> wat begreep men hierbij?

bevrijden -> enkel vanuit die kritiek is er mogelijkheid om iets aan de samenleving te veranderen

men begreep dat nieuwe sociale condities -> nieuwe ideeën en dus ook nieuwe problemen -> kritische methode zou dus altijd moeten veranderen

ideeën kritische methode vandaag

deze ideeën hebben tot op de dag van vandaag nog een grote invloed op methodologie van C&Mkritiek

aliënatie

-> synoniem?

-> basisidee?

-> met wie nu meestal geassocieerd?

= vervreemding: de maatschappij dringt een identiteit op aan mensen, een die niet correspondeert met hun echte identiteit -> ze raken vervreemd van zz

= concept met lange traditie i/d filosofie, maar wordt nu geassocieerd met Marx

Marx - aliënatie

arbeider wordt een 'deel v/d machine' & daardoor raakt hij vervreemd van zijn product van arbeid & zz

(arbeider maakt slechts deeltje v/h werkproces, dus geen deling met het eindproduct)

FS: concept aliënatie centraal in haar analyse v/d moderne tijd, in verhouding tot wat wordt het concept vooral gebruikt?

in verhouding tot de 'volledig administratieve maatschappij'

wat bedoeld FS met de 'volledig administratieve maatschappij'

onze maatschappij is zo ingericht, dat ze vanzelf leidt tot vervreemding

FS: 'volledig administratieve maatschappij'

-> hoe is de maatschappij volgens hen geworden?

-> & wat is de prijs die we daarvoor betalen?

- maatschappij = doorgedreven rationeel geworden, met focus op efficiëntie, bureaucratie & standaardiseren

-> verlichting beloofde mensen te emanciperen v/d staat & God, maar nu vallen mensen onder heerschappij v efficiëntie

- prijs = verlies subjectiviteit -> mensen gevat in een machine van efficiëntie & administratie (geen robots)

Fromm over de 'volledig administratieve maatschappij'

-> hoe voelt een mens zich in dit soort maatschappij?

alleen & geïsoleerd van anderen

= psychisch onhoudbaar -> mensen zoeken manieren om gevoelens van vervreemding te verminderen

-> vb. dr identificeren met autoriteit -> MAAR: gevolg dat mensen niet meer zelf nadenken & zich niet meer ethisch verantwo voelen vr hun daden

vb. nazisme: Joden waren de zondebok -> autoriteit zegt dat het gevoel van onbehagen komt door iemand anders

Fromm: wat als we allemaal op een efficiënte manier dezelfde moeten zijn?

dan voelen we ons bedreigd door mensen die anders zijn

Marcuse over aliënatie

- onderdrukking (op seksueel, politiek & eco vlak) v/d westerse maatschappij zorgt ervoor dat mensen zich vervreemd voelen van zz en hun lichaam

-> maatschappij dringt hen dingen op die niet stroken met wie ze zijn

- MAAR: hij denkt dat die onderdrukking kan worden opgeheven -> mensen hoeven zich niet langer gealiëneerd te voelen

waarmee gaat Marcuse NIET akkoord over driften?

met de pessimistische lezing van Freud -> driften moeten NIET worden gesublimeerd (een negatief of primitief verlangen of gevoel omzetten in iets positiefs of sociaal aanvaardbaars) , maar worden BEVRIJD

-> niet enkel bij hogere sociale klassen, maar ook bij lagere

in welke beweging binnen de psychiatrie werd vervreemding een belangrijk concept?

Institutionele Psychotherapie (IP)

Institutionele Psychotherapie (IP)

= stroming waarbinnen men nadenkt over hoe je het leven kan organiseren in instellingen, in de 1ste plaats i/d psychiatrie

Institutionele Psychotherapie (IP): vervreemding als centraal concept

-> waarvan is psychisch lijden een vorm?

-> sociale vervreemding?

- psychisch lijden = vorm van psychische vervreemding

- sociale vervreemding: sociale processen die zorgen dat iemand wordt geobjectiveerd (iemand wordt niet meer gezien als persoon, maar als object of middel)

Institutionele Psychotherapie (IP): in welke context onderzoekt IP vooral sociale & psychische vervreemding?

in de context van psychiatrie & andere instellingen voor mensen die psychisch lijden

-> zo'n instellingen knn nodig zijn, maar gaan als vanzelf vervreemding i/d hand werken -> patiënten voelen zich geobjectiveerd

vb. enkel benaderd worden vanuit een diagnose, eten, medicatie, slaapuur wordt allemaal voor jou bepaald

Institutionele Psychotherapie (IP): pathoplastie

sociale vervreemding heeft een impact op de ziekte

vb. regels & structuur op een psychiatrische afdeling zorgen voor meer agressie & wantrouwen

waartoe is IP dus een poging?

om vervreemding tegen te gaan

vb. patiënten krijgen verantwoordelijkheid over dagelijkse leven op de afdeling; efficiëntie & bureaucratie i/d instelling beperken

Institutionele Psychotherapie (IP): waar gaat men vanuit om vervreemding tegen te gaan?

dat het instituut ook ziek is en moet verzorgd worden -> geen eenzijdige individualisering v/h probleem

aliënatie tegengaan FS

FS = methode die zoekt nr verandering

-> hoe aliënatie tegengaan?

-> hoe weggraken v/d administratieve samenleving?

-> op welke manier dit moet, zorgde vr discussie & onderlinge verschillen

op welke verschillende manieren kunnen we vervreemding tegengaan?

1) via concept utopie

2) via de 'grote weigering'

3) kritische theorie als radicale praktijk op zichzelf

4) negatieve dialectiek en non-identiteit

op welke verschillende manieren kunnen we vervreemding tegengaan: VIA HET CONCEPT UTOPIE

-> Bloch?

vervreemding tegengaan dr ons ideale voorstellingen te maken van wat een ideale wereld zou kunnen zijn

Bloch:

-> we hebben een verwachtingsvol bewustzijn: we hebben niet wat we willen, maar maken ideeën over hoe een perfecte wereld eruit kan zien

-> we moeten die dromen onderzoeken en ze zijn de kern van hoe we verbetering kunnen waarmaken

op welke verschillende manieren kunnen we vervreemding tegengaan: DE GROTE WEIGERING

= revoluties op alle flanken ondersteunen & weigeren om mee te doen met vormen van onderdrukking

-> vrnl Marcuse ondersteunt dit

op welke verschillende manieren kunnen we vervreemding tegengaan: KRITISCHE THEORIE ALS PRAKTIJK OP ZZ (4) + wie?

- de sociale realiteit interpreteren is al een manier om deze te veranderen

- dr kritiek te geven -> hetgeen je bekritiseert zal veranderen

- theorie geeft niet meteen kant en klare oplossing

- in een wereld waarin quick fixes steeds worden gevraagd = daar niet op antwoorden een vorm van verzet

ADORNO

op welke verschillende manieren kunnen we vervreemding tegengaan: NEGATIEVE DIALECTIEK & NON-IDENTITEIT + wie?

- gaat ervan uit dat er GEEN harmonie mogelijk is tussen individu & maatschappij

- theorie moet de harmonie niet zoeken, maar moet paradoxen & contradicties blootleggen, geen eindpunt

hedendaagse herwerking v/h concept negatieve dialectiek en non-identiteit -> wat houdt het in + wie?

John Holloway:

- mensen worden gekenmerkt dr bezig te zijn, dingen te maken, dingen te doen

- MAAR: kapitalisme legt enge focus op het eindproduct van mensen hun bezigheden

- omdat mensen niet samenvallen met die eindproducten, zullen ze zich daar steeds tegen verzetten (= non-identiteit)

- onder het kapitalisme zeggen mensen dus subtiel, maar constant 'neen'

- er is dus een constante negatie (= ontkenning)v/h kapitalisme, waardoor kapitalisme de identiteit bepaalt (vb. de WN), maar ook zorgt vr een non-identiteit (vb. men is nooit ten volle brave WN)

met momenten zijn een aantal denkers pessimistisch tav verandering: leg uit

kapitalisme is tolerant voor afwijkende meningen, want ze neemt die daarna op in haar systeem -> zodat ze niet meer afwijkend en dus niet meer kritisch zijn

vb. massaproductie van kunst die een afwijkende mening vertoont = commercialiseren en kunst herleiden tot puur amusement, vb. punkbeweging ooit kritisch en progressief, uiteindelijk wordt het een commercieel product (plots kan je overal T-shirts kopen ervan)

belangrijkste elementen van kritiek op FS?

1) FS = zeer kritisch tav verlichting & hoewel deze kritiek terecht is, is ze soms eenzijdig

2) bevrijding & vervreemding knn soms problematische concepten zijn

3) mens als onderdeel v/e machine

4) 'kritiek op alles' = bril waardoor FS kijkt, MAAR soms beperkt dr eenzijdig mannelijk & westers middenklasse perspectief

belangrijkste elementen van kritiek op FS: FS = zeer kritisch tav verlichting & hoewel deze kritiek terecht is, is ze soms eenzijdig

-> leg uit

- ze hebben maar 1 visie op verlichting -> toch waren er mensen in de verlichting die ook kritisch waren tov autoriteit & nadachten over verandering (vb. positie vrouwen)

- bovendien: te eenzijdig om te geloven dat wetenschap/rede triomfeert in de huidige samenleving -> iwnvidivuen die allemaal object worden v/d wetenschap

- het is niet omdat wetenschap de autoriteit is dat we die ook slaafs moeten volgen

belangrijkste elementen van kritiek op FS: bevrijding & aliënatie knn soms problematische concepten zijn

-> leg ut

- is er dan een 'echt' individu verborgen achter die vervreemding?

- kan er dan vrijheid zijn zonder enige onderdrukking i/d maatschappij?

- FS had hier geen naïeve ideeën over, maar ze werkten dit onvoldoende uit!

belangrijkste elementen van kritiek op FS: mens als onderdeel v/e machine

-> leg uit + visie Hannah Arendt?

kan soms leiden tot het idee dat de mens passief slachtoffer is v/d maatschappelijke onderdrukking

Arendt: mens = nooit helemaal passief, ook als onderdeel v/d machine kan hij die machine verstoren -> elke mens = altijd verantwoordelijk

-> teveel slachtoffermodel, er wordt weinig gekeken nr hoe we actief iets knn betekenen?

belangrijkste elementen van kritiek op FS: 'kritiek op alles' = bril waardoor FS kijkt, MAAR soms beperkt dr eenzijdig mannelijk & westers middenklasse perspectief

-> leg uit adhv voorbeeld

- verschillende leden FS kritisch over 'cultuurindustrie' (= populaire cultuur zoals films, popmuziek, radio)

- zij vinden dat alleen "hoge kunst" (modernistische kunst) ruimte geeft vr kritisch denken of verzet

- ze zien die populaire cultuur als een vorm van conformisme -> mensen kunnen niet meer voor zz nadenken (waardoor geen ruimte vr kritisch denken of verzet)

- vr hen is deze populaire cultuur een onderdeel v/d administratieve samenleving

-> elitaire benadering die GEEN rekening houdt met diversiteit binnen de cultuurindustrie

Adorno kritisch over Jazz

- jazz = vorm van cultuurindustrie (populaire cultuur) die objectiveert -> het maakt de luisteraar passief; houdt mensen tevreden zonder dat ze kritisch hoeven te zijn

- MAAR: hij schrijft daarbij niks over de historische context van jazz en blues betekent hebben in de strijd tegen racisme & armoede

- jazz enkel gezien als vorm van regressie (= stap terug), en niet als medium van verzet

besluit FS (2 puntjes)

- vorm van cultuur-& maatschappijkritiek die vooral invloedrijk was van 1920-1970

- methodologie grote impact op hedendaagse kritiek!

wat is feminisme?

- gaat ervan uit dat de verhouding tussen de seksen er een is van ongelijkheid en onderdrukking en wil die verhouding eindigen

- werd vr het eerst als term gebruikt in jaren 1830 om te verwijzen nr vrouwenemancipatie

- vanaf 1890 term wijdverspreid & synoniem voor het strijden vr vrouwenrechten

- MAAR: eigenlijk is feministisch denken al veel ouder

feministisch denken = al veel ouder

-> Christine de Pizan?

-> 1642?

-> 1792: Wollstonecraft?

- Chritisne de Pizan in 1405: "Boek van de stad der vrouwen" waarin ze o.a. pleit voor gelijkheid in onderwijs

- 1642: vrouwen in Engeland kwamen op straat en eisten dat de wet werkende vrouwen dezelfde status zouden geven als de werkende man

- 1792: Wollstonecraft: "Vindications of the rights of woman": ze stelt macht v/d mannen aan de kaak & pleidooi om vrouwen toegang te geven tot (hoger) onderwijs & participatie in het publieke leven

'de eerste feministische golf'

-> wat houdt het in?

-> wnr?

2de helft 18de eeuw

- centraal = activisme voor vrouwenrechten

- vb. stemrecht, recht op onderwijs, recht op gelijkwaardigheid binnen het huwelijk, ...

- deze vrouwen: ook weleens suffragettes genoemd

feminisme begin 20ste eeuw

- wordt soms 'gepsychiatriseerd'

- psychiaters die feministisch activisme beschouwen als een symptoom van perversie en een vorm van homoseksualiteit

- drm wilden vele vrouwen hiervan wegblijven en werd het minder populair ~ abnormaliteit w bepaald dr maatschappelijke ideeën

Simon de Beauvoir: 'de tweede sekse' (1949)

- biedt een nieuwe manier van kijken nr de positie van de vrouw i/d samenleving

- haar hoofdthese: niemand is als vrouw geboren, maar men WORDT vrouw

- dit betekent: hoe we vrouwen zien, en hoe een maatschappij vrouwen een plaats toewijst is niet bepaald dr biologische onveranderlijke factoren, maar het is een sociaal construct

- in die tijd = revolutionair idee -> vanuit haar analyse: plots niet meer zo logisch dat vrouwen alle zorg opnemen, niet werken, zich politiek niet inmengen, ...

Simone de Beauvoir: 'de tweede sekse' (1949): de vrouw is niet ..., maar wordt gezien ...

- de vrouw ≠ autonoom, maar wordt gezien in verhouding tot de man

- zij is dus 'de tweede sekse'

- men wordt altijd iemand in relatie tot een ander, maar die tussen man & vrouw = onderdrukking!

- vrouw vooral in dienst om de man als subject te herkennen, haar eigen belangen zijn daaraan ondergeschikt

- mannen: hebben representaties over de wereld bepaald, waardoor vrouwen zz via de gedachten van mannen moeten kennen -> vrouw wordt object v/d man

- ze zoekt hoe vrouwen zich toch als subject knn ontwikkelen

Simone de Beauvoir: 'de tweede sekse' (1949): link aliënatie

vrouw is vervreemd van zz, omdat ze zich in dienst moet stellen v/d man

(Simone gebruikt het concept zelf niet, maar het is een toepassing)

tweede feministische golf

- De Beauvoir aan het begin ervan

- nieuwe activistische beweging omtrent: recht op actieve deelname binnen hogere bestuursorganen, recht op betaald werk, kritiek op huishoudenbestaan, eigen beschikkingsrecht op op lichaam & reproductiviteit

- dit neemt vooral eind 1960 een vlucht vooruit via de 'seksuele revolutie' (gebruik pil, recht op abortus)

feminisme 1970-1980

- steeds meer geïncorporeerd binnen de academische wereld -> wordt nu ook een wetenschappelijk domein, naast activisme & breed theoretische conceptualisatie

feminisme hedendaags

revival van feminisme op alle drie de domeinen: activisme, theorie & wetenschappelijk OZ & daarbinnen brede waaier van heel wat verschillende vormen van feminisme

hedendaagse thema's:

- #Metoo

- loonkloof

- mansplaining (een man die op een neerbuigende of betuttelende manier iets uitlegt aan een vrouw) -> in academische wereld = epistemisch geweld (jouw kennis = minder relevant omdat je vrouw bent)

hedendaags feminisme: brede waaier à verschillende vormen

- alle vormen van feminisme proberen de oorzaken van ongelijkheid te identificeren & te veranderen, maar de vraag wie of wat ongelijkheid veroorzaakt = voer voor discussie & leidt tot verschillende bewegingen binnen feminisme

- vb. ongelijkheid drdat vrouwen & mannen biologisch verschillend zijn of doordat eco factoren een rol spelen?

- feminisme ≠ theorie waarbinnen elkeen hetzelfde denkt -> er zijn verschillende vormen (socialistisch feminisme, radicaal, black, ...)

feminisme en kritiek op de psychologie

vooral vanaf 1970: feminisme zal via systematisch OZ en studie kritiek geven op hoe de ideologieën die onze maatschappij & cultuur reguleren vaak bedacht zijn door mannen, waardoor anderen worden uitgesloten of onderdrukt (vb. vrouwen)

Amana Mattos: "Feminist Pyschology" = manier waarop feministische kritiek tav psychologie eruit kan zien

- basisassumptie = psychologie wordt ingekleurd door de samenleving waarin ze wordt ontwikkeld

- die samenleving kenmerkt zich (volgens Feminisme) dr een dominant mannelijk perspectief & dit heeft dus zijn impact op de psychologie

Amana Mattos: "Feminist Pyschology": waarom is de inbreng van feminisme zo belangrijk geweest?

- begon in jaren 1970

- zeker belangrijk geweest vr de sociale wetenschappen, maar wordt geminimaliseerd

- ! nochtans: feminisme biedt een cruciaal element binnen kritische psychologie: ze bevraagt vormen van onderdrukking in de samenleving (ook onderdrukking gebaseerd op gender, ras, dus niet enkel sekseverschillen)

- feministische psychologie: bevraagt ideeën die de psychologie als neutraal ziet & helpt om kritisch na te denken over objectivering

- er is GEEN éénduidig feministisch model

Amana Mattos: "Feminist Pyschology": enkele voorbeelden waarin feministische psychologie helpt om kritiek te uiten op wat eerder leek vast te staan (= we zien dit als "normaal" & "vanzelfsprekend")

VOORBEELD 1: AUTONOMIE

- autonomie = concept uit ontwikkelingspsychologie = zelfsturing & zelfdeterminatie: in staat zijn om je eigen gedrag, emoties, gedachten, lichaam onder controle te houden

- achterliggende idee: doel van opvoeding = kind moet uitgroeien tot een autonoom individu

- feminisme stelt daar enkele vragen bij: is autonomie wel genderneutraal? of is het een privilege gedetermineerd door klasse, gender of ras?

- kritiek op de individualiserende focus van autonomie: mensen zijn ALTIJD onderling verbonden & afhankelijk van elkaar

Amana Mattos: "Feminist Pyschology": enkele voorbeelden waarin feministische psychologie helpt om kritiek te uiten op wat eerder leek vast te staan (= we zien dit als "normaal" & "vanzelfsprekend")

VOORBEELD 2: SEKSUALITEIT

- sinds Freud belangrijk concept binnen psychologie

- na Freud: seksualiteit vaak vanuit gender stereotypen gedacht

- feministen: doorheen de tijd kritiek op deze stereotypen:

-> in bijzonder: kritiek op idee dat seksuele verschillen louter biologisch te verklaren zijn

-> seksuele verschillen zijn ook sociaal geconstrueerd!

-> zij gaan voorbij nature/nurture debat kijken om seksualiteit te begrijpen

Judith Butler -> wie is zij?

= een v/d belangrijkste huidige feministische denkers, die grote impact heeft op de kritische psychologie

Judith Butler: waarop geeft zij kritiek?

kritiek op hoe haar feministische voorgangers een verschil maakten tussen sekse & gender

- sekse = geslachtsverschillen die niet met cultuur te maken hebben en biologisch van aard zijn

- gender: culturele verschillen & sociale constructie over mannelijke & vrouwelijke rollen

-> volgens Butler niet enkel gender = cultureel construct, maar ook de binaire opdeling v/d sekse

Judith Butler: niet alleen gender, maar ook binaire opdeling v/d sekses = cultureel construct

- GEEN verschil tussen sekse & gender, want binaire splitsing man/vrouw = ook cultureel gegeven

- er bestaat geen authentiek biologische man/vrouw die daarna wordt beïnvloed dr de cultuur

- Butler: cultuur & biologie lopen in het begin dr elkaar

-> DUS: sekse is vanaf het begin al gender

onze cultuur berust heel sterk op binair verschil man/vrouw -> effecten?

we gaan ervanuit dat deze splitsing biologisch is, maar het is eigenlijk een cultureel gegeven

-> deze kijk: effecten vr hoe we nr mensen kijken die NIET mooi binnen die splitsing passen: vb. baby's die geboren worden met beide geslachtskenmerken = 'abnormaal' & operaties ondergaan

waarmee opletten bij interpretatie Butler?

er zijn uiteraard biologische verschillen, maar de interpretatie van deze verschillen = steeds cultureel

Judith Butler: hoe komt het verschil tssn genders tot stand?

- gebeurt performatief = gender ≠ wat iemand 'is', maar het is wat iemand 'doet' & wat nadien al dan niet bevestigd wordt door sociale normen

- mensen zijn niet perse vrouwen, maar gedragen zich als vrouwen & daardoor krijgen ze een idee van wat het is een vrouw te zijn

- split tussen man/vrouw wordt dus constant performatief bevestigd

- afwijkingen worden bekritiseerd & vaak gepathologiseerd

crossdressing

= subversieve (ondermijnt/daagt de bestaande normen, orde uit) praktijk die de binaire splitsing man/vrouw op zijn kop zet

= het is niet duidelijk aan de kleren welk gender iemand heeft

wat is iets waar Butler NIET naar op zoek gaat?

-> wat onderzoekt zij eerder wel?

- ze gaat niet op zoek naar een 'echt' subject dat verborgen ligt achter de binaire man/vrouw splitsing

-> ze gaat niet op zoek naar een 'echte' vrouw

- ze onderzoekt eerder of deze splitsing niet puur biologisch, maar ook cultureel is

- ze ≠ prescriptief!

- spreekt NIET over vervreemding -> dan veronderstel je dat er iets is zoals een echte vrouw

wnr ontwikkelde Butler haar theorie?

1990

waarom is Butler vandaag zeer relevant?

omdat trans, genderfluïditeit en verschillende andere vormen van LGBTQIA+ net die binaire splitsing in vraag stellen

impact v/d bevindingen van OZ dr Butler binnen de experimentele sociale psychologie

- gender wordt meestal gezien (binnen dit OZ-domein) als een voorspeller van elementen of als onafhankelijke variabele

- gender gemeten als stabiel & discreet construct

- MAAR: dit is een performatieve OZ-praktijk: OZ-opzet en manier waarop gender als construct w gebruikt (als binair gegeven dat vastligt) beïnvloedt de resultaten en dus ook de genderspecifieke uitkomsten

- weinig experimenteel OZ maakt gebruik van gender als afhankelijke variabele

-> DUS: OZ'ers gaan ervanuit dat gender een stabiele variabele is, maar je kan het ook als een outcome zien

wat is OZ binnen de feministische psychologie?

feministische psychologie doet voortdurend kritisch OZ naar:

- welke ideeën en aannames psychologen gebruiken om mensen te begrijpen

- hoe die ideeën soms seksistische of ongelijke structuren versterken (bijvoorbeeld dat mannen als "de norm" worden gezien)

- en hoe psychologie daardoor soms onbedoeld bijdraagt aan uitsluiting of ongelijkheid, vooral voor vrouwen en minderheden

-> als psychologen bepaald gedrag claimen als 'normaal' zullen feministen dat in vraag stellen, door te wijzen op de mannelijke blik van waaruit gesteld wordt dat iets normaal/abnormaal is

'the personal is political'

psychologie probeert het persoonlijke te verklaren en te veranderen, alsof het om neutrale zaken gaan -> het persoonlijke zit in een bredere sociale context

uitleg:

feministen zeggen dat de psychologie vaak doet alsof problemen van mensen puur individueel zijn,zoals stress, depressie of zelfvertrouwen —maar ze vergeet te kijken naar de samenleving waarin die mensen leven

-> DUS: het persoonlijke is ook politiek!

Mountain: druggebruik in de samenleving?

+ geef voorbeelden

we kijken anders nr vrouwen die drugs gebruiken en dit is zichtbaar in de manier waarop psychologen omgaan met druggebruikers

vb. druggebruik in combinatie met agressie zal bij vrouwen sneller als waanzin worden beschreven, bij mannen eerder als een gedragsprobleem

& bij vrouwen ook vaker koppeling gemaakt tussen drugs & seksuele promiscuïteit

vb. druggebruik wordt vaker beschouwd als 'onvrouwelijk' -> klopt niet bij de stereotypen, behalve voor psychofarmaca: vaker voorgeschreven aan vrouwen (20% tov 10%)

Mountain: druggebruik in de samenleving -> 2 typische beelden over vrouwen

1) aan de ene kant: de vrouwelijke junk die een niet-vrouw of 'gevallen' vrouw is & haar vrouwelijkheid verwerpt

2) aan de andere kant: de vrouw die in alle stilte niet zichtbaar vr anderen psychofarmaca gebruikt & een passief slachtoffer is

-> deze stereotypen worden volgens Mountain & Mattos bevestigd in de geestelijke gezondheidszorg

vb.: reclame voor psychofarmaca: voor vrouwen medicijnen om huishoudelijke taken beter aan te kunnen

-> reclame speelt in op de ideeën die al in de samenleving leven

disease mongering

gezondheidsproblemen worden overdreven of zelfs ‘gecreëerd’,zodat mensen denken dat ze ziek zijn — en vervolgens medicijnen of behandelingen gaan kopen

-> sociale context wordt hierdoor niet langer gezien

stereotypen bij hulpverleners: vb. OZ over vrouwen in opname in een forensische setting

- hulpverleners koppelen mentaal welzijn à gezond voorkomen & kledingstijl van vrouwen

- dus stereotypen spelen belangrijke rol in het dagelijks contact tssn patiënten & hulpverleners

- ook dit werkt 'performatief': vrouwelijk doen -> men wordt gezien als psychisch normaal, wat de stereotypen opnieuw bevestigd

diagnostiek in de gezondheidszorg vanuit een feministische bril: DSM-5

- DSM-5 ≠ neutraal -> gekleurd dr mannelijke blik

- er staan hier enkele diagnoses in die exclusief à vrouwen worden gegeven; vb.: 'premenstruele stemmingsstoornis'

-> beschouwd als psychiatrische stoornis

- er staan ook stoornissen in die specifiek over gender gaan, zoals 'genderdysforie'

-> beschouwd als psychiatrische stoornis

kritieken op DSM-5 vanuit feministisch perspectief

1) onnodig pathologiseren van vaak voorkomende vrouwelijke problemen -> onnodige medicalisering

2) individualiseert & ontdoet lichamelijke & seksuele zake van hun ruimere context

-> vb. symptomen van premenstruele stemmingsstoornis blijken verband te houden met relationele context, zoals gebrek à steun v/d partner

3) DSM bevestigt met deze diagnoses stereotype beelden die in onze samenleving heersen

DSM bevestigt met deze diagnoses stereotype beelden die in onze samenleving heersen: opwindingsstroornis

opwindingsstoornis wordt verdedigd omdat het zou helpen om vrouwen hun 'volle seksuele potentieel' te laten bereiken

-> MAAR: zo'n beeld kan onderdrukkend werken & getuigt van mannelijke blik op seksualiteit

Rosalind Gill: compulsory sexual agency

Dat vrouwen verplicht ‘seksueel vrij’ moeten zijn —dus altijd actief, zelfverzekerd en gewild in seksueel gedrag —ook als dat eigenlijk niet hun keuze of wens is.

<-> vroeger

recuperatie van feministische ideeën:de boodschap van "je mag vrij zijn" is veranderd in "je moet vrij (en sexy) zijn."

-> dit beeld maakt blind voor onderdrukking die nog steeds aanwezig is, zoals geweld op vrouwen

conclusie DSM-5

niet waarde-neutraal & kan zelfs onderdrukkend werken = DSM presenteert een maatschappelijk beeld van hoe een vrouw zou moeten zijnv

-> er zijn hier machtsdynamieken aanwezig die subtiel verlopen: mensen gaan hierbij vooral zichzelf opleggen dat ze aan bepaalde ideeën moeten voldoen (& niet zozeer anderen onderdrukken)