evolutie en menselijk gedrag

H2 gedaan

biologische antropologie

de natuurwetenschappelijke studie van de mens vanuit evolutionair oogpunt

= fysiologische antropologie

= fysieke antro

Ernst Mayr

De vijf onderdelen van het Darwiniaans model ter verklaring van de evolutie van het leven op aarde!

1. evolutie

2. gemeenschappelijke afstamming

3. vermenigvuldiging van de soorten

4. gradualisme

5. natuurlijke selectie

Carolus Linnaeus

• Zijn classificatiesysteem (een eeuw voor Darwin) helpt bij herkennen van patronen

• ‘Systema Naturae’!

• Sommige soorten zijn nauwer aan elkaar verwant dan andere soorten

• taxonomie

Thomas Malthus

• verwierp ‘kap’ model vd bevolgroei en de eruit vloeiende schaarse middelen

Wallace

een Britse natuuronderzoeker en antropoloog die onafhankelijk van Charles Darwin de evolutietheorie door natuurlijke selectie ontwikkelde

koude-adaptatie

= ook wel koudewenning of koude-acclimatisatie genoemd, is het proces waarbij het menselijk lichaam zich fysiologisch aanpast aan een koude omgeving, waardoor de negatieve effecten van kou afnemen en het comfort in de kou toeneemt

systema naturae

= een van de invloedrijkste wetenschappelijke werken uit de geschiedenis, in 1735 gepubliceerd door de Zweedse natuuronderzoeker Carl Linnaeus.

• Het boek introduceerde een gestructureerde indeling (taxonomie) voor planten, dieren en mineralen, en legde de basis voor de moderne binomiale nomenclatuur

reis met The Beagle

verwijst naar de historische vijfjarige wetenschappelijke expeditie (1831-1836) waarop Charles Darwin als natuuronderzoeker meevoer

blind watchmaker

= stel loopt op straat en vind horloge → niem zal over twijfelen dat is gemaakt dr horloge maker

uniformisme

= Het houdt in dat de geologische processen die we vandaag de dag waarnemen – zoals erosie, sedimentatie en vulkanisme – ook in het verleden op dezelfde manier en met dezelfde intensiteit hebben gewerkt

taxon

= een aanduiding voor een specifieke groep van organismen die binnen de biologie als een afzonderlijke eenheid wordt beschouwd

wetenschappelijke methode

= een systematische, stap-voor-stap aanpak die wetenschappers gebruiken om kennis te vergaren, verschijnselen te verklaren en objectieve antwoorden te vinden op onderzoeksvragen

bevolking

= het totaal aantal mensen dat in een bepaald geografisch gebied, zoals een land, regio of gemeente, woont

paradigma

= een samenhangend stelsel van modellen, theorieën en opvattingen dat fungeert als een denkkader of "bril" waarmee men de werkelijkheid observeert, interpreteert en ordent

observatie

het bewust en gericht waarnemen van gedrag, situaties of verschijnselen, vaak gevolgd door het vastleggen van deze bevindingen

mutatie

= Een willekeurige verandering in een gen of chromosoom, waardoor een nieuwe eigenschap ontstaat die voordelig, schadelijk of neutraal kan zijn in zijn effecten op het organisme

intelligent ontwerp

= de opvatting dat bepaalde kenmerken van het universum en levende wezens zó complex zijn dat ze het best verklaard kunnen worden door een intelligente oorzaak, in plaats van door ongeleide natuurlijke processen zoals evolutie

onveranderlijkheid

= de eigenschap dat iets of iemand niet verandert, gelijk blijft of niet aan verandering onderhevig is

zelfcorrectie

= het uit eigen beweging verbeteren van een fout of een eerdere uitspraak

wetenschap

= het systematisch en methodisch vergaren van verifieerbare kennis over de werkelijkheid

hypothese

= Testbare uitspraken die mogelijk specifieke fenomenen in de natuurlijke wereld verklaren

falsifieerbaar

= een theorie, stelling of hypothese op basis van waarnemingen of experimenten als onjuist kan worden aangetoond

experiment

= een zorgvuldig opgezette proef of test om een hypothese te toetsen, een theorie te bewijzen of de effecten van iets te onderzoeken

deductie

= logische redeneermethode waarbij je vanuit algemene stellingen of theorieën (algemeen) tot een specifieke conclusie (bijzonder) komt

data

= Bewijs verzameld om wetenschappelijke onderzoeksvragen te helpen beantwoorden, problemen op te lossen en lacunes in wetenschappelijke kennis op te vullen

The Scopes Trial

Proces tegen de leerkracht John Scopes, die de evolutietheorie onderrichtte

catastrofisme

= Theorie dat er meerdere creaties zijn geweest afgewisseld door grote natuurrampen zoals de overstroming van Noach

biogeografie

= de wetenschap die de ruimtelijke verspreiding van levende organismen (planten, dieren en ecosystemen) op aarde bestudeert, zowel in het heden als in het verleden

nomenclatuur

= een stelsel van vaste regels of een gestructureerde lijst die bepaalt hoe zaken binnen een vakgebied worden benoemd

adaptieve radiatie

= De diversificatie van een voorouderlijke groep organismen in nieuwe vormen die zijn aangepast aan specifieke omgevingsniches

C. Van Schaik

= is een vooraanstaande Nederlandse primatoloog, gedragsbioloog en hoogleraar die een cruciale rol speelt in de biologische antropologie. Zijn werk richt zich op de evolutionaire oorsprong van menselijk gedrag door middel van vergelijkend onderzoek naar primaten en vroege menselijke populaties

Robin Dunbar

Britse antropoloog en evolutiebioloog die vooral bekend is door het introduceren van het "getal van Dunbar" in de jaren 90. Hij stelt dat er een cognitieve grens is aan het aantal mensen (ongeveer 150) waarmee een individu een stabiele, betekenisvolle sociale relatie kan onderhouden

Frans De Waal

= Hij is van betekenis vanwege zijn grensverleggende onderzoek naar het gedrag van apen (chimpansees en bonobo's), waarmee hij aantoonde dat sociaal gedrag zoals empathie, conflictbeheersing en empathie niet uniek menselijk zijn, maar diep geworteld in de evolutie

Robert Sapolsky

= vooraanstaand Amerikaans neurobioloog en primatoloog

• Hij staat bekend om zijn theorie dat menselijk gedrag volledig wordt bepaald door biologie, hormonen en omgevingsfactoren, waardoor hij de vrije wil als een illusie beschouwt

Diane Fossey

= pionier in primatologie (Gorillas)

Jane Goodall

= pionier in primatologie (Chimps in het GOMBE instituut)

moderne synthese

= Evolutionaire synthese of neo-darwinisme

= Een verenigde evolutietheorie die genetica combineert met natuurlijke selectie. Dit is nog steeds de dominante stroming binnen de evolutiebiologie.

primaten

= Een groep zoogdieren die complex gedrag vertoont, verschillende vormen van voortbeweging kent (suspentie, clambering, knuckle-walking, bipedalisme) en een unieke reeks eigenschappen, waaronder grote hersenen, naar voren gerichte ogen, vingernagels (in plaats van klauwen) en verminderde prograthie (dit wil zeggen het verdwijnen van een snuit, en sterk naar voren gerichte onderkaak).

hominine

= Mensen en mensachtige voorouders

evolutie

= de geleidelijke verandering en ontwikkeling van levensvormen (soorten) over vele generaties, voornamelijk aangedreven door natuurlijke selectie

bio-archeologie

= de wetenschappelijke studie van biologische resten op archeologische vindplaatsen om het leven van mensen in het verleden te reconstrueren

cultureel, linguistisch, archeologie, biologische

‘4-field approach’ (4)

toegepaste

5e soort antropologie

bioculturele antropologie

= biologie produceert cultuur, maar cultuur kan biologie beïnvloeden

• complexe wisselwerking tussen de biologische eigenschappen en de culturele omgeving van mensen bestudeert

cultuur

= som van de aangeleerde tradities van een groep mensen

culturele antro

(‘4 field approach’)

• studie van menselijke samenleving

• vooral in cross-culturele context

• etnologie (= analyse om patronen en verschillen tussen culturen te begrijpen)

  • nu levende jager-verzamelaars ook mee geëvolueerd (bv gebruik van geweld)

• etnografie (= gedetailleerd, kwalitatieve beschrijving en studie van 1 specifieke cultuur via deelname en observatie)

etnologie

= analyse om patronen en verschillen tussen culturen te begrijpen

• nu levende jager-verzamelaars ook mee geëvolueerd (bv gebruik van geweld)

etnografie

= gedetailleerd, kwal besch en studie van 1 spec cul via deelname en observatie

linguistische

(‘4 field approach’)

= studie v (on)geschreven taal, ges en gebrk in culturen

= leert ons hoe taal ontwikkelde

archeologie

(‘4 field approach’)

• artefacten (stenen vuistbeelden, zwaard,…)

• materiële cultr (grotschilderingen, SMAK, AI,…)

= wat de mens heeft nagelaten

artefacten

stenen vuistbeelden, zwaard,…

Materiële cultuur

grotschilderingen, SMAK, AI,…

cognitieve psychologie

dingen terug vinden, zegt iets over cogntv capaciteit die maker had

biologische antropologie

= elke wetenschapper die de menselijke soort vanuit evolutionair perspectief bestudeert

paleo, skeletale, paleopatho, prima, menselijke, forensische

biologische antropologie (6)

paleoantropologie

(srt bio antro)

= De studie van de fossiele overblijfselen van voorouderlijke mensachtigen en hun naaste verwanten (primaten).

• Onderzoek begint met veldwerk.

• Studie gebeurt in musea en universitaire labo’s

skeletale biologie

(srt bio antro)

= De studie van het menselijke skelet en de patronen en processen van menselijke groei, fysiologie en ontwikkeling

antropometrici

= Eerste generatie van biologische antropologen.

• Metingen van het menselijk lich

osteologie

studie van het skelet

paleopathologie

(srt bio antro)

• Ziekten in oude menselijke populaties (bacteriën en virussen)

• Menselijke resten in archeologische context

• Bv: sporen van infecties op botten en schedels

= de wetenschappelijke studie van oude ziekten en fysieke aandoeningen bij mensen en dieren, gebaseerd op onderzoek van fossiele resten, skeletten en mummies

bioarcheologie

= effecten van trauma, epidemien, voedingstekorten en infectie ziekten bestuderen

forensische antropologie

(srt bio antro)

• Menselijke overblijfselen in legale (forensische) context!

• Oorlogsmisdrijven (genocide)

• Moord: Doodsoorzaak en sporenonderzoek (DNA-revolutie in forensische context).

• Verkrachting (‘rape kit’

= studie v identificatie v skeletresten en van de wijze waarop een ind stierf

primatologie

• Niet-menselijke primaten en hun anatomie, genetica, gedrag en ecologie

• beter begrijpen hoe evolutie de menselijke soort heeft gevormd

= de wetenschappelijke studie van primaten, oftewel halfapen, apen en mensapen (inclusief de mens)

sekse

= biol geslacht, dr gameten bepaald

menselijke biologie

(srt bio antro)

• Menselijke groei en ontwikkeling

• Adaptatie aan extreme omgevingsomstandigheden

voedingsantropologie

(srt menselijke biologie)

= Studie van de samenhang tussen dieet, cultuur en evolutie: co-evolutie.

• Variaties tussen individuen en groepen.

voedingsantro, biomedische antro, moleculaire antro

menselijke biologie (3)

biomedische antro

(srt menselijke biologie)

= hoe menselijk cul praktijken de verspreiding v infectieziekten beinvl en effecten van vervuiling, giftige stoffen (lood, drugs,… ) op de menselijke groei (en cognitieve afwijkingen).

moleculaire antropologie

= genetische en moleculaire technieken gebruikt om de evolutie, oorsprong, migratiepatronen en biologische diversiteit van menselijke populaties te bestuderen

• Genetische benadering van evolutionaire wetenschap:

  • Populaties (ethnische groepen) als genenpoel (gene pool) met kleine allelische variatieerschillen tussen (en binnen) mensen en niet menselijke primaten.

physical antro

= vergelijken de anatomie van niet-menselijke primaten en het beperkt fossielen bestand van mensen en andere primaten

creationisme

= mensen die geloven in lett interpret van scheppingsverhaal

polygenisme

= pleitten vr meervoudig oorsprong van de mensheid

monogenisme

= enkel, goddelijke oorsprong van de mens

taxonomie

• Zweedse geoloog, zoöloog Carolus Linnaeus (Carl von Linné)

• Zijn classificatiesysteem (een eeuw voor Darwin) helpt bij herkennen van patronen

• ‘Systema Naturae’!

• Sommige soorten zijn nauwer aan elkaar verwant dan andere soorten

= wetenschap vd classificatie en benoemen van levende wezens

= De classificatie van organismen in een systeem dat de mate van verwantschap weergeeft

Comte de Buffon

= verdedigde het idee van biologische verandering

• merkte op: dr naar nw klimaat, vk veranderen als reactie op nw omgeving (hwl geen idee vn mecht achter verandering)

Georges Cuvier

• Geen biologische evolutie

• Steeds nieuwe scheppingen na rampen

• Catastrofisme (fout)

  • werd aangenomen dat catastrofale rampen eerdere levensvormen hebben weggevaagd

Jean-Baptiste Lamarck

• beweerde dat alle organismen tijdens leven eigenschappen ku verwerven dr aanpassingen aan de omg en dat die werden doorgegeven

• hierdoor passen nakomelingen zich beter aan

• fundamentele fout: dacht evol ver zou ku optreden tijdens het leven v/e ind

Lamarckisme

= overerving van verworven kenmerken

Lysenkoïsme

• USSR

• betoogde darwins denken kapitalistisch was in zijn focus a/d ind strijd om te bestaan

• verwierp ‘kap’ model vd bevolgroei en de eruit vloeiende schaarse middelen

• = Thomas Malthus

• bevol exp toenemen,

  • als geen beperkingen werd opgelegd

    • waardoor middelen om de bevol te voeden niet meer volstaan

    • en toename hulpbronnen lineair

Trofim Lysenko

• campagne vr een Lamarckaans evolutiemodel

• = stalinstische-marxist

• bracht nr onlogische extreem niv

• bewaarden wintertarwekorrels bij lage temp

• => beschamende en tragische mislukking

• wet werden verbannen nr concentratie kampen

= vb van hoe pol ideologie kan leiden tot promoten van onjuiste wet thn

James Hutton

• zag duidelijk bws v vroegere werelden bij oprapen van stukken aarde

• uniformisme: centrl prin dat vndg nog steeds bestaat

• geologische processen van vndg = vroeger

• niet bereid uit te breiden nr levende wereld

Charles Lyell

• vrstander v univormisme

• + langzm, gelijk veranderen = manier waarop de fysk wereld in elkaar zit

• oudere rots-sedimenten → primitievere vorm van leven

• creationist

• enorme invld: ond + prominente pos i/d hierar

• ‘principles of Geology’

Charles Darwin

• Kleinzoon van Erasmus Darwin (1731-1802), een bekend arts.

• Botanist en ‘naturalist’.

• Inspiratie bij ontdekkingsreizen van Alexander von Humboldt.

• Reis met de HMS Beagle (1831 1836)

• stud i/d chruch of England

1. geïsoleerde oceanische eilanden bevatten elementen die nergens anders te vinden zijn, vl nauw verwant

2. ontbreken vaak hele groepen dieren die op het vaste land wel waren

3. lijken vk op verwaten v/h vasteland, zelfs wnr de omg sterk verschilt

evolutie, gemeenschappelijke afstamming, vermenigvuldiging vd soorten, gradualisme, natuurlijke selectie

5 onderdelen v/h darwiniaans model

evolutie

(onderdeel v/h darwiniaans model)

• Descent with modification from common ancestry by require historical processes that did not acts of creation’

• De wereld is niet constant maar verandert gestaag en levende wezens veranderen in de tijd.

gemeenschappelijke afstamming

(onderdeel v/h darwiniaans model)

= Alle groepen organismen hebben gemeenschappelijke voorouders

vermenigvuldiging vd soorten

(onderdeel v/h darwiniaans model)

= Diversiteit komt voort uit het feit dat soorten zich vermenigvuldigen, ofwel door op te splitsen in dochtersoorten, ofwel door geografische afscheiding waardoor nieuwe soorten ontstaan

gradualisme

(onderdeel v/h darwiniaans model)

• Evolutie als graduele verandering van populaties

• Niet door plotse verschijning van nieuwe individuen van een nieuw type

= Darwinistische kijk op langzame, incrementele evolutionaire verandering

natuurlijke selectie

(onderdeel v/h darwiniaans model)

• vergelijk met een zeef

• Overvloedige productie van genetische variatie in elke nieuwe generatie

• Diegenen die overleven, omdat ze gunstig aan de omgeving aangepast zijn, vormen de nieuwe generatie

= differentieel reproductief succes over meerdere generaties en onder de ind van een bep pop

fitness

= bio maat vr reproductief succes

= Gemiddeld aantal nakomelingen van ouders met een bepaald genotype vergeleken met het aantal nakomelingen (die de reproductieve leeftijd bereiken) van ouders met een ander genotype. Er is de eigen genetische fitness en de inclusieve fitness

genetisch overgeerfd, variatie, selectiedruk

basis van natuurlijke selectie (3)

genetische transmissie

= kenmerk moet genetisch overgeërfd worden

selectiedruk

= de omg moet zekere druk uitoefenen op het kenmerk

variatie

= subtiele maar cruciale verschillen tss ind binnen een pop

differentiele reproductie

bep eigenschappen vaker i/d volgende generatie voorkomen

= dat sommige individuen in een populatie meer nakomelingen produceren dan anderen

seksuele selectie

= specfk mech waarbij de kans op vrtplanting dr eigenschappen die niet noozakelijkerwijs de overlevingskansen verbeteren, mr die wel succes i/h aantrekken v/e parnet vergroot

William Paley

• natuurtheoloog

• ‘Argument from design’ (‘Watchmaker’)

  • = stel loopt op straat en vind horloge → niem zal over twijfelen dat is gemaakt dr horloge maker

• Maar: Evolutie als ‘Blind Watchmaker’!

adaptatie

= Geëvolueerde fenotypische eigenschappen die het reproductieve succes van een organisme vergroten

• Bv: Vleugels

adaptatie id kl evol zin

een genvariant waarvan kan worden aangetoond dat deze de fitness v/e ind i/e specifieke omg verhoogt

biologische plasticiteit

= vermogen v ind om gedurende de levensloop fysiologisch te reageren op veranderen in de omg

• duidelijke te zien in armere omgn