hormony płciowe

progesteron na logike co rb

• to naturalny gestagen

• powoduje przejście endometrium w fazę sekrecyjną w trakcie cyklu-produkowany fizjologicznie w fazie sekrecyjnej cyklu przez ciałko żółte oraz od II trymestru ciąży

• złuszcza endometrium i wywołuje krwawienie

• podtrzymuje ciążę

  • zmniejszenie kurczliwości mięśniówki gładkiej macicy

• antagonista receptora mineralokortykosteroidowego

• supresja działania układu immunologicznego

• zahamowanie laktacji

• współdziałanie, ale też antagonizm z estrogenami

• podwyższenie temperatury ciała u kobiet w okresie poowulacyjnym

który estrogen dominuje w ciąży

estriol

estrogeny zastosowanie

1. objawy przekwitania (hormonalna terapia zastępcza)

2. czasowe hamowanie płodności (dwuskładnikowa antykoncepcja doustna lub przezskórna - plastry)

wymień nazwy estrogenów

naturalne→estradiol, estriol

i estretol (naturalny pord. w wątrobie płodu)

syntetyczne→etynyloestradiol, mestranol

koniugowane→estron, ekwilina, ekwilenina

estry estradiolu→Cypionian estradiolu, walerian estradiolu

działania niepożądane estrogenów

1. zwiększenie ryzyka raka sutka i raka macicy można ograniczyć stosując plastry, stymulacja receptorów estrogenowych w gruczole sutkowym i w endometrium

1. nadciśnienie tętnicze (stymulacja syntezy angiotensynogenu)

2. zaburzenia zakrzepowo-zatorowe (pobudzenie syntezy osoczowych czynników krzepnięcia)

3. kamica żółciowa (stymulacja wydzielania cholesterolu)

metabolizm estrogenów

• najczęściej podawane doustnie, plastry przezskórne wymagają z reguły zmiany 1-2 razy w tygodniu, uwalniają stałą ilość hormonu na dobę i nie wymagają tak wysokich dawek jak leki doustne

• ulegają intensywnej glukuronidacji, a przez to inaktywacji podczas przejścia przez wątrobę

• estrogeny syntetyczne i pochodne siarczanowe ulegają efektowi pierwszego przejścia w mniejszym stopniu niż estrogeny naturalne (te lepiej się sprawdzą miejscowo, np. w postaci żeli dopochwowych zmniejszających miejscowe objawy przekwitania)

estry- preparaty typu depot, podawane domięśniowo, uwalniają stałą dawkę estrogenu przez kilka tygodni

SERD

wybiórczy niszczyciele receptora estrogenowego, są w stanie degradować także zmutowane receptory, pozwalają ominąć lekooporność np. w raku piersi)

np. fulwestrant, elacestrant, brylanestrant, bazedoksyfen (SERD i M)

fulwestrant

SERD

czysty, kompetytywny antagonista receptorów estrogenowych

zaawansowany rak sutka z rec. estrogenowymi

uderzenia gorąca

osteoporoza

zaburzenia błony śluzowej pochwy

eksperymentalne analogiczne do niego→ tylko ze chyba antyandrogenowe ralaniten i dimetylokurkumina

brylanestrant i elacestrant (takie pitupitu eksperymentalne)

SERD

• łączą się z rec. estrogenowym i powodują jego degradację oraz regulację w dół

• elacestrant w mniejszej dawce jest jak SERM, a w wyższej jak SERD (lek hybrydowy)

SERM

wybiórcze modulatory receptorów estrogenowych (-ksyfen i -mifen)

• Klomifen

• Tamoksyfen

• Raloksyfen

• Bazedoksyfen

• Lazofoksyfen

• Ospemifen

• Arzoksyfen

klomifen i

enklomifen (bardziej antyestrogenowy)+zuklomifen

• słaby agonista receptorów estrogenowych, gdy estrogeny są nieobecne (SERM) (zajmuje receptor i daje znak ze estrogenow nie ma wiec odblokowuje gnrh i powst. fsh i lh)

• antagonista receptorów estrogenowych, gdy estrogeny występują w dużym stężeniu (wypiera estrogeny, ale stymuluje receptory słabiej)

• odblokowuje produkcję FSH i LH, owulację i umożliwia zajście w ciążę

niepłodność wywołana dużym stężeniem estrogenów (bezowulacyjne cykle miesiączkowe w wyniku ujemnego sprzężenia zwrotnego na LH i FSH)

ciąże mnogie

podawany zwykle między 5. a 10. dniem cyklu

SERM i SERD to leki

antyestrogenowe

tamoksyfen

SERM-prekursor

• antagonista rec. estrogenowych w gruczole sutkowym

• agonista rec. estrogenowych w endometrium i kościach (nie wywołuje osteoporozy)

profilaktyka i leczenie nowotworów sutka z obecnymi receptorami estrogenowymi na kom. nowotworowych

przerost endometrium

krwawienia z macicy

zwiększone ryzyka raka macicy po długotrwałym leczeniu

raloksyfen

SERM

• NIE pobudza rec. estrogenowych w endometrium

• agonista rec. estrogenowych w kościach

• zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia inwazyjnych nowotworów sutka (jak tamoksyfen)

• zmniejsza częstość złamań kości kręgosłupa u chorych z osteoporozą (nie ma wpływu na pozostałe złamania)

udar mózgu

choroba zakrzepowo-zatorowa

bezpieczniejszy na endometrium, ale zwiększa ryzyko udaru mózgu

lazoksyfen grupa i co zmniejsza

SERM

• zmniejsza częstość złamań u pacjentów z osteoporozą (kręgosłup, ale inne kości też)

• zmniejsza ryzyko wystąpienia inwazyjnego nowotworu sutka, choroby niedokrwiennej serca i udarów mózgu

krwawienia z jamy macicy (przez oddziaływanie na rec. estrogenowe w endometrium)

bazedoksyfen

SERM i SERD

• zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia złamań kości kręgosłupa (poza kręgosłupem tylko u osób u których przed leczeniem ryzyko było wysokie)

• NIE zwiększa częstości krwawień z jamy macicy ani nie pobudza rozwoju tego nowotworu

1. rak piersi z ekspresją receptorów estrogenowych

2. złagodzenie objawów menopauzy (z koniugowanymi estrogenami)

choroba zakrzepowo-zatorowa

arzoksyfen

SERM

• w badaniach klinicznych

• hamuje jedynie częstość złamań kości kręgosłupa

ospemifen

SERM

hamuje negatywny wpływ menopauzy na błonę śluzową pochwy (atrofia, ścieńczenie, suchość)

dyspareunia (ból narządów płciowych)

wymień inhibitory aromatazy

anastrozol, letrozol, eksmestan

wskazania inhibitory aromatazy

1. nowotwór sutka z obecnymi receptorami estrogenowymi na komórkach (stosowane drugie w kolejności po modulatorach receptorowych)

2. naprzemiennie z tamoksyfenem po 2-3 latach jego stosowania

inhibitory aromatazy działania niepożądane

1. artralgia (bóle stawów)

2. bóle mięśniowo-szkieletowe

3. objawy ginekologiczne związane z deprywacją estrogenów np. atrofia pochwy, dyspareunia, zanik narządów

nazwy generacje gestagenów

wymień estry progesteronu

Megestrol

Hydroksyprogesteron

Medroksyprogesteron

mechanizm i wskazania estry progesteronu

• aktywują długą pętlę sprzężenia zwrotnego ujemnego

• zmniejszają produkcję gonadotropin przez przysadkę

• ograniczają stymulację jajników

nieregularne i bolesne cykle miesiączkowe

endometrioza

krwawienia z jamy macicy

hormonalna terapia zastępcza (razem z estrogenami)

doustnie i w powoli uwalnianych preparatach domięśniowych

I, II, III generacja gestagenów mechanizm, wskazanie

łączą się niespecyficznie z receptorem progesteronowym

• działanie androgenowe (ze względu na powinowactwo do receptorów androgenowych)

hamowanie płodności (antykoncepcja)

IV generacja gestagenów mechanizm, wskazanie

Nestoron, Nomegestrol, Drospirenon, Dienogest, Trymegeston, Segesteron

• “nowe” syntetyczne gestageny

• łączą się specyficznie z receptorem progesteronowym

drospirenon dodatkowo ma działanie antyandrogenowe (antagonista receptora androgenowego)

segesteron→hamowanie płodności (antykoncepcja) i łagodzenie objawów endometriozy (preparat depot lub pierścień dopochwowy, jedno lub dwuskładnikowy)

tanaproget

• lek o niesteroidowej budowie, w trakcie badań

• zmniejsza ekspresję metaloproteinaz w endometrium

uwidacznianie za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej receptorów progesteronowych u kobiet z rakiem sutka

endometrioza

leworgestrel

• hamuje owulację, jeśli do niej jeszcze nie doszło

• powoduje zmiany w endometrium utrudniające implantację

• działanie antykoncepcyjne lub wczesnoporonne

uliprystal

• zahamowuje lub opóźnia owulację o kilka dni uniemożliwiając zapłodnienie

• działanie antykoncepcyjne

• nie jest skuteczny, jeśli owulacja nastąpiła przed zażyciem preparatu

nazwa czystego antagonisty rec. progesteronowego

lonapryzan

modulatory rec. progesteronowego

• wykazują własności modulujące receptor progesteronowy

• są antagonistami w obecności progesteronu, ale w jego nieobecności wykazują słabe własności agonistyczne

• mifepryston→wczesna aborcja, do 49. dnia ciąży (wywołuje atrofię endometrium)

• onapryston

• uliprystal→zapobieganie zajściu w ciążę, ale po stosunku

• azopryznil→endometrioza i włókniaki macicy, nie podawać dłużej niż kilka mscy→ryzyko rozwoju raka macicy

wymień leki androgeny

testosteron

Undecylenian testosteronu

Mesterolon

danazol

testosteron

androgen, stymuluje rozrost jąder i spermatogenezę

• działanie anaboliczne - rozrost mięśni szkieletowych i kości oraz pobudzenie czynności układu krwiotwórczego

męski hipogonadyzm po potwierdzeniu niedoboru testosteronu

nowotwór prostaty

ryzyko rozwoju raka prostaty

niekorzystne zmiany lipidowe

wzrost LDL, spadek HDL

miażdżyca naczyń krwionośnych

przy dużych dawkach: doping

zahamowanie funkcji przedniego płata przysadki

zmniejszenie spermatogenezy

zanik jąder

zwyrodnienie kanalików nasiennych

ginekomastia (konwersja testosteronu do estrogenów)

• podawany domięśniowo lub przezskórnie

• NIE PRZYWRACA PŁODNOŚCI u pacjentów z hipogonadyzmem

Undecylenian testosteronu

jedyne pochodne testosteronu wchłanianie z przewodu pokarmowego i nieinaktywowane w wątrobie

danazol

androgen

• syntetyczny steroid

• działanie przeciwestrogenowe i słabe działanie androgenowe

• hamuje sekrecję gonadotropin przysadkowych i aktywność estrogenu

bardzo nasilone krwawienia menstruacyjne

endometrioza

włókniaki gruczołu sutkowego

obrzęk naczynioruchowy wywołany niedoborem inhibitora aktywowanego czynnika 1. układu dopełniacza (czyli jest go wtedy więcej, a lek blokuje lego dalsze powstawanie)

wymień leki antyandrogenne

finasteryd, dutasteryd, cyproteron

niesteroidowi antagoniści rec. androgenowego = “-lutamid”→flutamid, bikalutamid, nilutamid, apalutamid, enzalutamid, darolutamid

finasteryd, dutasteryd

• efekt antyandrogenowy

• inhibitory 5alfa-reduktazy testosteronu

łagodny przerost gruczołu krokowego

łysienie typu męskiego

cyproteron

• lek steroidowy

• antagonista receptora androgenowego

• śladowe działanie agonistyczne na receptor androgenowy

hirsutyzm u kobiet

I generacja niesteroidowych antag. rec. androgenowego (nazwy i zastosowanie)

flutamid, bikalutamid, nilutamid

nieoperacyjny rak gruczołu krokowego (z analogami GnRH) - kastracja farmakologiczna

rak prostaty oporny na kastrację (CRPC)

II generacja niesteroidowych antag. rec. androgenowego (nazwy, mechanizm)

apalutamid, enzalutamid, darolutamid

• blokują tworzenie kompleksu transkrypcyjnego wokół receptora

• zapobiegają translokacji kompleksu receptora z androgenem do jądra komórkowego (gdzie dochodziłoby do zmiany ekspresji licznych genów)

Octan abirateronu (abirateron)

• niesteroidowy, nieodwracalny inhibitor CYP17A1 (aktywnego wobec 17-hydroksylazy i 17,20-liazy)

• hamuje endokrynne powstawanie testosteronu w jądrach i korze nadnerczy oraz autokrynne w komórkach raka prostaty

oporny na kastrację farmakologiczną rak prostaty, który postępuje mimo chemioterapii

jakie leki w HTZ (hormonalna terapia zastępcza)

tybolon

prasteron

i w trakcie badań

fezolinetant

elizanetant

pawinetant

wskazania HTZ

• Zgodnie z obecnymi zaleceniami hormonalnej terapii zastępczej nie należy rozpoczynać u kobiet w starszym wieku (ok. 63 lat).

• Powinna być proponowana osobom między 50-59 r. ż, nie później niż 10 lat od wystąpienia menopauzy. HTZ zmniejsza śmiertelność ogólną, częstość złamań, choroby niedokrwiennej serca, raka endometrium i jelita grubego, natomiast zwiększa ryzyko rozwoju raka jajnika oraz raka sutka (po podaniu estrogenów łącznie z gestagenem, ale nie samych estrogenów). U kobiet w tym wieku korzyści z terapii przeważają nad efektami szkodliwymi. Nie należy proponować HTZ osobom obawiającym się pod wpływem doniesień medialnych jej negatywnego wpływu. HTZ powinna być wdrożona u osób mających nasilone objawy menopauzy, nie należy traktować jako wskazania do HTZ próby zapobiegania chorobie niedokrwiennej serca, demencji czy wystąpieniu raka piersi.

działania niepożądane HTZ

estrogeny i gestageny

1. zwiększone ryzyko rozwoju raka jajnika i raka sutka

2. choroba niedokrwienna serca

3. udar mózgu

4. zakrzepy wewnątrznaczyniowe

5. nietrzymanie moczu

6. demencja

(zmniejszone ryzyko raka jelita grubego i złamań)

same estrogeny

1. udar mózgu

2. zakrzepy wewnątrznaczyniowe

3. nietrzymanie moczu

(zmniejszone ryzyko raka sutka, jelita grubego i złamań)

tybolon wskazania

zapobieganie objawom menopauzy

zapobieganie rozwojowi osteoporozy

• związek steroidowy

• ma działanie estrogenowe, gestagenowe i androgenowe

prasteron

identyczny do DHEA, HTZ

atrofia pochwy i sromu (globulki dopochwowe)

Fezolinetant

HTZ

wybiórczy antagonista receptora dla neurokininy 3. (neurokinina B, należy do tachykinin, uczestniczy w wydzielaniu GnRH)

1. menopauza

2. jako leki przeciwpsychotyczne

powoduje sporadyczny wzrost transaminaz

co to środki z nonoksynol 9

• działanie plemnikobójcze

jednoskładnikowe preparaty antykoncepcyjne (gestagen)

• zawierają tylko gestageny

• częściowe hamowanie owulacji (blokada wyrzutu LH),

• działanie antykoncepcyjne + antyimplantacyjne (wpływ na śluz szyjkowy i endometrium).

• Skuteczność nieco niższa niż preparatów dwuskładnikowych (ok. 99%).

• Owulacja w części cykli może występować

działania niepożądane składnika estrogenowego antykoncepcji dwuskładnikowej

1. zakrzepica żył głębokich

2. zatorowość płucna

3. udar mózgu

4. zawał mięśnia sercowego

5. nadciśnienie tętnicze

6. kamica żółciowa (wzrost wydzielania CH w stosunku do soli żółciowych zmniejsza jego rozpuszczalność i sprzyja wytrącaniu się)

działania niepożądane składnika gestagenowego antykoncepcji jedno i dwuskładnikowej

1. trądzik

2. hirsutyzm

3. nadmierne wydzielanie gruczołów skórnych

4. wzrost libido

5. przyrost masy ciała

dwuskładnikowe preparaty antykoncepcyjne

• zawierają gestageny i estrogeny

• Hamują wydzielanie FSH (estrogeny) i wyrzut LH (gestageny),

• Prowadzą do zahamowania dojrzewania pęcherzyków i owulacji

• Występują cykle bezowulacyjne z regularnym krwawieniem

• Zaleca się stosowanie jak najniższych skutecznych dawek hormonów.

• Brak dowodów, że preparaty dwu- lub trójfazowe są skuteczniejsze lub bezpieczniejsze od jednofazowych

w czasie przerwy występuje krwawienie z odstawienia (z niedoboru estrogenów)

podział dwufazowych preparatów antykoncepcyjnych (dwuskł)

• Jednofazowe - stała dawka estrogenów i gestagenów w każdej tabletce.

• Dwufazowe - większa dawka gestagenu w drugiej fazie cyklu, estrogen stały.

• Trójfazowe - rosnąca dawka gestagenu co 7 dni (niska → średnia → wysoka), lepiej naśladują naturalny cykl hormonalny, zwykle stała dawka estrogenów (czasem zwiększana w drugiej połowie cyklu, aby zapobiec “krwawieniom z przełamania”).

tabeleczka dzialania niepozadane a co wzrasta