historia myśli i filozofii politycznej

hybris

zgubna duma, pycha, zuchwalstwo oraz przekroczenie miary, która bogowie wyznaczyli człowiekowi. człowiek dotknięty hybris rzuca wyzwanie siłom wyższym co ściąga na niego karę bogów i prowadzi do katastrofy

logos

słowo, rozum, myśl, prawo, proporcja; u heraklita i stoików szczególnie; racjonalny pierwiastek rządzący wszechświatem, kosmiczny ład i sens, w chrześcijaństwie utożsamiany ze słowem bożym

Isonomia

równość wszystkich obywateli wobec prawa, fundament wczesnej demokracji ateńskiej, isonomia gwarantowała że prawa nie różnicowały obywateli ze względu na pochodzenie czy majątek w sferze publicznej

polis

greckie miasto-państwo, stanowiące autonomiczną wspólnotę obywateli, którzy wspólnie rządzili swoim terytorium, przede wszystkim wspólnota religijna, prawna i polityczna

bios politikos

wprowadzony przez arystotelesa, tłumaczony jako życie polityczne lub życie obywatelskie, aktywne życie wolnego człowieka wewnątrz polis polegający na udziale w zgromadzeniach, debatowaniu, i współdecydowaniu o losach wspólnoty

prawo naturalne

system norm i zasad moralnych które wynikają z samej natury człowieka, struktury świata lub woli boga. niezależne od woli ustawodawcy ludzkiego, powszechne i niezmienne w czasie.

stan natury

hipotetyczna, przedpaństwowa i przedspoleczna faza istnienia ludzkości, stosowana jak eksperyment myślowy w celu sformułowania umowy społecznej, teorie różnią się w zależności od filozofa

umowa społeczna

doktryna filozoficzno polityczna wyjaśniająca genezę państwa i legitymizująca władzę polityczną. zakłada, że społeczeństwo i państwo powstały w wyniku dobrowolnego porozumienia zawartego przez jednostki żyjące wcześniej w stanie natury.

Wola powszechna

od Rousseau, uogólniony interes wspólnoty, ukierunkowany wyłącznie na dobro wspólne. podporządkowanie się woli powszechnej gwarantuje jednostce zachowanie wolności ponieważ obywatel słucha praw które sam współtworzył

państwo boże civitas dei

mistyczna wspólnota ludzi i aniołów zjednoczonych miłością do boga aż do pogardy samego siebie, wprowadzone przez św augustyna, nie pokrywa się bezpośrednio z kościołem instytucjonalnym - jest to niewidzialna społeczność sprawiedliwych i wybranych, którzy pielgrzymują przez historię na ziemi, dążąc do zbawienia wiecznego

państwo ziemskie civitas terrena

porządek doczesny stworzony przez ludzi kierujących się egoizmem i miłością aż do pogardy dla boga, augustyn, cechują ją dążenie do władzy, dóbr materialnych i pycha. choć jest skażone grzechem, pełni pożyteczną funkcję, zapewniając ludziom pokój doczesny i ład społeczny, niezbędny do przetrwania na ziemi

teodycea

dział filozofii i teologii zajmujący się problemem usprawiedliwienia boga (jego wszechmocy i dobroci) wobec istnienia na świecie zła i cierpienia. termin ukuty przez gottfrieda leibniza. teodycea stara się dowieść że obecność zła nie podważa doskonałości boga, często argumentując wolną wola człowieka lub wyższym planem bożym

liberalizm

doktryna polityczna i ekonomiczna stawiająca na wolnośc indywidualną jednostki jako wartośc najwyższa. postuluje ograniczenie ingerencji państwa w życie obywateli, ochronę praw naturalnych (życia, własności), rządy prawa (konstytucjonalizm), tolerancję światopoglądową oraz wolny rynek oparty na własności prywatnej i konkurencji.

konserwatyzm

doktryna polityczna i ekonomiczna opowiadająca się za ochroną tradycyjnego porządku społecznego, instytucji (rodzina, kościół, państwo) oraz zakorzenionych obyczajów. charakteryzuje się niechęcią do radykalnych; gwaltowanych zmian na rzecz ewolucyjnego rozwoju, przekonaniem o niedoskonałości natury ludzkiej oraz szacunkiem do autorytetu i hierarchii.

socjalizm

nurt polityczno gospodarczy powstał w XIX wieku jak odpowiedz na dziki kapitał rewolucji przemysłowej. głosi ideę równości społecznej, sprawiedliwości dystrybutywnej i solidarności. postuluje ograniczenie własności prywatnej na rzecz własności wspólnej, oraz istotną rolę państwa w planowaniu gospodarki i niwelowaniu rozwarstwienia klasowego

marksizm

system filozoficzno ekonomiczno społeczny, stworzony przez karola marksa i engelsa, opiera się na tym że motorem napędowym historii jest waka klas między właścicielami środków produkcji a klasa robotnicza. celem marksizmu było rewolucyjne obalenie kapitalizmu, zniesienie własności prywatnej i zbudowanie bezklasowego społeczeństwa komunistycznego

utopia

projekt idealnego, doskonalonego ustroju politycznego i społecznego, opartego na sprawiedliwości, powszechnym szczęściu i harmonii, który jednak jest niemożliwy do zrealizowania w rzeczywistych warunkach społecznych. nazwa pochodzi od dzieła tomasza morusa Utopia

kosmopolityzm

pogląd społeczno polityczny negujący tradycyjne podziały narodowe i państwowe. uznaje że cały świat jest ojczyzną człowieka a lojalność i obec ogólnoludzkiej wspólnoty powinna stać wyżej niż więzi narodowe, patriotyczne czy lokalne.

republikanizm

nurt myśli politycznej kładący nacisk na państwo jak dobro wspólne wszystkich obywateli a nie własność monarchy. kluczowymi wartościami są wolność pojmowana jako brak zależności od arbitralnej władzy, rządy prawa, cnota obywatelska, patriotyzm oraz aktywny udział obywateli w życiu publicznym

utylitaryzm

kierunek etyczny i politologiczny według którego moralna miara każdego czynu lub prawa jest jego użyteczność. czyn jest dobry jeśli przyczynia się do jak największego szczęścia jak największej liczby ludzi (zasada maksymalizacji szczęścia i minimalizacji cierpienia); Mills

cnota

stała, wyuczona sprawność moralna i doskonałość człowieka w danej dziedzinie , harmonijnie łącząca mądrość z działaniem. dla sokratesa anita była wiedza o tym co dobre, dla arystotelesa - złotym środkiem między skrajnościami

podział władz

zasada ustrojowa nowożytnych demokracji (rozwinięta przez monteskiusza) wedle której funkcje państwa powinny być rozdzielone pomiędzy trzy niezależne i wzajemnie kontrolujące się władze: ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza. chroni to obywateli przed tyrania i kumulacja władzy w rękach jednej osoby lub grupy

tradycjonalizm

postawa światopoglądów przypisująca absolutną lub nadrzędną wartości tradycji kulturowej, religijnej i społecznej. tradycjonaliści traktują mądrość minionych pokoleń jak nadrzędne kryterium prawdy i moralności, sprzeciwiając się nowożytnemu racjonalizmowi, sekularyzacji oraz rewolucyjnym innowacjom społecznym

romantyzm

ruch ideowy, literacki i artystyczny z przełomu XVII/XIX wieku będący buntem przeciwko oświeceniowemu racjonalizmowi i klasycznej harmonii. stawial w centrum indywidualizm, nadrzędność uczuć nad rozumem, intuicję, duchowość, kult bohatera rewolucyjnego, zwrot ku tradycji ludowej oraz afirmacje unikalnego ducha narodowego

demokracja

ustrój polityczny w którym źródłem władzy jest wola większości obywateli , może być bezpośrednią lub pośrednia, dosłownie rządy ludu

alienacja

w filozofii i socjologi szczególnie u marksa i engelsa to proces w którym wytwory ludzkiej działaności (praca, pieniądze, państwo, religia) wymykają się spod kontroli człowieka, stają się mu obce, a wręcz zaczynają nim rządzić i go uciskać. marks opisywał alienacje pracy, w której robotnik czuje się odczłowieczony przez system kapitalistyczny

reifikacja (uprzedmiotowienie)

zjawisko społeczne polegające na traktowaniu relacji między ludźmi lub pojęć abstrakcyjnych tak jakby były rzeczami, rządzonymi przez bezosobowe, obiektywne prawa. u marksa reifikacja sprawia, że człowiek na rynku pracy zaczyna postrzegać siebie i innych wyłącznie przez pryzmat towaru i wartości wymiennej

nihilizm

stanowisko filozoficzne odrzucające powszechnie przyjęte wartości, normy moralne, autorytety lub sens łudzonego istnienia. w wersji skrajnej twierdzi że obiektywna prawda nie istnieje a życie jest całkowicie pozbawione celu, od nietzsche jak diagnoza kryzysu kultury europejskiej

indywidualizm

pogląd filozoficzny etyczny i społeczny uznający jednostkę ludzką za najwyższą autonomiczną wartość. stoi na stanowisku że prawa, wolność i interesy pojedynczego człowieka mają pierwszeństwo przed interesami kolektywu a struktury społeczne powinny służyć samorealizacji jednostki

technokracja

forma sprawowania rządów w której kluczowe decyzje polityczne i gospodarcze nie są podejmowane przed demokratycznie wybranych polityków kierujących się ideologią lecz przez bezstronnych ekspertów, inżynierów i naukowców na podstawie czysto racjonalnych, technicznych i optymalnych przesłanek naukowych

suwerenność

niezależność i samowładnie państwa w stosunkach międzynarodowych oraz pełnią władzy państwowej na własnym terytorium oznaczającą że władza ta nie podlega żadnej innej zwierzchownosci prawnej, w demokracji suwerenem jest naród

fortuna

w filozofii starożytnej i renesansowej np u machiavellego, los, ślepy przypadek, przeznaczenie lub zmienne okoliczności bajtów człowiek nie ma bezpośredniego wpływu. fortuna w ujęciu politycznym stanowi wyzwanie dla przywódcy, który zapominać własnych przymiotów. rozumu i energii musi umieć ją okiełznać i wykorzystać na swoją korzyść

etatyzm

polityka społeczno gospodarcza polegająca na prawnym i ekonomicznym zaangażowaniu państwa w kluczowe sfery życia społecznego oraz gospodarki. przejawia się min poprzez przejmowanie przez państwo prywatnych przedsiębiorstw (nacjonalizacja), zakładanie firm państwowych, rygorystyczne kontrolowanie rynku oraz rozbudowę biurokracji centralnej

państwo dobrobytu

model ustrojowy państwa demokratycznego w którym rząd bierze na siebie odpowiedzialność za socjalne i ekonomiczne bezpieczeństwo swoich obywateli. realizuje to poprzez szeroki system ubezpieczeń społecznych, powszechna i bezplatana służbę zdrowia, darmową edukację, zasiłki dla bezrobotnych oraz politykę zmierzającą do pełnego zatrudnienia

anarchizm

radykalny nurt polityczny i filozoficzny postulujący całkowite zniesienie państwa oraz wszelkich innych form hierarchicznej władzy, przymusu prawnego i ucisku społecznego. anarchisci uważają państwo za źródło przemocy i niesprawiedliwości proponując w zamian społeczeństwo oparte na dobrowolnej współpracy wolnych jednostek, samorządności i federacjach producenckich

tyrania większości

zjawisko opisane przez tocquevilla i milla, występujące w systemach demokratycznych. polega na sytuacji w której demokratyczna większość korzystając z przewagi głosów narzuca swoją wolę, styl życia i poglądy mniejszości, ignorując lub wręcz depcząc je podstawowe prawa i wolności. może przybrać formę ucisku prawnego lub społecznego konformizmu

lewiatan

w filozofii politycznej hobbesa metafora absolutnego potężnego państwa. państwo-lewiatan powstaje na mocy umowy społecznej w celu poskromienia brutalnej natury ludzkiej i zakończenia wojny każdego z każdym. hobbes argumentował że państwo musi skupiać w swym ręku pełnię niepodzielnej władzy (monopol na przemoc) by skutecznie chronic obywateli przed nimi samymi

ideologia

systematyczny zbiór idei, poglądów, wartość i przekonań który służy danej grupie społecznej do interpretacji otaczającej rzeczywistości oraz legitymizacji lub zmiany istniejącego porządku politycznego. ideologia zawiera w sobie diagnozę stanu obecnego, wizję przyszłości oraz program politycznego działania

fałszywa świadomość

pojęcie z teorii marksistowskiej, oznaczająca sytuację w której klasy podporządkowane nie uświadamiają sobie swojej prawdziwej pozycji społecznej i stopnia wyzysku, ponieważ przyjmują za własne idee i systemy wartości narzucony im przez klasę panującą. fałszywa świadomość uniemożliwia podjęcie walki rewolucyjnej, utrwalając niesprawiedliwy status quo.