07_Zastępstwo w obrocie prawnym

Zastępstwo bezpośrednie

dokonanie czynności w imieniu i na rachunek zwierzchnika – osoba zastępowana nabywała prawo bezpośrednio (np. syn alieni iuris lub niewolnik – będący naturalnymi zastępcami pater familias)

zastępstwo pośrednie

dokonanie czynności we własnym imieniu – do przeniesienia prawa konieczna była kolejna czynność zastępcy z osobą zastępowaną (mandatariusz, negotiorum gestor, prokurator, w zasadzie także opiekun i tutor – choć z wyjątkami dotyczącymi nabycia posiadania i własności)

pośrednik (makler)

jedynie kontaktuje ze sobą strony kontraktu

posłaniec (nuntius)

przenosi jedynie cudze oświadczenie woli

zasada alteri stipulari nemo potest

• W prawie rzymskim generalnie udział zastępców bezpośrednich w stosunkach kontraktowych był niedopuszczalny

• Funkcję zastępców bezpośrednich spełniały jednak z powodzeniem osoby alieni iuris i niewolnicy

Rozwój zastępstwa prawnego

• Zasada alteri stipulari nemo potest została przełamana dopiero w prawie Rozumu przez Hugona Grocjusza oraz Christiana Wolffa

• Pełne konstrukcyjne wykształcenie zastępstwa bezpośredniego stało się możliwe dzięki odróżnieniu umowy zlecenia (jako stosunku podstawowego) od pełnomocnictwa (umocowania do działania w cudzej sferze) co uczynił jako pierwszy niemiecki pandektysta Paul Laband w połowie XIX wieku:

1. Rozróżnienie to występuje w niemieckim BGB i stamtąd zostało przejęte do wielu współczesnych kodeksów cywilnych

2. Wcześniejsze kodyfikacje prawa natury ujmowały pełnomocnictwo (tworzące zastępstwo bezpośrednie) jako „konsekwencję zewnętrzną” zawartej umowy zlecenia

Skargi dodatkowe

• Actiones adiecticiae qualitatis – skargi o „charakterze dodatkowym”

• Istniały w sytuacji zawarcia umowy z synem pod władzą lub niewolnikiem

Rodzaje skarg

Odpowiedzialność za zobowiązania w sytuacji istnienia peculium:

• Actio de peculio

• Actio tributoria

Odpowiedzialność za zobowiązania niezależne od istnienia peculium:

• Actio quod iussu

• Actio de in rem verso

• Actio exercitoria

• Actio institoria

Peculium

oznacza wedle jego pochodzenia mały majątek [„mająteczek”].

Actio de peculio – zakres odpowiedzialności właściciela

• Peculium przekazane do swobodnego zarządu (niedopuszczalne było jedynie czynienie z niego darowizn)

• Właściciel odpowiada za zobowiązania kontraktowe niewolnika do wysokości peculium z chwili wytoczenia skargi (jest to tzw. odpowiedzialność pro viribus patrimonii)

• Przysługuje mu prawo dedukcji

• Pozostałych wierzycieli spłaca według kolejności zgłoszeń

Prawo dedukcji

• Wartość peculium należy obliczać po odliczeniu tego, co było należne właścicielowi

• Ponadto odlicza się to, co niewolnik był dłużny innym osobom będącym pod władzą jego właściciela

• Właściciel musi jednak doliczyć do peculium własne długi wobec niewolnika

Actio tributoria – zakres odpowiedzialności właściciela

• Peculium przeznaczone na cele handlowe (wydzielenie towarów na sprzedaż oraz oddanie w peculium zakładu rzemieślniczego)

• Właściciel odpowiada za zobowiązania kontraktowe niewolnika do wysokości peculium z chwili wytoczenia skargi (jest to więc także odpowiedzialność pro viribus patrimonii)

• Właścicielowi nie przysługuje prawo dedukcji, a swoich wierzycieli spłaca proporcjonalnie do wysokości ich wierzytelności

• Skargę można wytoczyć jeżeli dokonał on nieprawidłowo podziału peculium

Actio quod iussu

• Przeciw właścicielowi niewolnika, z którym został zawarty kontrakt za poleceniem właściciela, do pełnej wysokości zobowiązania

• Po udzieleniu upoważnienia niewolnikowi, właściciel przejmuje odpowiedzialność za swojego niewolnika, zawierającego umowę z osobą trzecią

• Ulpian: ,,Jeśli ktoś zatwierdzi czynność, dokonaną przez niewolnika lub filius familias, jest udzielana przeciw niemu actio quod iussu”

Kiedy stosujemy actio de in rem verso?

• niewolnik coś tak wykorzystał, że sytuacja majątkowa właściciela się poprawiła, lub nie pogorszyła

• UWAGA: W rozwoju dziejowym skarga ta miała znaczący wpływ na rozwój koncepcji bezpodstawnego wzbogacenia

Versio

• To, co niewolnik przyjął, obrócił na majątek właściciela

• Otrzymane od wierzycieli pieniądze, wpłacił wierzycielowi właściciela

• niewolnik dokonał czynności dla prowadzenia spraw właściciela czy dla zarządzenia jego majątkiem

• Otrzymaną pożyczkę na cele peculium, przeznaczył na korzyść właściciela

Granicą działania niewolnika

jest zgoda właściciela

Actio de in rem verso a peculium

Początkowo opisywana skarga obejmowała dwa stany faktyczne i funkcjonowała jako actio de peculio et de in rem verso, a więc obejmowała stany faktyczne nieobjęte actio de peculio

Actio institoria

• Odpowiedzialność, gdy ustanowiono syna kierownikiem przedsiębiorstwa rzemieślniczego lub handlowego (institor), ale bez wydzielenie odrębnej masy majątkowej

• Wówczas odpowiedzialność istniała w pełnej wysokości

• akcja przeciw samemu przedsiębiorcy

Actio exercitoria

• Odpowiedzialność, gdy ustanowiono syna kapitanem statku (magister navis), ale bez wydzielenia osobnej masy majątkowej

• Wówczas odpowiedzialność istniała w pełnej wysokości

• akcja przeciw armatorowi

Praepositio

• Praepositio to ustanowienie kierownikiem (statku lub przedsiębiorstwa) połączone z powierzeniem obowiązków

  • Uwaga: w prawie poklasycznym obejmowało to także osoby sui iuris

• Wyznaczenie zakresu czynności za które właściciel będzie ponosił odpowiedzialność w wypadku actio exercitoria i actio institoria

Granice praepositio

• Granice praepositio określa rodzaj negotiatio (czyli to jakiego typu działalnością ma się zajmować kapitan - magister navis)

  • Są to typowe czynności służące osiągnięciu zysku w danym rodzaju aktywności

• Granice praepositio określa też locus praepositionis

  • Są to czynności dodatkowe, naturalnie związane lub konieczne dla normalnego funkcjonowania przedsiębiorstwa (statku)

  • Wszystkie czynności, których podjął się magister navis w ramach cura navis obciążają armatora (exercitora) np. najem statku dla przewozu osób i rzeczy, zakup wyposażenia, naprawa lub polepszenie statku, rozliczenie załogi

• Granice praepositio określa też deklaracja woli exercitor navis

  • Może ona modyfikować to, co wynika z locus praepositionis

  • Może w ten sposób dojść do ograniczenia odpowiedzialności exercitora

Odpowiedzialność noksalna

• Odpowiedzialność noksalna nie jest rodzajem zastępstwa prawnego, ale skutki prawne powstają w majątku właściciela

• Odpowiedzialność za delikty osób będących pod władzą (niewolników i osób alieni iuris)

  • Z tym, że odpowiedzialność noksalna za osoby alieni iuris zanikła w prawie poklasycznym

• Skarga zawsze skierowana przeciwko właścicielowi (actio noxalis)

• Skarga występuje jedynie przy deliktach prywatnych (jako „zemsta prywatna”)

  • Za przestępstwa prawa publicznego osoba pod władzą odpowiadała sama

• Osoba sprawująca władzę nie mogła być współwinną przestępstwa (np. było ono dokonane na jej polecenie lub za jej wiedzą) – wówczas odpowiadała samodzielnie

Noxae datio

Prawo wyboru:

• Albo majątkowa odpowiedzialność właściciela (np. naprawienie szkody, zapłata kary prywatnej)

• Albo wydanie sprawcy osobie poszkodowanej (noxae datio – co od Justyniana dotyczyło tylko niewolników)

• Pierwotna kolejność wynikała z zasady talionu

• Wydanie poprzez mancipatio lub in iure cessio

Noxa caput sequitur

• Wszystkie skargi noksalne podążają za sprawcą czynu

• Odpowiada właściciel w chwili rozpoczęcia procesu (litis contestatio) np. nabywca niewolnika; osoba adoptująca syna, będącego sprawcą szkody

• Niewolnik wyzwolony oraz osoba, która stała się osobą sui iuris odpowiadają sami

  • Jeżeli osoba taka zmarła jako osoba wolna lub sui iuris brak odpowiedzialności

• W wypadku sprzedaży niewolnika obciążonego odpowiedzialnością noksalną zbywca odpowiada za wady fizyczne rzeczy

• UWAGA ! Pokrzywdzony nie może mieć władzy nad osobą sprawcy szkody ani w chwili popełnienia przestępstwa ani w chwili wytoczenia powództwa

  • Przykładowo niewolnik okrada swego właściciela przed tym jak zostaje sprzedany innej osobie; sprawca szkody wraz ze swoją całą rodziną wchodzi przez adrogację pod władzę poszkodowanego