THEMA 1: introductie tot de benaderingen

Stressoren

Factoren die ons in een toestand van stress kunnen brengen.

Psychische, lichamelijke en fysieke.

Hypothalamus

Beïnvloedt via het limbisch systeem (het “zoogdierenbrein”) zowel de hypofyse als het autonoom zenuwstelsel.

Ligt iets boven de hersenstam en is verbonden met de hypofyse. Regelen samen de stressrespons.

Hypofyse

Regelt verschillende hormonale systemen in ons lichaam

Hersenschors

• De hele buitenste laag van de hersenen

• Dus ook de prefrontale cortex

• Beoordeelt of een prikkel gevaar inhoudt

  • Wanneer gevaar wordt gedetecteerd, ontstaat een emotionele reactie zoals angst of stress.

• Heeft veel energie nodig

• Is ongeveer vijf keer trager dan ons oerbrein en het zenuwstelsel

Het reptielenbrein

• Oudste overlevingssysteem

• Oerbrein

• Bestaat vnl uit onderdelen van de hersenstam

• Belangrijkste functie = overleven

• Focust op

  • voedsel zoeken

  • gevaar opsporen en jezelf beschermen

  • voortplanting

  • territorium vinden en verdedigen

Adrenaline

• Wordt vrijgemaakt in de orthosympathische zenuwuiteinden van de bijnieren

• Verhoogt de alertheid en helpt het lichaam zich klaar te maken voor vechten of vluchten

• Speelt een rol in bloed in de bloeddrukregulatie

Noradrenaline

• Wordt aangemaakt door de sympathische zenuwuiteinden elders in het lichaam

• Heeft net als adrenaline een functie bij de bloeddrukregulatie

• Verhoogt eveneens de alertheid van het lichaam

Cortisol

Komt iets later (minuten) in de stressreactie vrij:

• compenseert het verlies aan energie dat optreedt tijdens stress

• stimuleert de aanmaak van glucose, wat zorgt voor nieuwe energie

  • die energie gebruikt het lichaam om weer terug te keren naar een ‘normale’ toestand

Korte stress

We komen even in een toestand van maximale paraatheid, waarna het lichaam terugkeert naar rust

Langdurige / chronische stress

Wanneer stress te lang aanhoudt, raakt het systeem ontregeld. Het lichaam stuurt dan verschillende alarmsignalen uit:

• Lichamelijke stresssignalen: hoofdpijn, pijnlijke spieren, vermoeidheid…

• Emotionele stresssignalen: angst, prikkelbaarheid, depressieve stemming…

• Cognitieve stressklachten: verstrooidheid, piekerdenken…

• Gedragsveranderingen: zich isoleren van anderen, middelengebruik of verslaving…

Wat doet het zenuwstelsel

Signalen detecteren van veiligheid of gevaar

Wat regelt het zenuwstelsel

Op basis van informatie die binnenkomt, regelt het

• de werking van onze organen

• de spanning in onze spieren

• ademhaling

• hartritme

• hormoonproductie

• immuniteit

Actiepotentialen

Kleine elektrische ontladingen in het membraan van een neuron (hersencel) of spiercel.

Dit gebeurt wanneer er actie moet ondernomen worden.

Centraal zenuwstelsel

• Gevormd uit brein en ruggenmerg

Hersenen van een mens

• Opgebouwd uit 80 miljard neuronen en 100 triljoen synapsen

• Weegt ongeveer 1.4 kg

• Bestuurt alle functies van ons lichaam, ons bewustzijn, onze creativiteit, empathie en emoties

• Kan zich goed aanpassen aan onze omgeving

• Kan leren en is creatief en veerkrachtig

Synapsen

Verbindingen tussen neuronen die samen netwerken vormen

Het zenuwstelsel

Het orgaansysteem dat bij dieren een coördinerende rol speelt bij alle handelingen, zoals het aansturen van de spieren, het verwerken van zintuiglijke prikkels en bij hogere diersoorten de emotionele en cognitieve processen. Het zenuwstelsel wordt bestudeerd door de neurofysiologie en de neurologie.

Perifeer zenuwstelsel

Bestaat uit twee delen:

• het autonoom zenuwstelsel

• het willekeurig zenuwstelsel

Daarnaast zijn er de hersenzenuwen die de toestand binnen in ons lichaam en onze omgeving in de gaten houden.

Het autonoom zenuwstelsel

• Bestaat uit twee delen:

  • het (ortho)sympathische

  • het parasympathische zenuwstelsel

• Beide systemen hebben een tegengestelde werking en moeten in evenwicht zijn

• Regelt een hele boel lichamelijke functies volledig zelfstandig/autonoom, zonder dat je je ervan bewust bent:

  • ademhaling, hartslag, bloeddruk, slaap, spijsvertering, zweetsecretie, seksuele opwinding en orgasme

• Het is ook voortdurend op zoek naar tekens van gevaar of veiligheid en naar mogelijkheden om veilige connecties met andere mensen aan te gaan

  • Intern bewakingssysteem

• Instinctieve reacties op het onbewuste niveau

• Reageert op prikkels uit onze omgeving, zowel op prikkels die gevaar aanduiden als op prikkels die eerder op veiligheid berusten

• Stuurt de fight-flight-freeze-reactie aan

Sympathisch zenuwstelsel

• onderdeel van het autonome zenuwstelsel

• gaspedaal van ons lichaam

• komt in actie als we denken een bepaald gevaar aan te kunnen door de vechten of te vluchten

• Zorgt ervoor dat:

  • Alert

  • Glucose (energie) wordt vrijgemaakt

  • Zweetklieren actief voor afkoeling

  • Bloedstolling

  • Stress

  • Hartritme stijgt

  • Bloeddruk stijgt

  • Buikspieren trekken samen

  • Blaas trekt samen

  • Arm- en beenspieren gespannen

  • Spijsvertering moeilijk

Parasympathisch zenuwstelsel

• Rempedaal van ons lichaam

• Door acetylcholine (neurotransmitter) vrij te maken zorgt dit zs ervoor dat weefsels van het lichaam, vooral na een stressreactie, zich herstellen

• Zorgt voor

  • Herstel

  • Ademhaling normaal

  • Zweetsecretie stopt

  • Bloedstolling minder uitgesproken

  • Ontspanning

  • Hartritme normaal

  • Bloeddruk normaal en soms laag

  • Buikspieren ontspannen

  • Blaasspieren ontspannen

  • Arm- en beenspieren ontspannen

  • Spijsvertering normaal

Willekeurige / somatische zenuwstelsel

• Het deel van ons zenuwstelsel dat we zelf beïnvloeden, waar we controle over hebben

• Op het moment dat ik zelf beslis mijn arm te buigen, stuur ik bewust en uit vrije wil signalen van mijn brein naar de zenuwen en spieren van mijn arm.

• Dit zs kan in sommige gevallen je autonoom zenuwstelsel overrulen

Hersenzenuwen

• Derde deel van het perifere zenuwstelsel

• Houden specifieke gebieden binnen in ons lichaam in de gaten

• Ze ontspringen in de hersenen en dragen een nummer van I tot XII

  • Geeft de volgorde aan waarin deze zenuwen uit de hersenen komen

• De twaalf hersenzenuwen hebben verschillende functies

1. Sensorische zenuwen geven informatie aan de hersenen vanuit het lichaam

• Die omvat temperatuur en tastzin, maar ook gespecialiseerde sensaties (zoals smaak, zicht, reuk, evenwicht en gehoor)

2. Motorische zenuwen sturen informatie vanuit de hersenen naar de spieren

3. Er zijn ook nog zenuwen die zowel sensorisch als motorisch zijn

Nervus vagus

• een van de grootste zenuwen in het menselijk lichaam

• speelt een cruciale rol in hoe je lijf stress hanteert

• en is heel belangrijk voor onze algemene gezondheid en welzijn

• legt contacten met een groot aantal van de andere hersenzenuwen

• heeft een enorme impact op ons welzijn

• begint in onze hersenstam en loopt van de nek helemaal tot in ons onderlichaam

• loopt door je hele lijf en heeft contact met nagenoeg al je organen

  • verbonden met ons hart, longen, middenrif, gelaat, hals en nek, oor en oog, verbonden met elk orgaan in onze buik, maag en darmen en met de genitalia

• je kan deze zien als een soort van informatiesnelweg die razendsnel informatie doorspeelt naar ons brein

• geeft sensorische en motorische informatie door aan structuren in nek, borst en buik

• scant voortdurend de omgeving en je lichaam op signalen van gevaar of veiligheid

• als hij goed werkt, kan je lichaam snel ontspannen na stress

  • indien dit niet zo is, zal stress zich ophopen en dit zorgt voor psychische en fysieke kwaaltjes

• is een zenuw, maar kan vergeleken worden met een spier

• hoe meer je het gebruikt, hoe sterker deze zenuw wordt

• hoe sterker de tonus ervan, hoe groter je fysieke en mentale welzijn zal zijn

Onderdelen nervus vagus

• dorsale tak

• sympathische tak

• ventrale tak

Dorsale vagus

• Ligt aan de achterzijde van je zenuwstelsel

• Wordt geactiveerd als er sprake is van overweldigende stress waarvan je niet kan vluchten of waar je niet tegen kan vachten

Sympathisch zenuwstelsel als tweede tak van de nervus vagus

• Situeert zich aan de lumbale en thoracale delen van de wervelkolom

• Zorgt voor de vecht/vluchtrespons wanneer je je niet veilig voelt

• Wanneer er gevaar wordt waargenomen, activeert deze sympathische tak de HPA-as (Hypothalamus-Hypofyse-Bijnier-as), die cortisol in je systeem pompt

Ventrale nervus vagus

• Dit deel van de nervus vagus ligt aan de voorzijde van het lichaam en reguleert je vermogen om met andere mensen om te gaan en je veilig te voelen

• Deze tak is verbonden met je hart en ademhalingsstelsel

  • Hartslag en ademhaling zijn onderling met elkaar verbonden

Veilige zijde ventrale vagus

Bovenaan de trap/ladder

• een toestand waar de vagus zuiver en geheel aanwezig is

• Daar is contact, connectie en corregulatie

  • een veilige wereld vol opties

• Welzijn en rust

• We leven met een ideale gezondheid en een sterke immuniteit en hoge veerkracht

Onveilige zijde ventrale vagus

Bovenaan de trap/ladder

• geen echte connectie meer

• Vooral connectie met anderen, en onszelf en eigen behoeften vergeten

• Pleasen, perfectionisme, schuldgevoel omdat we niet alles perfect kunnen doen

• Impostersyndroom

Veilige zijde sympathicus

In het midden van de trap/ladder

• Bevat geordende energie met niet veel adrenaline of cortisol

• Vroeger ‘positieve stress’

• We voelen ons in deze toestand op een veilige manier uitgedaagd

• Speelse aangename toestand waarin we uitdagingen durven aangaan

Onveilige zijde sympathicus

In het midden van de trap/ladder

• Chaotische energie die de adrenaline en cortisol door ons lichaam laar gieren

• Vroeger ‘negatieve stress’

• Deze energie is te veel en gevaarlijk

• Hart en ademhaling gaan te snel, bloedvaten laten minder bloed door, bloeddruk stijgt, onze immuniteit en veerkracht dalen, onze huid voelt klammig en vechten en vluchten is het enige waar we dan aan kunnen denken

Veilige zijde dorsale vagus

Onderaan de trap

• Rust, herstel, stillness, verteren van voedsel

• Mens die zwijgt en rustig uitblaast terwijl hij nutriënten opneemt en voedsel verteert in zijn maag-darmstelsel (kan zijn werk doen want weinig mobiliteit)

Onveilige zijde dorsale vagus

Onderaan de trap/ladder

• Totale stilte, isolatie en immobiliteit

• Deze stilte voelt niet rustig aan maar dreigend

Polyvagaaltheorie

• Koppelt de evolutie van het autonome zenuwstelsel van zoogdieren aan hun sociaal gedrag

• Term verwijst naar de vele takken van de nervus vagus

• Stephen Porges

Triggers

Signalen van gevaal

Glimmers

Signalen van veiligheid

Sociale pijn

Een gebrek aan connectie met anderen.

Neuroceptie

• Ons lichaam scant voortdurend de omgeving en levende wezens rondom ons, op zoek naar gevaar of naar tekens van veiligheid

• Geen bewust proces

• Er is geen controle van het denkende brein

• Het merkt signalen op, zonder afgeleid te worden door vooroordelen of opvattingen

• Komt reflexmatig tot stand

  • We reageren automatisch op interne en externe signalen van gevaar én veiligheid die veelal onbewust bij ons binnenkomen

Interoceptie

Het vermogen om prikkels van binnen het eigen lichaam waar te nemen

Hiërarchie

In de evolutie zijn verschillende manieren van omgaan met stress ontstaan, nl bevriezen, vechten/vluchten en connectie

Co-regulatie

• Je emoties reguleren met de hulp van iemand anders, met de hulp van het zenuwstelsel van een ander mens

• Hoe?

  • Compliment geven of ontvangen

  • Samenzijn met anderen

  • Opbeurend woord geven of krijgen

  • Empathie tonen of krijgen

  • Spontane glimlach

PLAY

• Gemengde staat

  • Ventraal (dominant) + sympathische activatie

• ‘Positieve stress’, veilig met energie

• Speelsheid, geluk, opgewekt

• Roze bril, opties en kansen, humor, creativiteit boost

• Soms een beetje te voortvarend of roekeloos

STILLNESS

• Gemengde staat

  • Ventraal (dominant) + dorsale activiteit

• Immobilisatie zonder angst

• “Genieten” in gevaarlijke situaties, zonder roekeloos te zijn

• Op je hoede, maar niet in paniek

FREEZE

• Gemengde staat

  • Dorsale staat + sympathische energie

• Onbeweeglijk staan en na enkele seconden energie vrij om te vluchten

• Initieel ‘bevriezen” is hier gestuurd door de sympathicus als voorbereiding op vluchten = stressreactie