CMK Les 5 (Lizanne Van Hese)

Kritisch denken

Wat evident is onderzoeken en als niet-evident beschouwen

Archeologie

Vorm van geschiedeniswetenschap die historische teksten bestudeert en zoekt naar onderlinge samenhang

Problematisering

Een bepaald gegeven wordt als een probleem gezien op moreel, politiek, economisch, wetenschappelijk… vlak

Drie kenmerken van problematisering

1. Gaat NIET om uitvindingen van nieuwe zaken en ook niet om een representatie van iets wat al bestond

2. Door sociale, economische of politieke processen ontstaan moeilijkheden rond iets, wat een aanzet is om er een object van denken van te maken

3. Door van iets een object van denken te maken, zullen de oplossingen voor de problemen intrinsiek verbonden zijn met de manier waarop het probleem werd geformuleerd

Epistèmè

= grondstructuur van kennis → overkoepelende ordening die we allemaal gebruiken

In elke tijdsperiode en cultuur zijn er ideeën over wat telt als wetenschappelijke kennis en wat geen kennis is (vb. astrologie wordt niet beschouwd als valabele wetenschappelijke kennis). Over hoe je goede kennis kan opdoen en hoe je geen kennis kan opdoen (vb. belangrijk dat je theorie kan gefalsifieerd worden)

Het is een systeem waar we inzitten & wat we allemaal logisch vinden

Je leeft erin, maar het is zo gewoon geworden dat je er niet mee bezig bent

• Bv: een goudvis weet niet dat hij in water leeft, maar het water is noodzakelijk om te overleven → MAAR hoe het water eruit ziet & hoeveel water, maakt niet uit! (water ~ epistèmè)

Epistèmè is ALTIJD nodig, maar verandert doorheen de tijd

• Bv: je hebt keuze tussen kleding wanneer je je aankleed om naar les te gaan, maar je zou er zelf nooit aandenken om een badpak aan te doen → de grenzen van de samenleving (die epistèmè oplegt maken die keuzes niet mogelijk) → het is het water waarin we zitten gekleurd

• Epistèmè is latent/onbewust aanwezig

Daardoor zullen verschillende wetenschappen uit 1 tijdperiode meer op elkaar lijken dan 1 wetenschap over verschillende tijdsperiodes

• Bv. biologie, wiskunde en geschiedenis uit de 21ste eeuw hebben meer met elkaar gemeen dan de biologie uit de 21ste eeuw in vergelijking met de biologie uit de 14e eeuw

Tegenwetenschappen

(Bv psychoanalyse, etnografie) = ze geven kritiek op alles wat lijkt vast te staan

• Zij zoeken geen algemeen concept van de mens

• Ze ontbinden het concept mens & denken kritisch na

• Ze denken na over de grenzen van het concept mens & bieden eeuwige twijfel en kritiek over wat in andere opzichten leek vast te staan

  • Bv: hoe komt

Soevereine macht

= verouderd machtsmodel → was volgens Foucault lange tijd een belangrijke manier om macht te legitimeren in het westen, maar is hedendaags nauwelijks nog van belang

Kenmerken soevereine macht

• Macht gelokaliseerd in duidelijke personen – wil is wet

• Macht bevestigen op gewelddadige en demonstratieve manier

• Enkel soeverein (machthebber) is geïndividualiseerd, anderen een homogene massa

Foucault beschrijft in heel wat van zijn werken, hoe die machtsmodaliteit veranderde doorheen de tijd en hoe macht hedendaags subtieler en fijnmaziger loopt:

De macht focust zich volgens Foucault op iets:

• In plaats van een gerichtheid op overheersen, bezittingen en veroveren, zal de politiek zich vanaf de 17e eeuw steeds meer bezig houden met het leven van de burgers = biopolitiek

Biopolitiek

NIET de soeverein is het belangrijkste, maar vooral het leven van alle burgers

Er ontstaat een buitengewone interesse in het leven in al haar aspecten: fysieke gezondheid, hygiëne, geboorte en sterftecijfers bij de bevolking,… (in de laatste eeuw ook mentaal welzijn bij)

Dit alles kreeg een belangrijke waarde, de westerse politiek wil dat leven begrijpen en ingrijpen waar nodig

• We houden verschillende cijfers bij; sterftecijfers, geboortes,...

• Mensen worden veel geconfronteerd met deze cijfers/ grafieken en begint daarover na te denken → “drink ik te veel?”, “voed ik mijn kinderen wel goed op?”,… → de politieke focus dringt zich in het binnenste van ons zijn

Macht is niet meer legitiem omdat het in dienst staat van de soeverein, macht is legitiem omdat het in dienst staat van het (gezonde) leven

• Als er macht wordt uitgeoefend, dan is dat om de gezondheid & welzijn van mensen te vergroten

  • In de hedendaagse westerse samenleving kan men dus niet zomaar meer macht uitoefenen omdat men die macht nu eenmaal in handen heeft → men mag enkel macht uitoefenen als het gaat over gezondheid en welzijn v mensen

• Op plaatsen waar mensen in meer kwetsbare positie zitten, zal macht zich sterker manifesteren (bv: verplichtte diëten in de psychiatrie, vrouwen met een beperking die zwanger willen worden krijgen striktere opvolging)

Enorme focus op preventie, waarschuwen,… in het politieke domein → focus op het gezonde leven en men wilt dit zoveel mogelijk promoten

Kenmerken van macht

• Niet duaal

• Anoniem

• Subtiel en onzichtbaar

• Individualiseert

• Normaliseert

(NASIN)

Paradoc van normaliserende macht

= net door mensen rond een norm te evalueren, ontstaat er automatisch een restgroep, die probeert men dan terug te klasseren maar daardoor ontstaat een nieuwe restgroep

• Dus door van de groep die niet voldoet aan de norm een nieuwe groep & nieuwe identiteit te maken, krijg je weer een restgroep (hierdoor ontstaan steeds meer categorieën)

• Bv: gewone mensen, je maakt subgroep beperking, maar dan vallen mensen uit de boot die tussen normaal en beperking zitten!

Zelfdiscipline

Het idee dat de disciplinerende blik uiteindelijk naar binnen keert

• Mensen gaan zichzelf controleren en toetsen af of ze de maatschappelijke normen behalen

Analyse van het panopticum (modelgevangenis)

Zo gebouwd dat er een centrale toren in het centrum van de gevangenis staat, vandaaruit kan een bewaker alles controleren

Maar gevangenen kunnen bewaker niet zien, er kan evengoed niemand zitten → doordat er constante controle mogelijk is, gaan mensen uiteindelijk zichzelf controleren: de macht keert naar binnen

Voor Foucault is dat het paradigma van onze samenleving

• Zie vorige lessen over het idee van de ‘adaptieve focus’: er is geen verplichting om aan bepaalde normen te voldoen zoals ‘psychisch gezond zijn’ of ‘een goede work-life balance’ te hebben. Maar door constante confrontatie met de idealen, gaan mensen die normen internaliseren en bij zichzelf steeds nagaan of ze daaraan voldoen

Pieter Verstraete

Vanaf 18e eeuw: nieuwe waarden belangrijk in de maatschappij: vrijheid, activiteit, communicatie met anderen

Mensen met een beperking passen niet meer in heersende idee van wat het is om een goed mens te zijn → fysieke en verstandelijke beperking wordt een nieuwe categorie van denken: wetenschappers, pedagogen, artsen, filosofen,… beginnen na te denken over wat een beperking is en hoe onze samenleving daar moet mee omgaan

Drie belangrijke veranderingen:

• Eenzaamheid: hedendaags zien we eenzaamheid als iets negatief, soms als iets dat moet ‘bestreden’ worden(bv via psychotherapie). In de middeleeuwen was het nog een positieve deugd die mensen dichter bij God bracht

• Bedelaars: in de middeleeuwen waren ze belangrijk onderdeel van de samenleving, door aalmoes te geven verzekerden rijken zich een plaats in het hiernamaals

• Wetenschap: mensen met een beperking krijgen een wetenschappelijk belang, worden object van studie om kennis op te doen over de wereld

=> door deze drie worden mensen met een beperking een groep waarvoor veel interesse was

Foucault

Gelooft NIET dat er zo iets is als een ‘echte’ identiteit van de fysieke en mentale beperking dat sinds de middeleeuwen werd onderdrukt en we nu moeten bevrijden

• Terugkijken naar het verleden betekent NIET dat het verleden beter was!

• We moeten gewoon erkennen dat zaken waarden beladen zijn & er ook andere manieren zijn om er over na te denken

BASISPRINCIPE: mensen ordenen hun wereld via taal, ze benaderen de dingen via woorden, waar die ordening ontbreekt ontstaat er angst en chaos (bv trauma: er gebeurt iets dat niet te begrijpen valt, waar geen woorden voor zijn en dat zorgt voor immense angst)

• Die noodzaak is structureel (dus overal waar mensen zijn, is die nood er om de wereld te ordenen via taal)

• MAAR er is geen a-priori inhoud of omkadering vr deze orde → hoe mensen taal gebruiken om de dingen te ordenen, verandert doorheen de tijd & anders in verschillende culturen

! Foucault: de mens is ontstaan in deze nieuwe epistèmè

Betekent NIET dat er geen mensen bestonden hiervoor, maar dat de mens hier wordt geproblematiseerd

• Het wordt een centraal onderzoeksobject in bijvoorbeeld de psychologie, de sociologie, de economie...

• Dat is een moderne uitvinding, daarvoor werd dat niet bestudeerd

Vooral de manier waarop de mens wordt bestudeerd is anders: de mens wordt zowel object dat bestudeerd wordt & subject dat bestudeert = verdubbeling. Vooral kenmerkend is een bepaalde verdubbeling die daarin optreedt

• We nemen metaperspectief in als we over onszelf spreken → we spreken vanop een afstand over onszelf

• Dat is nieuw en kenmerkt het huidige wetenschappelijke denken

• Dé vraag wordt: “wat betekent het om een mens te zijn, wie is de echte mens?”

• Tegelijk wordt elke mens & onderzoek geconfronteerd met de onmogelijkheid van die centrale positie

CENTRALE BEVINDING: het concept ‘mens’ is GEEN vastliggend feit dat altijd al klaar lag om ontdekt te worden, en waar we nu veel kennis kunnen over opdoen omdat we slimmer zijn dan vroeger

• Het lijkt omgekeerd te zijn gegaan:

• De menswetenschappen (en vooral de psychologie) hebben het concept ‘mens’ vorm gegeven in plaats van omgekeerd

• Zo ontstaat het idee dat we duidelijke uitspraken kunnen doen over wie mensen zijn, hoe ze in elkaar zitten en dat dit vaststaande gegevens zijn die we niet in vraag moeten stellen

Foucault stelt ook dat die mens zal verdwijnen

• Hij gaat zelfs zo ver en kondigt de ‘dood van de mens’ aan

• Daarmee bedoelt hij NIET dat er geen mensen meer zullen zijn, maar dat het beeld dat de mens van zichzelf heeft en hoe hij zichzelf als object van kennis neemt, zal verdwijnen

  • Volgens Zizek is dat al aan gebeuren: door AI → bezig met evolueren naar een post humane toekomst

• Dat brengt voor Foucault de belofte van een nieuwe mens met zich me

Foucault over macht

Een groot deel van het werk van Foucault gaat over machtsrelaties

• Hij ging ervan uit dat macht overal aanwezig is in de maatschappij & wou grip krijgen op die machtsdynamieken

• Hij bestudeert dit op verschillende manieren en meestal NIET vanuit één alomvattende theorie, maar eerder door een historische analyse van een aantal praktijken (bv. omgang met waanzin; seksualiteit; gevangenissen) en na te gaan hoe die veranderden doorheen de tijd en op welke manier macht daar een rol in speelde

De belangrijkste bijdrage van Foucault is dat hij komaf maakt van een verouderd machtsmodel, dat ervan uit gaat dat macht een duaal principe is waarbij één iemand het voor het zeggen heeft over een ander

• Hij gelooft niet in de macht dat sommige mensen meer te zeggen hebben over anderen = soevereine macht

• Macht loopt nu anders → biopolitiek

Belangrijke elementen bij Foucault machtanalyse

• Macht is geen substantie → gevaar van alles omvattende theorie over macht

• Macht is niet alleen objectiverend, maar ook subjectiverend

• Het is een productief netwerk dat doorheen het sociale lichaam stroomt, eerder dan een pure negatieve instantie die zorgt voor repressie

• Macht is geen inherente slechte kwaliteit, maar noodzakelijk in het sociale weefsel → De vraag is daarom niet ‘is er hier macht?’, maar wel ‘in welke mate is de macht voldoende flexibel en kan iemand eraan ontsnappen?’

Kritiek op Foucault

Kritiek op Foucault: zijn analyses leiden tot relativisme en nihilisme → MAAR voor Foucault zelf klopt dit niet. Hij reageert hierop:

“Niets is slecht, maar alles is gevaarlijk. Als alles gevaarlijk is, hebben we altijd iets te doen. Mijn positie leidt daarom niet tot apathie maar tot een hyper- en pessimistisch activisme.”

Hij focust zich op zaken die problematisch lopen en niet zozeer op wat goed loopt

Voor Foucault kunnen ALLE menselijke interactievormen gevaarlijk zijn

• Ook zaken die begonnen met goede bedoelingen, kunnen omslaan naar hun tegendeel

• Daarom mogen we er nooit van uitgaan dat iets uitgesloten is van kritiek

Dat is deels pessimistisch, want Foucault gelooft niet in een perfect alternatief

• Geen machtsvrije samenleving mogelijk, geen totale vrijheid

• Maar is tegelijk activistisch: ethisch-politieke keuze die we moeten maken volgens Foucault, is onderzoeken waar op dit moment het grootste gevaar zit en op dat punt verandering eisen

• Doordat die verandering nadien ook ten prooi kan vallen aan nieuwe machtsrelaties, moet kritiek terug verschuiven

• Daarom zegt Foucault dat we altijd iets te doen hebben in het veld van de kritiek = er zijn altijd wel moeilijkheden bij alles, elke oplossing kan nieuwe problemen brengen