Week 2 staats

Vier pijlers van de rechtsstaat

(1) legaliteitsbeginsel, (2) trias politica (machtenscheiding en -spreiding), (3) klassieke grondrechten, (4) rechterlijke controle

Legaliteitsbeginsel (rechtsstaat)

Al het overheidsoptreden moet berusten op een wettelijke regeling

Machtenscheiding vs. machtenspreiding

Machtenscheiding: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht zijn gescheiden. Machtenspreiding: machten controleren elkaar (checks and balances)

Trias politica (Montesquieu)

Drie staatsmachten: wetgevende macht (regelgevende), uitvoerende macht (bestuur), rechterlijke macht

Democratie (Dahl)

Bestuur door het volk; in de praktijk een polyarchie. Fundamenteel principe: politieke gelijkheid

Vijf voorwaarden voor democratie (Dahl)

(1) effectieve participatie, (2) gelijk stemrecht, (3) verlichte begripsvorming, (4) beheersing van de agenda, (5) inclusie van volwassenen

Zes basisvoorwaarden voor een reële democratie (Dahl)

(1) gekozen gemachtigden, (2) vrije eerlijke en frequente verkiezingen, (3) vrijheid van meningsuiting, (4) alternatieve informatiebronnen, (5) vrijheid van vereniging, (6) inclusieve burgerrechten

Conflictdemocratie

Democratie waarbij twee blokken strijden; meerderheid wint, minderheid verliest — bijv. de VS

Consensusdemocratie

Democratie waarbij de meerderheid rekening houdt met minderheden; besluitvorming via onderhandeling — bijv. Nederland

Vier kernsoorten definities van democratie

(1) constitutionele definitie, (2) inhoudelijke definitie, (3) procesdefinitie, (4) procedurele definitie

Representatieve (indirecte) democratie

Burgers kiezen vertegenwoordigers die namens hen beslissen

Directe democratie

Burgers spreken zich rechtstreeks uit via referendum, volksinitiatief of herroepingsprocedure

Referendum vs. volksinitiatief

Referendum: overheid legt een besluit voor aan burgers. Volksinitiatief: burgers vragen de overheid iets te ondernemen

Christmas-tree-theorie

Referenda zijn kerstversiering op bestaande representatieve instituties — geen echte verbetering

Lapmiddel-theorie

Referenda zijn een goed correctiemiddel voor gaten in de representatieve democratie

Kiesstelsel Nederland

Stelsel van evenredige vertegenwoordiging (art. 53 Gw); 150 zetels; kiesdeler = totaal stemmen ÷ 150

Kiesdeler

Het aantal stemmen dat nodig is om één zetel te krijgen

Voorkeursstemmen

Stemmen op een andere kandidaat dan de lijsttrekker; bij een kwart van de kiesdeler krijgt die kandidaat een zetel

Censuskiesrecht

Vereiste dat iemand een bepaald bedrag aan belastingen betaalt om te mogen stemmen

Geschiedenis kiesrecht Nederland

1848: censuskiesrecht mannen; 1917: algemeen mannenkiesrecht + evenredige vertegenwoordiging; 1919: vrouwenkiesrecht; 1922: kiesgerechtigde leeftijd verlaagd naar 18

Gerrymandering

Kiesdistricten zo indelen dat het gunstig uitkomt voor een bepaalde partij

Staat vs. natie

Staat: politieke en juridische entiteit. Natie: gemeenschap met gedeelde identiteit, taal en cultuur

Vrede van Westfalen (1648)

Bevestigde het beginsel van territoriale soevereiniteit: staten bepalen zelf hun binnenlandse aangelegenheden

De regering (art. 42 Gw)

Bestaat uit de Koning en de ministers. De Koning is onschendbaar; ministers zijn verantwoordelijk

Het kabinet

Ministers en staatssecretarissen samen; niet apart benoemd in de Grondwet; voert dagelijks bestuur

Homogeniteitsregel

Het kabinet spreekt met één mond over besluiten genomen in de ministerraad

Vertrouwensregel (ongeschreven)

Een minister, staatssecretaris of heel kabinet moet aftreden als de meerderheid van de Tweede Kamer geen vertrouwen meer heeft

Motie van treurnis

Kamer betreurt een gedraging; geen consequenties

Motie van afkeuring

Kamer veroordeelt het beleid; bewindspersoon kan doorgaan maar staat onder druk

Motie van wantrouwen

Kamer spreekt expliciet geen vertrouwen uit; bewindspersoon of kabinet moet aftreden

Ministeriële verantwoordelijkheid (art. 42 lid 2 Gw)

Minister is verantwoordelijk voor eigen beleid, handelen van ambtenaren, staatssecretaris, en beleid van ambtsvoorgangers — voor alles wat hij kon beïnvloeden

Actieve inlichtingenplicht (art. 42 lid 2 Gw)

Minister informeert de Kamer uit eigen beweging

Passieve inlichtingenplicht (art. 68 Gw)

Minister verstrekt informatie op verzoek van de Kamer; antwoordplicht is afhankelijk van het belang van de staat

Zelfstandig bestuursorgaan (zbo)

Overheidsinstelling op afstand van de politiek; neemt alleen technische uitvoeringsbeslissingen, geen politieke. Minister heeft systeemverantwoordelijkheid

Systeemverantwoordelijkheid

De minister is verantwoordelijk voor het wettelijke stelsel waarbinnen een zbo functioneert, niet voor individuele besluiten van het zbo

Ambt vs. ambtsdrager vs. ambtenaar

Ambt = institutionele structuur. Ambtsdrager = persoon die het ambt uitoefent. Ambtenaar = ondersteunt de ambtsdrager

Minister-president (art. 43 Gw)

Eerste onder gelijken; voorzitter ministerraad; coördineert regeringsbeleid; vertegenwoordigt Nederland internationaal

Ministerraad (art. 45 Gw)

Bestaat uit minister-president en ministers; besluit op basis van consensus; verantwoordelijk voor algemeen regeringsbeleid

Contrasign (art. 47 Gw)

Alle wetten en koninklijke besluiten worden medeondertekend door een minister; daarmee wordt de verantwoordelijkheid bij de minister gelegd

Meerderheidskabinet

Kabinet dat kan rekenen op steun van een meerderheid in de Tweede Kamer

Minderheidskabinet

Kabinet zonder meerderheid in de Tweede Kamer; zeer zeldzaam in Nederland

Parlementair kabinet

Coalitief racties in de Tweede Kamer zijn nauw betrokken bij de totstandkoming; gebaseerd op regeerakkoord

Extraparlementair kabinet

Parlement niet nauw betrokken; gebaseerd op regeerprogramma (minder gedetailleerd)

Rompkabinet

Overblijfsel van een kabinet nadat een of meer coalitiepartijen zijn afgetreden

Demissionair kabinet

Kabinet dat ontslag heeft aangeboden maar nog niet is vervangen; past alleen op de zaak

Koninklijk kabinet

Koning wijst de leden aan; parlement speelt geen rol

Zakenkabinet

Leden hebben specifieke vakkennis voor hun portefeuille

Formatieprocedure

(1) verkenner, (2) informateur, (3) formateur (vaak de beoogde minister-president)

Staten-Generaal (art. 50 Gw)

Het parlement van Nederland; bestaat uit Eerste en Tweede Kamer; hoogste orgaan van de wetgevende macht

Tweede Kamer

150 leden; rechtstreeks gekozen; heeft recht van amendement en recht van initiatief

Eerste Kamer

75 leden; indirect gekozen via Provinciale Staten; toetst wetgeving op kwaliteit en uitvoerbaarheid; geen recht van amendement of initiatief

Stemmen zonder last (art. 67 Gw)

Kamerleden stemmen naar eigen overtuiging; niet gebonden aan instructie van partij of anderen

Parlementaire onschendbaarheid (art. 71 Gw)

Kamerleden kunnen niet vervolgd worden voor wat ze in de Kamer zeggen of doen in het kader van hun parlementaire werkzaamheden

Vergaderingsbescherming

Kamerleden zijn beschermd tijdens vergaderingen van de Kamer en commissies

Persoonlijke (functionele) bescherming

Kamerleden zijn beschermd in de uitoefening van hun functie als Kamerlid, ook buiten vergaderingen

Recht van enquête (art. 70 Gw)

Tweede Kamer kan zelfstandig onderzoek instellen naar een onderwerp van maatschappelijk belang; getuigen kunnen onder ede worden verhoord

Interpellatierecht

Kamerlid kan vragen stellen aan een minister over een onderwerp dat 'vreemd is aan de orde van de dag'; vereist steun van 30 leden

Dertigledendebat (spoeddebat)

Debat gesteund door 30 leden; geen vooraf ingezonden vragen nodig; geen extra termijn

Kamerontbinding (art. 64 Gw)

Koning kan op voordracht van de minister-president de Tweede Kamer ontbinden; daarna nieuwe verkiezingen

Onverenigbare functies (art. 57 Gw)

Je kunt niet tegelijk lid zijn van Eerste én Tweede Kamer, of lid van de Kamer én minister/staatssecretaris

Sub judice-regel

Ongeschreven regel van goed gebruik: Kamerleden spreken niet over zaken die onder de rechter zijn; geen harde rechtsregel

Reglement van Orde (art. 72 Gw)

Elke Kamer heeft een eigen Reglement van Orde met vergaderregels; alleen bindend voor Kamerleden