Cursus Nederlands 4 Taalvariatie - deel Linguïstiek

Wat zijn de drie soorten taalvariatie?

Regionaal, sociaal en situationeel

Wat is taalvariatie?

De verscheidenheid aan taalgebruik binnen een taalgebied

Welke drie varianten onderscheidt men bij regionale taalvariatie in Vlaanderen?

Standaardnederlands, dialect en tussentaal

Wat is sociale taalvariatie?

Taalvarianten gesproken binnen een bepaalde sociale groep (jongeren, vrouwen, migranten, arbeiders…)

Wat is situationele taalvariatie?

Taal die verandert naargelang de situatie (bijv. formeler bij een sollicitatie dan bij vrienden)

Wat is een SVO-taal?

• Een taal waarbij de volgorde Subject – Werkwoord – Object de basisvolgorde is

• het Nederlands is een SVO-taal

Wat zijn universalia?

Eigenschappen die alle talen gemeenschappelijk hebben

Noem 5 universalia van taal.

1. Kleine elementen combineren tot grotere (dubbele articulatie),

2. klinkers én medeklinkers

3. ontkennen/vragen/bevelen mogelijk

4. complexe zinnen mogelijk

5. woorden voor zwart/wit of donker/licht

Wat is dubbele articulatie?

Klanken zonder betekenis worden gecombineerd tot klanken mét betekenis (morfemen, woorden)

Wat zijn natuurlijke, menselijke talen?

Door mensen gesproken talen die zich op natuurlijke wijze hebben ontwikkeld, waarschijnlijk uit een primitief communicatiesysteem

Wat is productiviteit bij taal?

Het vermogen om nieuwe, betekenisvolle signalen te maken door eenheden te combineren tot grotere gehelen

Beschrijf de bijendans als communicatiesysteem.

Een bij maakt een 8-beweging:

• de richting geeft de voedselbron aan t.o.v. de zon, de snelheid geeft de afstand aan

• een zeer beperkte grammatica

Wat is culturele transmissie bij taal?

• Talen worden niet genetisch, maar cultureel overgedragen

• van generatie op generatie via leren

Is taal genetisch of cultureel overgedragen?

Cultureel: een kind van Chinese ouders leert Nederlands als moedertaal als het door Nederlandstaligen wordt opgevoed

Bij welke dieren is culturele transmissie van vocale communicatie bewezen?

Papegaaien, kolibries, zangvogels, vleermuizen, walvissen, dolfijnen, zeehonden, robben en de mens

Wat is verplaatsing in taal?

Het vermogen om te communiceren over dingen die ruimtelijk of tijdelijk niet aanwezig zijn

Wat zijn de 5 kenmerken van menselijke taal (besluit)?

1. Cultureel overgedragen

2. inherente openheid/creativiteit

3. verplaatsing mogelijk

4. communiceren over taal zelf

5. arbitrair (willekeurig verband teken-betekenis)

Wat betekent arbitrair bij taal?

Het verband tussen het taalteken (woord) en de betekenis is willekeurig/conventioneel bepaald

Wat is de kritische periode voor taal?

• Een periode vroeg in het leven waarbinnen taal verworven moet worden

• daarna is het bijna onmogelijk

Wat toont het verhaal van Genie aan?

• Dat kinderen die niet blootgesteld werden aan taal in hun vroege jeugd later nauwelijks nog taal kunnen leren

• bewijs voor de kritische periode

Wat is een kunsttaal?

• Een bewust ontworpen taal, zoals Esperanto

• verandert niet in de tijd en wordt niet van jongs af aan verworven

Wie ontwierp het Esperanto en wanneer?

• Lejzer Zamenhof

• in 1887

Waar is de woordenschat van Esperanto op gebaseerd?

Romaanse talen (60%), Germaanse talen (30%), Slavische talen (5%), overige zoals Grieks en Japans (5%)

Wat is het grootste verschil tussen formele en natuurlijke talen?

• Formele talen hebben een één-op-één relatie tussen vorm en betekenis

• bij natuurlijke talen is dat niet zo

Geef 3 voorbeelden van formele talen.

Computertalen, algebra, logica/wiskunde

Waarom is non-verbale communicatie beperkter dan verbale?

Er is geen dubbele articulatie: gebaren combineren zich niet tot andere betekenissen

Noem 4 elementen van non-verbale communicatie.

Handgebaren, lichaamshouding, gezichtsuitdrukking, onderlinge afstand

Wat bestudeert de taalwetenschap / linguïstiek?

De wetenschappelijke studie van natuurlijke talen zoals mensen ze werkelijk gebruiken

Wat bestudeert de fonetiek?

De klanken van een taal

Wat bestudeert de fonologie?

De betekenisonderscheidende klanken (fonemen) van een taal

Wat bestudeert de morfologie?

De opbouw en vormen van woorden (morfemen)

Wat bestudeert de syntaxis?

De groepering van woorden in zinnen (zinsbouw)

Wat bestudeert de semantiek?

De betekenis van woorden, zinnen en teksten

Wat bestudeert de pragmatiek?

• Wat een spreker met een taaluiting probeert te bereiken

• taalgebruik in context

Wat is sociolinguïstiek?

De studie van de rol van taal in het sociale verkeer en de factoren die taalvariatie bepalen

Wat is psycholinguïstiek?

De studie van individueel, menselijk taalgedrag en de verklaring ervan

Wat is neurolinguïstiek?

De studie van de structuren voor taal in de hersenen en de gevolgen van schade daaraan

Wie was Franz Joseph Gall en wat deed hij?

• Een Weense arts (1758-1828)

• grondlegger van de frenologie

• hij dacht dat hersenfuncties op vaste plaatsen in het brein zaten en zichtbaar waren als bulten op de schedel

Wat is de frenologie?

De (onjuiste) theorie dat de vorm van de schedel iets zegt over het karakter en de hersenfuncties van een persoon

Wat is de lokalisatiegedachte?

Het idee dat bepaalde hersenzones instaan voor bepaalde activiteiten

Wie was Pierre-Paul Broca en wat ontdekte hij?

• Een Frans neuroloog die ontdekte dat het spreken gelokaliseerd is in de frontale kwab van de linkerhemisfeer

• nu Broca's gebied

Wat is Broca's gebied?

Het gebied in de frontale kwab van de linkerhemisfeer dat instaat voor het vermogen om te spreken

Wie was Carl Wernicke en wat ontdekte hij?

Een Duitse dokter die ontdekte dat een letsel in de linker temporale kwab leidt tot verlies van begripsvermogen, maar spreken intact laat

Waar ligt Wernicke's gebied?

In het achterste deel van de bovenrand van de linker temporale kwab

Welke functies heeft de linkerhemisfeer?

Formele taalfuncties, verbaal geheugen, analyseren, deduceren, abstraheren, sequentieel denken

Welke functies heeft de rechterhemisfeer?

Begrijpen van metaforen, visueel geheugen, intuïtie, divergerend denken, syntheseren, ruimtelijke activiteiten

Welke kant van het lichaam bestuurt elke hersenhelft?

De tegenovergestelde:

• linkerhemisfeer bestuurt de rechterkant

• rechterhemisfeer de linkerkant

Wat is ambidexter?

Gemengdhandig: geen duidelijke voorkeur voor linker- of rechterhand

Wat is de behavioristische taalverwervingstheorie?

Kinderen leren taal door imitatie, herhaling en beloning (reinforcement) vanuit de omgeving → externe factoren staan centraal

Wie is de bekendste behaviorist in taalverwerving?

B.F. Skinner

Wat is de mentalistische taalverwervingstheorie?

• Elk kind heeft een aangeboren taalvermogen

• het kind leidt zelf taalregels af uit wat het hoort → interne mentale processen staan centraal

Wie ontwikkelde de mentalistische / generatieve theorie?

• Noam Chomsky

• in 1959

Wat is generatieve taalkunde?

De theorie van Chomsky: kinderen hebben een aangeboren vermogen om een taal te leren en kunnen zinnen produceren die ze nooit gehoord hebben

Wat is de semantische visie op taalverwerving?

Taalverwerving hangt samen met cognitieve ontwikkeling → het kind vormt eerst begrippen van de wereld en leert die dan uitdrukken in taal

Wat is de interactionistische visie op taalverwerving?

• Zowel het taalaanbod van de omgeving als het aangeboren vermogen van het kind zijn belangrijk

• Interactie staat centraal

Wie is Michael Tomasello?

• Een Amerikaans psycholoog en apenonderzoeker

• verbonden aan de cognitieve taalkunde

Wat is 'baby talk'?

Het aangepaste taalgebruik van volwassenen naar jonge kinderen:

• hogere toon, overdreven intonatie, langzamer, beperkte woordenschat, verwijzingen naar het hier en nu

Wat is overgeneralisatie?

Het toepassen van een taalregel op gevallen waar die eigenlijk niet geldt, bijv. "autoën" of "schrijfde"

Waarom kan imitatie niet de enige verklaring zijn voor taalverwerving?

Kinderen produceren zinnen die ze nooit gehoord kunnen hebben, én overgeneralisaties zoals "schrijfde" die ze niet imiteren

Wat is de prelinguale periode?

Het eerste levensjaar: het kind 'spreekt' nog niet maar maakt al communicatieve geluiden

Noem de 4 stadia van de prelinguale periode.

1. Schreien (0-6 weken)

2. Vocaliseren (6 weken-4 mnd.)

3. Vocaal spel (4-6 mnd.)

4. Brabbelen (vanaf 7 mnd.)

Wat is vocaal spel?

• Fase (4-6 mnd.) waarin de baby doelbewust spraakorganen beweegt, gevarieerde klinkers en medeklinkers produceert

• polyglot/meertalig

Wat betekent polyglot in de context van vocaal spel?

De klankproducties worden niet bepaald door de omgevingstaal: Vlaamse, Engelse, Russische en Chinese baby's klinken gelijk

Wat zijn protoconversaties?

Gesprekjes tussen baby en volwassene met enkel klanken, zonder betekenis

Wat is de brabbelperiode?

Vanaf 7 maanden: kind produceert klanken in lettergrepen, experimenteert met klemtoon en intonatie, protowoorden verschijnen

Wat zijn protowoorden?

Voorlopers van echte woorden → vaste brabbelgroepjes waaraan het kind zelf een betekenis geeft (bijv. 'brr' = auto)

Wat is de vroeglinguale periode?

Tot ± 2,5 jaar: kind gebruikt betekenisvolle woorden en combineert die tot primitieve zinnetjes

Wat is het symboolbewustzijn?

Het besef (rond 12-15 maanden) dat woorden een verwijzende functie hebben

Wat zijn simplificatieverschijnselen bij kinderen?

• Systematische vereenvoudigingen van de volwassen uitspraak

• noodzakelijke stappen in de taalontwikkeling, geen fouten

Wat is deletie bij kindertaal?

Het weglaten van een klank of lettergreep, bijv. 'telefoon' → 'foon' of 'koek' → 'koe'

Wat is clusterreductie bij kindertaal?

Het vereenvoudigen van meerdere opeenvolgende medeklinkers tot één, '(bijv. 'stoel' → 'toel' of 'paard' → 'paat')

Wat is consonantenharmonie bij kindertaal?

Een medeklinker wordt qua uitspraak aangepast aan een andere in hetzelfde woord, bijv. 'duim' → 'muim' (beide bilabiaal)

Wat is transpositie bij kindertaal?

Het omdraaien van een moeilijke klankcombinatie, bijv. 'wesp' → 'weps'

Wat is reduplicatie bij kindertaal?

Het herhalen van een klankpatroon, bijv. 'Kristin' → 'titin' of 'keuken' → 'keukeu'

Wat is substitutie bij kindertaal?

Het vervangen van een moeilijke klank door een makkelijkere, bijv. 'boter' → 'woter'

Waarom zijn simplificaties geen fouten?

Ze zijn onvermijdelijke en noodzakelijke ontwikkelingskenmerken → het kind heeft nog een beperkt articulatorisch vermogen