Natuurwetenschappen: Energie, Straling, Vertering en Bloedsomloop

Een complete set woordenschatkaarten over energievormen, straling, de werking van het spijsverteringsstelsel, de ademhaling, de bloedsomloop en de uitscheiding.

Energie

Iets dat nodig is om krachten op te wekken bij zowel levende wezens als niet-levende systemen.

Energiebron

Een voorwerp, stof of plaats die energie bevat.

Brandstof

Een stof die verbrand moet worden om de opgeslagen energie bruikbaar te maken, zoals aardolie.

Splijtstof

Een stof waarvan de atomen gespleten moeten worden om de opgeslagen energie bruikbaar te maken, zoals uranium.

Potentiële energie

Energie die een voorwerp bezit terwijl het niet in beweging is, met de mogelijkheid om krachten op te wekken.

Kinetische energie

Energie die een voorwerp bezit wanneer het in beweging is en krachten opwekt.

Energie in transport

Energie die onderweg is van het ene naar het andere voorwerp zonder dat er energie verloren gaat.

Energieomzetting

Wanneer energie wordt veranderd van de ene vorm naar de andere.

Energieomzetter

Een toestel dat wordt gebruikt om de ene energievorm om te zetten in de andere.

Stralingsbron

Een voorwerp of stof die energie uitzendt in de vorm van stralingsenergie.

Golftop

Het hoogste punt van een golf.

Golfdal

Het laagste punt van een golf.

Golflengte

De afstand tussen twee opeenvolgende golftoppen of twee opeenvolgende golfdalen.

Elektromagnetische golven

Elektrische en magnetische trillingen die als golven voortbewegen en energie transporteren.

Fotonen

Pakketjes waarin energie door een elektromagnetische golf wordt getransporteerd.

Elektromagnetisch spectrum

Een schema waarin alle elektromagnetische golven zijn gerangschikt volgens hun golflengte.

Radiogolven

Golven met de grootste golflengtes en het minste energie, uitgezonden door radio- en tv-stations.

Microgolven

Gebundelde golven die worden gebruikt voor gsm-communicatie en het opwarmen van eten in een oven.

Infraroodstralen (I.R.)

Een andere naam voor warmte die door alle voorwerpen op aarde wordt uitgestraald.

Zichtbaar licht

Het deel van het elektromagnetisch spectrum tussen $700\,\text{nm}$ en $400\,\text{nm}$ dat mensen kunnen waarnemen.

Ultraviolette straling (U.V.)

Straling van de zon die er onder andere voor zorgt dat de huid bruin wordt.

Röntgenstralen

Kleine golfjes met veel energie die door stoffen dringen; gebruikt voor foto's van botten of tanden.

Gammastralen

Golven met de kortste golflengte en de meeste energie, die erg gevaarlijk zijn voor de mens.

ROGGBIV

Een ezelsbruggetje voor de kleurenvolgorde van de regenboog: rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo, violet.

Stralingsdosis

De hoeveelheid straling waaraan een persoon wordt blootgesteld.

Ionisatie

Het proces waarbij fotonen met voldoende energie verbindingen tussen deeltjes verbreken, waardoor ze elektrisch geladen worden.

Niet-ioniserende straling

Elektromagnetische golven met een energie gelijk aan of lager dan zichtbaar licht, die geen ionisatie veroorzaken.

Ioniserende straling

Elektromagnetische golven met een energie groter dan zichtbaar licht, die ionisatie kunnen veroorzaken.

Radioactief

Een kenmerk van een stof, voorwerp of plaats die ioniserende straling uitzendt.

Temperatuur

Een grootheid in $^\circ\text{C}$ die de gemiddelde snelheid van de ordeloze beweging van materiedeeltjes weergeeft.

Warmte

Energie in transport van een voorwerp met een hogere temperatuur naar een voorwerp met een lagere temperatuur, uitgedrukt in $\text{Joule}$.

Geleiding

Vorm van warmtetransport waarbij hevig bewegende deeltjes door botsingen hun beweging doorgeven aan naburige deeltjes.

Warmtestraling

Overdracht van warmte zonder tussenkomst van materiedeeltjes.

Geleider

Een stof die warmte goed geleidt, zoals koper.

Slechte geleider

Een stof die warmte traag geleidt, zoals glas of kurk.

Isolator

Een stof die warmte vrijwel niet geleidt, zoals lucht of piepschuim.

Isolatie

Het proces waarbij men probeert warmtetransport tegen te houden.

Convectie (Stroming)

Warmtetransport waarbij de verwarmde stof zelf beweegt; warme stoffen met kleinere massa per $\text{cm}^3$ stijgen boven koude stoffen.

Koudbloedige dieren

Dieren die zelf geen lichaamswarmte produceren en afhankelijk zijn van warmte uit de omgeving.

Warmbloedige dieren

Dieren die hun eigen lichaamswarmte produceren en aangepast zijn om deze niet te verliezen.

Verslikken

Het moment waarop eten in de luchtpijp terechtkomt in plaats van de slokdarm, meestal voorkomen door de strotklep.

Alvleesklier (Pancreas)

Klier die insuline voor de suikerspiegel regelt en spijsverteringssappen produceert.

Twaalfvingerige darm

Het eerste stuk van de dunne darm, twaalf vingers breed, waar verdere vertering plaatsvindt.

Appendix

Een wormvormig aanhangsel aan de blinde darm dat kan ontsteken.

Appendicitis

De medische term voor een ontsteking van de appendix.

Nutriënten

De voedingsstoffen waaruit voedingsmiddelen bestaan, zoals eiwitten en vetten.

Bouwstoffen

Nutriënten zoals eiwitten en mineralen die dienen voor groei en herstel.

Brandstoffen (Voeding)

Nutriënten zoals vetten en suikers die het lichaam van energie voorzien.

Beschermstoffen

Nutriënten zoals vitaminen die het lichaam beschermen.

Voedingsvezels

Nutriënten die een vlotte darmwerking verzekeren en worden uitgescheiden.

Eiwitten

Nutriënten die opgebouwd zijn uit aminozuren.

Suikers (Koolhydraten)

Nutriënten die bestaan uit $1$, $2$ of meer monosachariden.

Eenvoudige suikers

Kleine suikermoleculen zoals monosachariden (glucose) of disachariden.

Polysachariden

Grote suikermoleculen bestaande uit vele monosachariden, zoals zetmeel.

Lipiden (Vetten)

Nutriënten opgebouwd uit glycerol en $3$ vetzuren.

Avitaminose

Een ziekte die wordt veroorzaakt door een gebrek aan een bepaalde vitamine.

Hypervitaminose

Een afwijking die ontstaat door een teveel aan een bepaalde vitamine.

Vertering

Het afbreken van voedsel tot deeltjes die klein genoeg zijn om door de darmwand in het bloed te worden opgenomen.

Mechanische vertering

Het fysiek verkleinen van voedsel door bewegingen van het lichaam.

Chemische vertering

Het verkleinen van voedsel door chemische omzettingen via lichaamssappen.

Speeksel

Lichaamssap in de mond met enzymen die zetmeel afbreken tot glucose.

Enzym

Een stof die in staat is om één specifieke chemische stofomzetting uit te voeren.

Maagsap

Sap dat enzymen bevat voor de omzetting van eiwitten naar aminozuren.

Gal

Sap dat enzymen bevat voor de omzetting van vetten naar glycerol en vetzuren.

Darm- en alvleeskliersap

Sappen die enzymen bevatten voor de omzetting van eiwitten, vetten en suikers.

Peristaltiek

De voortbeweging van voedsel in de darm door samentrekking en ontspanning van spieren.

Absorptie

Het opnemen van nutriënten door de darmwand in het bloed.

Darmvlokken

Microscopisch kleine uitstulpingen in de darmwand die de oppervlakte voor absorptie vergroten.

Alveolen (Longblaasjes)

De plaats in de longen waar de gaswisseling plaatsvindt.

Longlobben

De delen van de longen; de rechterlong heeft er $3$ en de linkerlong $2$.

Kalkwater

Een indicator die troebel wordt bij contact met koolstofdioxide.

Kobaltchloridepapier

Een indicator die paars kleurt bij contact met water.

Middenrifademhaling

Ademhaling via de beweging van het middenrif om de borstholte te vergroten of verkleinen.

Borstademhaling

Ademhaling via de tussenribspieren die de ribben naar voren en achteren bewegen.

Pleuravocht

Vocht tussen het longvlies en borstvlies dat zorgt dat de vliezen tegen elkaar kleven.

Gaswisseling

De opname van zuurstofgas en afgifte van koolstofdioxide in de longblaasjes.

Aders

Bloedvaten met een dunnere wand die van de organen naar de longen lopen.

Slagaders

Bloedvaten met een dikke, elastische wand die van het hart naar de organen lopen.

Haarvaten

De dunste en fijnst vertakte bloedvaten die organen van bloed voorzien.

Kleine bloedsomloop

De bloedsomloop tussen het hart en de longen.

Grote bloedsomloop

De bloedsomloop tussen het hart en de rest van het lichaam.

Bloedkoek

Het gestolde deel van bloed bestaande uit vaste bestanddelen en fibrinogeen.

Bloedplasma

Het vloeibare deel van het bloed inclusief water, nutriënten en fibrinogeen.

Fibrinogeen

Een stof in het bloed die bij contact met lucht omzet naar fibrinedraden voor stolling.

Bloedserum

Het vloeibare deel van het bloed waaruit de stollingsof fibrinogeen is verwijderd.

Rode bloedcellen

Cellen die instaan voor het transport van zuurstofgas naar de lichaamscellen.

Witte bloedcellen

Cellen die bacteriën aanvallen en vernietigen via fagocytose.

Bloedplaatjes

Cellen die een rol spelen bij het proces van bloedstolling.

Hemoglobine

Een stof in rode bloedcellen die een binding aangaat met zuurstofdeeltjes.

Oxyhemoglobine

De verbinding van hemoglobine met zuurstof.

Fagocytose (Celvraat)

Het proces waarbij witte bloedcellen bacteriën omsluiten en verteren.

Urineleider

De buis die bloed en vloeistof vervoert van de nieren naar de urineblaas.

Voorurine

De vloeistof die ontstaat nadat de nieren alle opgeloste stoffen (behalve eiwitten en vetten) uit het plasma hebben gehaald.

Resorptie (Heropname)

Het proces waarbij nuttige stoffen vanuit de voorurine terug naar het bloed worden opgenomen.

Zweet

Een afvalstof die via de huid wordt verwijderd en voor $80\%$ op urine lijkt.