theorie termen

Taalgebruik / taaluiting

De concrete manier waarop taal wordt gebruikt in een specifieke situatie

Speech act

Een taalhandeling waarbij spreken ook iets doet (bv. beloven, bevelen, vragen)

Locutionair

De letterlijke inhoud van een uitspraak (wat er gezegd wordt)

Illocutionair

De bedoeling achter een uitspraak (wat je ermee doet: waarschuwen, beloven)

Interlocutionair

De interactie tussen spreker en luisteraar in communicatie

Perlocutionair

Het effect van een uitspraak op de luisteraar (bv. overtuigen, bang maken)

Hermeneutiek

De leer van interpretatie van teksten en betekenissen

Exegese

Wetenschappelijke uitleg van een tekst, vaak religieus

Distantiatie

Het bewust afstand nemen van een tekst om hem objectief te analyseren

Hermeneutische cirkel

Het idee dat begrip ontstaat tussen geheel en delen van een tekst

Wereld voor de tekst

De historische en culturele context vóór de tekst

Wereld achter de tekst

De context en omstandigheden waarin de tekst ontstond

Hermeneutische boog

Het proces van betekenis van tekst naar interpretatie in de huidige tijd

Interpretatie

Het geven van betekenis aan een tekst

Verklaren

Uitleggen hoe iets werkt of tot stand komt

Begrijpen

Het doorgronden van betekenis of bedoeling

Gebeuren

Het idee dat betekenis ontstaat in de interactie met de lezer

Betekenis

Wat iets inhoudelijk betekent binnen een context

Toe

eigening

Het persoonlijk maken van de betekenis van een tekst

Gissen

Een voorlopige interpretatie zonder zekerheid

Toetsen

Het controleren of een interpretatie klopt met de tekst/context

Canon

De verzameling als officieel erkende heilige of gezaghebbende teksten

Canoniciteit

De status van een tekst als behorend tot de canon

Plausibiliteit

Hoe waarschijnlijk of aannemelijk een interpretatie is

Wirkungsgeschichte

De geschiedenis van de invloed en interpretatie van een tekst

Historiciteit

De mate waarin iets historisch echt gebeurd is

Historicisme

Benadering die betekenis volledig uit historische context verklaart

Emic

Binnenperspectief van een cultuur of groep zelf

Etic

Buitenperspectief van een onderzoeker

Allegorie

Verhaal waarin elementen symbolisch naar iets anders verwijzen

Typologie

Uitleg waarbij figuren/gebeurtenissen vooruitwijzen naar latere betekenis

Midrasj

Joodse uitlegtraditie die teksten uitbreidt en interpreteert

Pardes

Vier niveaus van Bijbelinterpretatie (letterlijk tot mystiek)

Viervoudige schriftzin

Christelijke methode met vier lagen van tekstinterpretatie

Tafsir

Islamitische koranexegese

Fundamentalistisch

Letterlijke interpretatie van heilige teksten als absoluut waar

Synchroon

Analyse van een tekst zoals die nu is

Diachroon

Analyse van een tekst in zijn historische ontwikkeling

Historisch

kritisch

Methode die tekst onderzoekt via geschiedenis, bronnen en context

Bronnen

Oorspronkelijke teksten of documenten waaruit een tekst is opgebouwd

Documentenhypothese

Theorie dat de Pentateuch uit meerdere bronnen bestaat

Redactie

Het samenstellen en bewerken van teksten

Redactiekritiek

Onderzoek naar hoe redacteurs teksten hebben gevormd

Vormkritiek

Analyse van vaste vormen/genres in teksten

Tekstkritiek

Vergelijken van manuscripten om originele tekst te reconstrueren

Social memory

Hoe groepen het verleden collectief herinneren

Auteursintentie

Wat de auteur bedoelde te zeggen

Oraliteit

Mondelinge overdracht van verhalen en tradities

Narratologie

Studie van hoe verhalen zijn opgebouwd

Auteur

Degene die een tekst heeft geschreven

Verteller

Stem die het verhaal vertelt in de tekst

Narratief

Een verhaal of vertelstructuur

Round characters

Personages met complexe eigenschappen

Flat characters

Eenvoudige, eendimensionale personages

Impliciete auteur

Het beeld van de auteur zoals uit de tekst blijkt

Impliciete lezer

De denkbeeldige lezer voor wie de tekst is bedoeld

Plot

De verhaallijn of gebeurtenissenstructuur

Focalisatie

Het perspectief van waaruit het verhaal wordt gezien

Setting in place

De plaats waar het verhaal zich afspeelt

Setting in time

De tijd waarin het verhaal zich afspeelt

Gevarieerde herhaling

Herhaling met kleine verschillen in een tekst

Rol

Functie van een personage in een verhaal

Codex

Oud boekformaat met pagina’s in plaats van rollen

Letterlijk

Betekenis volgens de directe woorden van de tekst

Woordveld

Groep woorden met verwante betekenis

Homoniem

Woorden die hetzelfde klinken maar verschillende betekenissen hebben

Synoniem

Woorden met dezelfde of vergelijkbare betekenis

Equivalent

Vertaling met gelijkwaardige betekenis

Kolometrisch

Tekstindeling in korte betekenis

eenheden (regels)

Dynamisch equivalent

Vertaling die betekenis in plaats van vorm overdraagt

Concordant

Vertalen met vaste woord

voor

woord consistentie

Letterparafrase

Vrije vertaling met behoud van letterlijke inhoud

Brontekstgetrouw

Zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst blijven

Doeltaalgericht

Vertaling aangepast aan natuurlijke doeltaal

Kopjes

Tussenkoppen die structuur geven aan tekst

Verzen

Genummerde regels in heilige of poëtische teksten

Hoofdstukken

Grote indelingseenheden van een tekst

Embodied performance

Betekenis ontstaat door lichamelijke uitvoering van tekst

Performance

Het uitvoeren of voordragen van tekst

Performancekritiek

Analyse van tekst als uitvoering in context

Memory

Collectief of cultureel geheugen van groepen

Paradigma

Denkmodel of wetenschappelijk raamwerk

Genre

Type of categorie van teksten met vaste kenmerken

Mythe

Verhaal dat fundamentele wereldorde verklaart

Legende

Verhaal met historische kern en religieuze uitwerking

Metafoor

Vergelijking zonder ‘zoals’ (beeldspraak)

Metonymia

Vervanging van woord door iets dat ermee verbonden is (bv. kroon = koning)

Symbool

Teken dat naar diepere betekenis verwijst

Folklore

Volksverhalen en tradities

Citaat

Letterlijke overname van tekst

Parafrase

Weergave van tekst in eigen woorden

Allusie

Indirecte verwijzing naar een tekst of idee

tekst