Deel 4 - H2 Over stress en mildheid: ouderen in RGT

Transgenerationele perspectief

partners dragen sporen mee van ervaringen uit het gezin van herkomst.

- Je partnerkeuze zou mede bepaald worden vanuit het verlangen om vroegkinderlijke wensen uit het verleden alsnog te realiseren

- Mensen zouden op zoek gaan naar een partner die ofwel heel erg verschilt van de ouder die hem of haar vroeger gekwetst heeft ofwel zoeken ze een gelijkaardige persoon om in de huidige relatie meer begrip en zorg te krijgen

- Er zijn ook positieve impliciete herinneringen uit de jeugd die mee de interactie tussen partners en aantrekkingskracht kunnen bepalen

klinische ouderenpsychologie

vakdomein in volle ontwikkeling

• accent tot jaren 70 op medische en psychiatrische luik van de zorg voor ouderen.

  • Psycholoog voornamelijk afnemen van testen, interpreteren en rapporteren als onderdeel klinisch neuropsychologisch onderzoek in de diagnostiek van psycho-organische aandoeningen. Individuele psycho-therapie, vnl rouwtherapie ook een plaats.

• Einde van eeuw meer aandacht gezins- en relatietherapie.

tijdlijn/genogram

Brengt (herhalende) patronen aan het licht wat mensen de kans geeft om het bewust anders te doen en verandering in patronen te brengen

• Voor sommige ouderen kan het vertellen van levensverhalen o.b.v. genogram in bijzijn van kinderen of partner een corrigerende ervaring zijn

• Een bewustwording van bepaalde patronen en erkenning voor kwetsuren kan mensen de kans geven om het bewust anders te doen en verandering in patronen te brengen

• Het is een dynamische weergave van relationele processen die elkaar onderling beïnvloeden en dus ook van mogelijkheden

life review

Helpt om de verschillen in herinneringen te verduidelijken

• Gevoel van verbondenheid neemt toe en helpt om de weerbaarheid te vergroten en helpen om oplossingen te vinden voor nieuwe problemen waarmee ze geconfronteerd worden

Evalueren partnerrelatie

- De veiligheid van het bekende

- Wederzijdse mildheid voor karaktertrekken

- Engagement met wederzijdse steun op moeilijke momenten

- Interpersoonlijke relatie met emotionele veiligheid

- Verbondenheid

Aanwezigheid vertrouwenspersoon

iemand met wie men alles ter sprake kan brengen maar die ook constructief kan tegenspreken

• In praktijk: dreigt de irritatie de bovenhand te nemen, het gaat dan om karaktertrekken die meer gaan storen of die met de leeftijd en door leeftijdsgebonden gebeurtenissen duidelijker op de voorgrond komen te staan

• Het meer op elkaar aangewezen zijn kan ook een bedreiging inhouden

• EFT: kan een goed kader bieden om te de-escaleer in koppelinteracties en veiligheid in de relatie herstellen

Chronische ziekte als spelbreker

- De weerslag die een chronische aandoening heeft op de partnerrelatie wordt beïnvloed door de ernst van de ziekte en de graad van hulpbehoevendheid

- Chronische hulpbehoevendheid

- Binnen families vergroten een gevoel van identiteit, nabijheid, gedeelde waarden en visies de weerbaarheid

- Drie fasen: de crisis, de chronische en de terminale fase van de ziekte

Mild cognitive impairment (MCI)

problemen met het geheugen maar patiënt kan zich nog wel zelfstandig handhaven

Mild behavior impairment (MBI)

milde emotionele en gedragsveranderingen (verminderede motivatie, emotionele dysegulatie, impulscontroleproblematiek en sociaal onaangepast gedrag)

Dementiesyndroom

- Sociaal functioneren verhinderd

- Stoornissen in geheugen en oriëntatie

- Moeilijkheden met taal, doelgericht handelen en de uitvoerende functies (plannen, organiseren)

Gedrags en psychologische symptomen (BPSD)

grote meerderheid van mensen met dementie heeft ook deze symptomen

- Gedragssymptomen: roepen, agressie, seksuele ontremming

- Psychologische symptomen: depressie, wanen, hallucinaties, angst en apathie

→ Zware belasting voor partner, voornamelijk verandering in persoonlijkheid

verborgen patiënt

Voor dat er een diagnose is gesteld zoekt de gezonde partner vaak naar psychosociale verklaringen, dit kan zwaar op de relatie wegen. Het vernemen van een diagnose kan uiteenlopende reacties teweegbrengen.

zorgstress

- Het uitvoeren van concrete zorgtaken

- Naarmate ernstiger: beveiliging van de patiënt

- Fysieke belasting voor gezonde partner, hobby's vallen weg, sociale contacten beperkt

relatiestress

- Noodzakelijke machtsgreep

- Partner zal beslissingen moeten nemen in plaats van de patiënt - discussies

- Persoonlijk gesprek wordt bemoeilijkt

- Partnerrelatie → zorgrelatie

- Weerslag op seksualiteit (ontremming of extreme toename)

netwerkstress

- Spanning tussen familieleden

- Kinderen: reactie gezonde partner overbezorgd? Of kinderen tonen te weinig begrip?

- Censuur in het gesprek kan ook gaan ontbreken waardoor patiënt expliciet bepaalde voorkeuren gaat uiten voor kinderen (door bepaalde hersenschade)

anticiperend rouwen

- Rouw om verminderde mogelijkheden

- Rouwen op voorhand

omvat componenten vergelijkbaar met manifestaties van de rouw na een overlijden

zorg uit handen

nieuwe periode waarbij weer tijd voor zichzelf, maar een distantiëring van de partner

Preventieve geestelijke gezondheidszorg

- Tonen van begrip

- Emotionele steun

→ Begeleiding van de partner van een persoon met dementie heeft zowel een positief effect op hen zelf maar ook op de manier waarop die met de patiënt omgaat

onbeoordeeld luisteren centraal (Deskundige gesprekscontact)

- Vertrek van de vaststelling dat relaties zijn wat ze zijn, dat ook het verleden is wat het geweest is

- Hulpverleners hebben vaak ook een idee over de ideale relatie belangrijk om onbeoordeeld te zijn hierin

- Schuldgevoelens (laat de partner deze gevoelens uitspreken, blok dit niet te snel af met de klassieke ja maar)

- Open communicatie - niet defensief opstellen

- Beschikbaarheid - het contact is veilig, zodat de senior erop kan vertrouwen dat een echt gesprek mogelijk is telkens wanneer hij daar behoefte aan heeft

partnerkeuze

gespeculeerd bepaald te zijn vanuit verlangen om vroegkinderlijke wensen uit het verleden alsnog te ealiseren in het heden en innerlijke conflicten op te lossen

• Partner kiezen die ofwel erg verschilt van de ouder die vroeger heel erg gekwetst

• of net opzoek naar gelijkaardige persoon om in huidige relatie meer begrip en zorg te krijgen

verliefdheid

de allesomvattende opwindende geestestoestand

o   = perceptiestoornis met typisch verloop; is “eindig”

o   Na enige tijd zwakt verliefdheid af en komt er verbondenheid, liefde, onderlinge steun en engagement. Ook ‘gewoonte’ in de relatie

troostende samenzwering

coalitie tegen veeleisende buitenwereld

wederzijdse mildheid

Er is een bepaalde veiligheid van het bekende: men kent de partner na al die jaren door en door, en heeft ook ervaring met de minder aangename karaktertrekken

eerder met een glimlach dan met irritatie gereageerd

welbevinden

Tal van factoren die invloed hebben:

• Vertrouwenspersoon

• het naar elkaar moeten toegroeien als koppel

naar elkaar moeten toegroeien

• bij sommige koppels leidt die afhankelijkheid tot meer naar elkaar toegroeien en meer positiviteit

• bij anderen kan dit tot meer spanning, irritatie of soms zelfs partnergeweld leiden

rolverschuiving (en -omkering)

grote uitdaging

·       gezonde partner gaat taken opnemen die men in het verleden met gemak aan ander over liet

·       Betekent dat de zieke partner dit ook uit handen moet geven

zelfzorg gezonde partner

·       Vaak leidt chronische ziekte tot meer sociaal isolement, hierbij kan een niet oordelende en ondersteunende attitude van de naaste omgeving zorgen voor een toename van de leefbaarheid voor beide partners

·       Chronische mentale aandoeningen gaan echter gepaard met meer disharmonie, aanhoudende conflicten, overbetrokkenheid… die het gevoel kunnen versterken dat men vastzit

noodzakelijke machtsgreep

waarbij de voordien onderdanige partner beslissingen moet nemen, wat dan vaak samen gaat met verzet en beschuldigingen.

Hierbij verdampen de eerder benoemde voordelen van samen oud worden. Hier wegen gevoelens van eenzaamheid heel zwaar door

lopende rekeningen

spelen ook een rol in de manier waarop gezorgd wordt

fasen anticiperend rouwen

1. ontkenning

2. wanhoop en depressiviteit

3. schuldgevoelens

4. agressie of agressieve gevoelens

5. aanvaarding

Deze componenten hebben geen klassiek of normatief verloop

ontkenning

moeilijk de ernst van de situatie onder ogen zien; hopen op een betere diagnose

wanhoop en depressiviteit

wanneer de hoop voor de betere diagnose wegvalt. Er treedt veel verdriet en bezorgdheid op over de toekomst.

Vaak contact vermijden met isolatie → gevoel van eenzaamheid

schuldgevoelens

niet altijd

men verwijt zichzelf ziektesymptomen niet eerder te hebben herkend

agressie/agressieve gevoelens

als gevolg van machteloosheid.

Deze agressie kan zich richten op professionele hulpverleners, maar ook op patiënt zelf waarbij die verantwoordelijk geacht wordt voor de pijnlijke situatie

aanvaarding

kan de problematiek onder ogen zien zonder in wanhoop te verzinken; kan genieten van aangename momenten en accepteert de zorg die gedragen moet worden

geen blijvende verworvenheid! Vaak een heropleving bij nieuwe symptomen

begeleiden van partner: vormen

• psycho-educatie

• lotgenotencontact

• deskundige gesprekscontact

idealiter gecombineerd

psycho-educatie

op systematische wijze informatie verstrekt over ziekte- en zorggerelateerde aangelegenheden

lotgenotencontact

horen dat anderen met soortgelijke problemen worstelen is steunend, maar ook leggen van nieuwe contacten is vaak helend

deskundig gesprekscontact

onbevooroordeeld luisteren, hierbij eerder therapeutisch gesproken over wat doorstaan

belang open communicatie

vertrouwen van de samenwerking beter als niet defensief opgesteld.

• Vaak stellen hulpverleners te weinig of juist te veel vragen op het foute moment.

• Zekere mate van voorzichtigheid maken de beschikbaarheid en de veiligheid van het contact echter beperkt

aanmeldingsklachten therapie

·       Duidelijkheid rond diagnose → vragen over concrete aangelegenheden

·       Belangrijk om ook andere algemene thema’s aan bod te laten komen

·       Tempo van oudere dient gerespecteerd te worden, anders kans gemist om diepgaande therapeutische relatie op te bouwen

kennis neuropsychologische fenomenen

alertheid voor gedragingen die te maken kunnen hebben met hersenpathologie

specifieke sensitiviteit (therapie met ouderen)

o   Kan zijn dat ouderen de jongere therapeut geen autoriteit toekennen (therapeut behoort meestal tot minstens de generatie van de kinderen)

o   Gevaar dat familieleden therapeut ervaren als hulpverlener die opkomt voor rechten oudere patiënt en bedenkingen over hoe familie met patiënt omgaat

o   Belangrijk snel duidelijk te maken dat men bezorgd is voor het welzijn van iedereen; lijkt vanzelfsprekend, maar is het niet!

luistercoalitie

bezorgdheden en angsten van partner en kinderen bezorgdheden uiten naar therapeut en patiënt

·       Partners en families niet enkel gesteund door begrip, maar ook autoriteit en engagement

·       Therapeut gezien als iemand die problemen durft benoemen en concrete afspraken kan formuleren

thema’s des levens

• begeleiden rolverschuiving- of omkering

• Verhogen leefbaarheid, positief vertalen van motieven en vergroten van wederzijds begrip tussen partners, voorzichtig aftasten van de mogelijkheden om te komen tot meer zelfzorg van een niet-zieke partner, het ‘gezonde egoïsme’

• Gebruik van externaliserende gesprekken om te komen tot ontschuldigen van degene met veranderde gedrag en om gevoel van verbondenheid te herstellen en vergroten

• Vergroten van veiligheid in de gehechtheid in partnerrelaties, ondanks of net omwille van veranderingen in het gedrag, de persoonlijkheid en cognitie die afstand creëren

• Aandacht geven aan de relationele geschiedenis, de individuele en familiale life-review, waarbij o.a. aan bod kan komen dat de patiënt meer is dan uitsluitend patiënt

• finishing well

• waarderen van vertrouwenspersoon

• ter sprake brengen van taboes

begeleiden rolverschuiving of -omkering

overnemen van praktische taken niet zo moeilijk, maar complex als het gaat om de positie van de patiënt

finishing well

doel therapie verder dan oplossen van concreet probleem of verhogen van leefbaarheid, gaat ook om manier waarop men afscheid neemt, hoe het leven wordt afgerond, hierbij verzoening centraal

waarderen vertrouwenspersoon

• na verlooop van tijd belangrijke plaats aan therapeut toegekend door partner/kinderen; teken dat behandeling goed loopt

• maar ook valkuil door teken van te grote afhankelijkheid.

• Daarom belang van aandacht van vertrouwenspersoon in directe omgeving en genoeg validatie voor positie

taboes bespreken

in individuele psychotherapie kunnen na verloop van tijd ook aangelegenheden aan bod komen.

• O.a. impact dementie op seksueel gedrag, gevoelens van verliefdheid of erotische fantasieën t.a.v. derden

liefde is een werkwoord

dit kan a.d.h.v. de ervaringen met oudere koppels allen maar bevestigd worden. Bij problematische relationele geschiedenis en dan nog confrontaties met ernstige, chronische aandoening bij een van de partners

→ relatie wordt ‘hard labeur’