Metazoa - arthropoda

trupi i organizmave arthropoda (këmbësegmentuarit)

veçori kryesore është trupi me segmentim heteronom (i kundërt me anelidet) me nyje që nga jashtë përmban kutikulën kitinore me epitel njështresor

pjesët e trupit të këmbësegmetuarve?

kanë kokën, gjoksin dhe abdomenin, në këtë rast mund të quhen prosoma & opistosoma (cephalon pereion)

roli i skeletit kutikular

skeleti i jashtëm/kutikular mbron organizmin nga lëndimet mekanike dhe tharja e njëkoësisht shërben si mbështetës i muskularurës.

Ky skelet pengon rritjen andaj periodikisht bëhet zhveshja e tij. Procesi i zhveshjes është nën kontrollin e hormoneve. Kutikula e vjetër hudhet dhe gjatë kësaj kohe bëhet rritja intenzive.

pllakat skeletore të kutikulës

Kutikula është e ndarë në pllaka skeletore. Çdo segment i trupit i ka 4 segmente skeletore:

• pllaka shpinore - Tergiti (tergum-shpinë)

• pllaka barkore - Sterniti

• dy pllaka anësore - Pleura

lëvizja tek arthropoda

përmes muskujve tërthorovijorë

celomi tek arthropoda

është i reduktuar, tek format adulte zgavra trupore është hemoceli i mbushur me lëng trupor - hemolimfë

goja tek arthropoda

është e mobilizuar anash me gjymtyrë të modifikuara për ushqyerje

qarkullimi i gjakut tek arthropoda

qarkullimi i gjakut është i hapur

frymëmarrja tek arthropoda

• tek format e thjeshta realizohet me tërë sipërfaqen e trupit

• tek format ujore realizohet me branshi

• tek pjesa dërrmuese realizohet me trake

sistemi ekskretues tek arthropoda

përbëhet nga njëra nga këto:

• gjëndrrat antenale/mandibulate

• gjëndrat e gjelbra/maksillare

• Gypat e Malpingut

sistemi nervor tek arthropoda

përbëhet nga ganglioni cerebral (truri) që gjendet sipër faringut

sistemi gjenital tek arthropoda

fekondim i brendshëm (zhvillohen me metamorfozë).

Kanë dimorfizëm seksual.

si ndahen arthropodet?

• Trilobotomorfa

• Antenata / Mandibulata

• Branchiata

• Chelicerat

Chelicerata

Këto arthropode nuk kanë antena por zëvendësohen me Heliceret që shërbejnë për rrëmbimin, mbytjen dhe imtësimin e presë. Trupi i helicerateve ka dy rajone:

• Prosoma (2)

• Opistosoma (3)

si ndahen cheliceratet?

• Akrepat - Scorpio

• Merimangat - Aranea

• Rriqra - Acarina

Akrepat - Scorpiones

Trupi i tyre është i ndarë në:

• Prosomë (cefalotoraks) - gjenden një palë helicere, një palë pedipalpe dhe 4 palë këmbë për ecje

• Opistosomë (abdomen) - ndahet në mesosomë dhe metasomë (7+5 segmente) e në fund të metasomës gjendet segmenti me gjëndrrën helmuese - telzoni (me thumb të fortë)

përfaqësuesit e akrepave

Euskorpius carpacitus

Buthus europea

Pandinus Imperator

merimanga - aranea

Trupi i tyre ndërtohet nga:

• Prosoma - gjendet heliceret nëpër të cilat kalon kanali i gjëndrrës helmuese me të cilën e lëshojnë helmin në trupin e gjahut.

• Opistosoma (abdomeni) - në fund të abdomenit kanë lythat e pishmangës që mundësojnë krijimin e rrjetës, ku nga këta lytha tajitet një materie e lëngshme proteinore e cila në kontakt me ajrin forcohet dhe shndërrohet në fije si të mëndafshit. Me rrjetë zënë gjahun, krijojnë strehimore dhe ruajnë vezët (kokonet në to).

përfaqësuesit - merimanga

Araneus diadematus (merimanga me kryq)

Agrioneta aquatica (merimanga që jeton në ujë)

Tarantula (e mbuluar me qime)

Latrodectus Mactans (vejusha e zezë; më e rrezikshme)

Dolomeds (e gjuan gjahun nën sipërfaqen e ujit por mbetet e palagur sepse e mbrojnë fluskat e ajrit që formohen rreth qimeve të trupit)

rriqra - acarina

Janë shtazë parazitare. Ekzistojnë në miell, djathë, në hundë dhe rrënjën e qimeve të fytyrës.

përfaqësuesit - rriqra

Ixoides ricinus (rriqra e rëndomtë) - lëshon materie antikoagulante kur e thumbon shtazën.

Shumica e rriqrave janë bartëse të sëmundjeve të ndryshme siç është lloji Sarcoptes scabiei që shkakton zgjebën.

Mandibulata

Kanë mandibula/nofulla në gojë. Mandibulatet ndahen në:

• Mandibulate të ujërave (Branshiata) - përfshin gaforret Crustacea

• Mandibulate tokësore (Tracheata) - quhen Uniramia sepse kanë vetëm 1 palë antena

Këto ndahen në dy klasë:

- Klasa Miriapoda - shumëkëmbëshat

- Klasa e Insekteve

Branchiata (Gaforret)

Në trupin e tyre gjendet:

• Koka (cephallon) - 1 palë antenula, 1 palë antena, 1 palë mandibula dhe 2 palë maxilla

• Gjoksi - gjenden 3 palë maksillopode dhe 5 palë pereipode për ecje

• Barku (pleon) - ekstremitetet barkore; 6 palë pleopode ndërsa ekstremiteti i fundit barkor - telzoni nuk ka ekstremitete.

Koka dhe gjoksi janë të mbuluarame një mburojë kitinore dhe gëlqerore - karapaks (samar)

Tek disa gaforre koka bashkohet me gjoksin dhe formojnë cephallotoraksin.

sytë e gaforreve (branchiata)

janë të fasetuar dhe kërcellorë si periskop dhe lëvizin në të gjitha drejtimet.

veçoritë e organizmit të gaforreve (branchiata)

• Frymëmarrja - me branshi (meqenëse është ujor)

• Qarkullimi i gjakut është i hapur me zemrën në formë gypi me 3 palë vrima në hyrje të gjakut

• Sistemi ekskretor procesohet me gjëndra antenale ose të gjelbra

përfaqësuesit - gaforret (branchiata)

Astacus fluviatilis

Daphnia pulex - përcakton cilësinë e ujit

Cyclops albidus - ka një sy

tracheata (uniramia) - klasa mirapoda

Janë mandibulate tokësore me segmentim homonom.

Trupi i tyre përbëhet nga:

• Koka - përbëhet nga procephaloni dhe gnathocephaloni që ka 1 palë mandibula dhe 2 palë maksilla. Kanë vetëm sy të thjeshtë - ocela dhe vrimat për hyrjen e ajrit nëpër trup - stigmat

• Trungu - ka shumë degë/segmente për lëvizje

Tracheata (Uniramia) - klasat dhe përfaqësuesit

• Diplopoda

juli - julius scabulosus

lëmshori - glomeris conspresa

• Chilopoda

Cutigera coleoprata - shumëkëndëshi shtëpiak

Scolopendra dalmatica - thumbim vdekjeprurës

• Pauropoda

• Symphyla

tracheata (uniramia) - klasa e insekteve

Tek inektet, segmentet janë të bashkuara në 3 regjione trupore:

• koka (caput)

• gjoksi (thorax) - kanë krahë dhe quhen haltere

• abdomen (barku) - kanë segmente, ato të fundit quhen cerce

aparati gojor i insketeve

Kanë aparat gojor me mandibula të fuqishme, andaj aparati gojor ndahet në 4 tipe: për brejtje, shpuarje, thithje dhe lëpirje

këmbët e insekteve

Tri segmentet e gjoksit mbajnë nga 1 palë këmbë, e që në total rezultojnë 3 palë këmbë.

përceptimi tek insektet

kanë antena të pajisura me qeliza ndijore me të cilat përceptojnë ambientin.

frymëmarrja - insektet

shërbjenë traketë për shpërndarjen e oksigjenit në qeliza trupore. Por janë disa vrima - stigma që e qojnë ajrin deri në trake.

ekzoskeleti - insektet

është kitinor ndërsa kutikula formon 4 pllaka skeletike në secilin segment:

• dorzala(prapa-shpina)- tregum

• ventrala(para-barkore) - sternum

• 2 pleura anash.

sytë - insektet

kanë sy të facetuar dhe ocele. Përmes oceleve, insketi e dallon dritën nga errësira. Sytë e facetuar përbëhen nga omatidie. Në çdo omatidie formohet pasqyrimi i një pjese të objektit të shikuar duke formuar pamjen e përbashkët mozaike të objektit

qarkullimi i gjakut - insketet

Qarkullimi i gjakut është i hapur

Zemra ka disa ostie nëpër të cilat hemolimfa bartet në zemër, aorta quhet hemocel.

sistemi ekskretor - insektet

zorra e mesme është e pajisur me cekume gastrike dhe është vendi ku bëhet tretja dhe thithja e ushqimit. Gypat e malpigut gjenden në kufirin e zorrës së mesme dhe të pasme që bëjnë ekskretimin e produkteve të panevojshme me fare pak ujë.

sistemi nervor - insektet

ganglioni cerebral (truri) përbëhet nga:

• protocerebroni

• deutocerebroni

• tertocerebroni.

sistemi reproduktiv - insektet

Disa insekte kanë gjini të ndara.

Tek disa paraqitet:

- partenogjeneza - zhvillimi nga vezët e pafekonduara

- poliembrionia - përfitimi i shumë embrioneve nga një embrion

- ametabolla - individi që del nga veza është kopje e vogël e formës së rritur

- hemimetabolla - insektet që zhvillohen me metamorfozë të paplotë, pra nga veza zhvillohet larva që i ngjan formës së rritur

- holometabolla - insektet zhvillohen me metamorfozë të plotë (90% e rasteve)

roli i insekteve

• Disa insekte, siç është bleta, prodhojnë mjaltë, dyll apo mëndafsh.

• Insektet janë ushqim i shtazëve të tjera

• Disa insekte janë bartës të sëmundjevetë rrezikshme

cilat janë sjelljet e insekteve?

• Taksiet

• Instiktet

Taksiet

mundësojnë kthimin e trupit në drejtim të burimit të zeglës ose në të kundërtën. Taksiet mund të jenë pozitive apo negative. Gjithashtu mund të jenë: hidrotaksie, kemotaksie, gjeotaksie dhe fototaksie. Psh. grumbullimi i insekteve në vende të ndriquara (fototaksie pozitive) ose kemotaksiet dhe roli i tyre në gjetjen e ushqimit

Instiktet

• janë aktivitete të trashëguara të lindura të insekteve. Paraqiten nga ngacmimet e brendshme, pra që i perkasin gjendjes fiziologjike të tyre (uria, pjekja seksuale etj. Psh. thurja e kapsulës së pupës që i ngjan prindërve të saj, ndërtimi i çerdhes, mbledhja e ushqimit, kujdesi ndaj të vegjëlve etj.

Shumica e insekteve nuk kanë kontakt me fazat e zhvillimit embrional dhe postembrional të të vegjëlve por ato kujdesen për vendin në të cilin do ti lëshojnë vezët (i lëshojnë në gjethe të bimës, i mbulojnë me qime të trupit të tyre etj).

cilat janë insektet sociale?

• termitet

• thneglat

• grejzat

si funksionojnë insektet sociale?

Insektet janë të ndara në kaste/grupe me pamje, sjellje dhe funksione të ndryshme ku e tërë kolonia funksionon si një organizëm me organe të veta.

Zakonisht anëtarët e kolonisë ndahen në reporduktivë dhe jo-reproduktivë.

Anëtarë joreproduktivë tek bletët janë bletët punëtore

Anëtarët joreproduktivë tek termitet janë punëtorët dhe ushtarët.

klasifikimi i insekteve

• Klasa Apterigota - nuk kanë pasur asnjëherë krahë

• Klasa Pterigota - kanë krahë

klasa Apterigota

Rendi Protura

Rendi Diplura

Rendi Thysanura

Rendi Colembola

lufta biologjike e insekteve

Ka insekte të dëmshme që shkaktojnë pasoja të rënda për njerëzit. Ato luftohen me kimikale dhe pesticide por insektet, përmes mekanizmave të rinj dhe krijimit të një rezistence ndaj këtyre kimikateve, po arrijnë të mbijetojnë prapë. Por metoda më e mirë për zhdukjen e insekteve është lufta biologjike ku gjenden disa insekte që ushqehen me insektet e dëmshme.

cilat janë llojet e dëmshme të insekteve?

• Patatorja e artë

• Lymantria dispar

Këto shkaktojnë dëme në pyje dhe fusha bujqësore.

shembujt e luftës biologjike të insekteve

• Phytoseillius persimilis që ushqehet me rriqrën e kuqe merimangore që dëmton pemët dhe perimet.

• Adalia bipunctata shitet në dyqane dhe mund të ushqehet me 100 insekte të dëmshme nga rradhët e afideve

klasa Pterigota

Ephemeroptera - ditëshkurtërit

Odonatat - insekte të bukura

Orthoptera - insektet krahëdrejt ku bëjnë pjesë karkalecat, furtaret, murgeshat

Isoptera - termitet

Anoplura - morrat; Pediculis capitis

Haemiptera - çimrrat

Homoptera - krahënjëjtit, janë morra të bimëve

Coleoptera - krahëfortit, krahët quhen elytre

Aphanipterat - pleshtat

Diptera - dykrahët (mizat dhe mushkonjat), halteret

Lepidoptera - fluturat

Hymenoptera - krahëmembranorët; bleta mjaltore - Apis mellifica