Coğrafi Konum

Kuzey: Sinop - İnceburun (En kuzey)

Güney: Hatay - Beysun/Topraktutan Köyü (En güney)

Doğu: Iğdır - Dilucu (En doğu)

Batı: Çanakkale (Gökçeada) - İnceburun (En batı)

II. Hidrolik enerji: Dağlık ve engebeli olduğumuz için su gücünden enerji üretme potansiyelimiz çoğu Orta Doğu ülkesinden fazladır.

III. Tatlı su kaynakları: Fırat ve Dicle gibi nehirlerimiz sayesinde su zengini/potansiyeli yüksek bir ülkeyiz.

Uluslararası enerji transferi (petrol/doğalgaz boru hatları) beşeri bir unsurdur, doğal değildir. Soru bizden "doğal" olanı istiyor.

Grafiğe baktığımızda 21 Haziran'da II. Merkezde gündüzün daha uzun olduğunu görüyoruz.

Kural: 21 Haziran'da Türkiye'de kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar.

Bu durumda II. Merkez daha kuzeyde (Sinop), I. Merkez daha güneyde (Antalya) olmalıdır.

Türkiye 26-45 Doğu meridyenleri arasındadır. Yani başlangıç meridyeninin (Greenwich) batısında değil, doğusunda yer alır.

I. Dört mevsimin belirgin yaşanması: Orta kuşakta ($30^\circ - 60^\circ$ enlemleri) olmamızın sonucudur (Mutlak Konum).

II. Yıllık sıcaklık farkları: Yine orta kuşak ve güneş ışınlarının geliş açısıyla ilgilidir (Mutlak Konum).

Kısa mesafede sıcaklık değişimi (III) ve karın yerde kalma süresi (IV) tamamen yükselti ve yer şekilleriyle (Özel Konum) ilgilidir.

Bir özelliğin mutlak konum olması için enlem veya boylamla açıklanması gerekir. Ilıman kuşak (Orta kuşak), Türkiye'nin 36-42 kuzey enlemlerinde olmasının direkt sonucudur.

Diğerleri: Denizlerle çevrili olması, ticaret yolları, enerji hatları ve kıtaların kesişim noktası olması tamamen Türkiye'nin özel (göreceli) konumuyla alakalıdır.

I. Akdeniz kıyısında bulunması: Bu özel bir durumdur (Göreceli konum).

II. Başlangıç Meridyeni'nin doğusunda yer alması: Boylam ile ilgilidir. (Mutlak)

III. Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağında bulunması: Enlem ile ilgilidir. (Mutlak)

IV. Köprü konumunda olması: Kıtalar arası stratejik konumdur. (Göreceli)

Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir, enlem dereceleri Kuzeye doğru büyür (36-42).

Türkiye Doğu Meridyenlerindedir, boylam dereceleri Doğuya doğru büyür (26-45).

Hem Kuzeye hem Doğuya giden ok I numaralı oktur.

Ulaşım güzergâhları: Kıtalar arası geçiş yolu olduğu için doğrudan bir avantajdır.

Kuzey: Sinop - İnceburun

Güney: Hatay - Beysun Köyü (Topraktutan)

Batı: Çanakkale - Gökçeada (Avlaka Burnu)

Doğu: Iğdır - Dilucu

İzdüşüm yüzölçümü (dağlar yok sayıldığında): 783.562 km

Gerçek yüzölçümü (yer şekilleri dahil): 814.578 km

Aradaki farkın fazla olması Türkiye'nin engebeli bir ülke olduğunu gösterir.

Mevsimlerin oluşumu, gece-gündüz sürelerinin değişmesi ve bir ülkenin güneş ışınlarını alma açısı o ülkenin enlemiyle, yani Mutlak Konumuyla ilgilidir.

Akdeniz İklimi görülmesi.

Batı rüzgarlarının görülmesi.

Cephesel yağışların görülmesi.

Dört mevsimin belirgin yaşanması.

Öncüllerdeki "Batıdan doğuya sıcaklığın düşmesi" ve "Yükseltinin fazla olması" Göreceli Konum sonucudur.

21 Haziran'da kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar.

Batıya gidildikçe yerel saat geri kalır.

Adana'dan Edirne'ye. Adana güneyde, Edirne kuzeybatıdadır. Hem kuzeye çıkmış hem de batıya gitmiş olursun.

Eğer bir özellik yükselti, yer şekilleri, denizellik-karasallık veya komşu ülkelerle ilgiliyse bu Göreceli (Özel) konumdur. Matematiksel (enlem/boylam) hesaplarla açıklanıyorsa Mutlak konumdur.

Yükseltinin batıdan doğuya doğru artması. Bu tamamen Türkiye'nin jeolojik yapısı ve yer şekilleriyle ilgilidir.

Tarih 21 Haziran ise Türkiye haritasında en kuzeydeki nokta en uzun gündüzü yaşar.

Haritaya baktığımızda V numaralı bölge (Artvin/Ardahan civarı), diğer tüm noktalardan daha kuzeydedir.

I. Akdeniz'den Karadeniz'e tuzluluk azalması: Mutlak (Enlem/Ekvator'dan uzaklaşma).

II. Çanakkale'den Erzurum'a ağaçların geç çiçeklenmesi: Göreceli (Yükselti/Doğuya gidildikçe sıcaklık düşer).

III. 21 Mart'ta gölge boyunun kuzeye gidildikçe uzaması: Mutlak (Enlem/Güneş ışınlarının geliş açısı).

IV. Adana'dan Mardin'e sıcaklık artışı: Göreceli (Karasallık. Adana daha güneyde olmasına rağmen Mardin'in yazın daha sıcak olması karasallıkla açıklanır).

Üç tarafın denizle çevrili olması (Göreceli), Boğazlar (Göreceli), Köprü konumunda olma (Göreceli), Batı-Doğu sıcaklık farkı (Göreceli/Yükselti).

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de olması, başlangıç paraleline (Ekvator) göre konumunu belirler.

Dağların uzanışı, yükselti, nüfusun batıda toplanması ve tarihsel medeniyetler hep yer şekilleri, iklim çeşitliliği veya jeopolitik konumla (Göreceli) ilgilidir.

Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı daraldığı için sıcaklıklar genel olarak azalır. Bu enlem etkisidir.

En kuzeyimiz Sinop-İnceburun, en güneyimiz Hatay-Beşşir/Topraktutan Köyü, en doğumuz Iğdır-Dilucu, en batımız ise Gökçeada-Avlaka Burnu’dur.

Yükselti, dağların uzanışı ve yer şekilleri Özel (Göreceli) Konum ile ilgilidir. Mutlak konum ise sadece enlem ve boylamla (paralel-meridyen) açıklanabilen durumlardır

Türkiye 26-45 Doğu meridyenleri ve 36-42 Kuzey paralelleri arasındadır. Seçeneklere baktığımızda hem 36 hem de 38 bu aralığın tam ortasında kalır.

Yerel saat farkının fazla olması için iki şehrin arasındaki boylam farkının en fazla olması gerekir. Yani biri en batıda (İzmir), diğeri en doğuda (Kars) olan ikiliyi seçmelisiniz.

Türkiye Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta yer aldığı için kuzeyden gelen rüzgarlar soğuk (kutup kökenli), güneyden gelenler sıcaktır (ekvator kökenli). Bu durum tamamen enlem derecemizle yani mutlak konumumuzla ilgilidir.

Ankara ve Erzurum yaklaşık olarak benzer enlemlerde sayılabilir. Eğer Erzurum daha soğuksa bu enlemle (mutlak konumla) açıklanamaz; çünkü Erzurum daha yüksek ve daha karasaldır. Yükselti ve karasallık "Özel Konum"dur.

Gece gündüzden uzunsa: Mevsim kıştır (21 Aralık - 21 Mart arası).

Gece süresi kısalıyorsa: 21 Aralık'tan (en uzun gece) uzaklaşıyoruz demektir.

Ocak ve Şubat ayları tam olarak gecelerin kısalmaya başladığı ama hala gündüzlerden uzun olduğu dönemdir.

Bu dört özellik, Türkiye’nin Orta Kuşak’ta (30°-60° enlemleri arası) yer almasının doğrudan sonucudur.

Türkiye enerji kaynaklarına (petrol/gaz) yakın bir köprüdür ancak kendisi büyük bir fosil yakıt (petrol, doğal gaz) ihracatçısı (dış satımcısı) değildir. Aksine, bu kaynakları dışarıdan alır.

En Doğu: 45°

En Batı: 26°

Fark: 45 - 26 = 19 meridyen.

Her meridyen arası 4 dakika olduğuna göre: 19x4 = 76 dakika.

Gece-gündüz süre farkı, çizgisel hız, gölge boyu ve güneş ışınlarının geliş açısı doğrudan enlemle (Ekvator'a uzaklıkla) ilgilidir. Yağış veya ulaşım özel konumla (dağlar, denizellik) değişebilir ama süre farkı matematiktir.

Boğazlar, enerji yolları ve kıtalar arası konum doğrudan dünya siyasetini etkiler. Ancak "Dört mevsimin yaşanması" daha çok turizm ve tarımı etkileyen coğrafi/iklimsel bir durumdur; jeopolitik güç (siyasi koz) olarak diğerleri kadar ağır basmaz.

Türkiye 36°-42° Kuzey arasındaydı. Yani bu araç zaten Türkiye ile aynı enlemde (aynı hizada). Sadece boylam olarak doğuda kalıyor. Diğer şıklar (A, C, E) kutuplarda veya Güney Yarım Küre'de olduğu için çok daha uzaktır.

21 Haziran’da kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar, güneye gidildikçe kısalır. (Kırşehir'in güneyinde olmalı).

Güneş her zaman doğuda daha erken doğar. (Kırşehir'in doğusunda olmalı).

Kırşehir’den hem güneye hem de doğuya gitmemiz gerekiyor. Haritaya baktığımızda bu yönde olan tek il Siirt'tir.

Orta kuşakta (30°-60° enlemleri arası) olmanın en büyük kanıtı dört mevsimin belirgin yaşanmasıdır.

Dört mevsimin yaşanması, iklim çeşitliliğini; iklim çeşitliliği ise aynı anda veya farklı zamanlarda çeşitli tarım ürünlerinin (fındık, zeytin, buğday, narenciye vb.) yetiştirilmesini sağlar.

21 Haziran'da kuzeye gidildikçe gündüz uzar. Güneye gidildikçe gündüz kısalır.

Bakı Nedir?: Dağların güneşe dönük yamacının daha sıcak olmasıdır. Türkiye'de dağların güney yamaçları her zaman daha fazla güneş alır.

Giresun’daki dağların güney yamaçlarında karların daha erken erimesi, oranın daha çok ısındığını (bakı etkisi) kanıtlar. Diğer şıklar enlem veya denizellik/karasallık ile ilgilidir.

21 Haziran'da Türkiye'nin en kuzeyindeki ilde gündüz en uzundur.

21 Aralık'ta Güney'e gidildikçe gündüz süresi uzar. Bu yüzden Ankara'nın daha güneyindeki bir şehri (Aydın veya Adana) seçmeliyiz. 2. Yerel Saat: Yerel saatin geri olması için daha Batı'ya gitmek gerekir.

Kışın (21 Aralık): Gündüz için Güney'e kaç!

Yazın (21 Haziran): Gündüz için Kuzey'e kaç!

Saat Geri: Her zaman Batı.

Çizgisel Hız: Ekvator'a en yakın olan yerde en fazladır. Haritada en güneydeki noktalar 3 ve 4'tür.

Hem en güneyde hem de en batıda olan nokta 3 numaralı merkezdir.

Meridyenler arası mesafe Ekvator'dan Kutuplara gidildikçe daralır. Türkiye'nin kuzeyinde (Kutba daha yakın) meridyenler birbirine daha yakındır. Bu yüzden kuzeyde aynı mesafeyi katetmek, daha fazla meridyen geçmek (yani daha fazla saat farkı) demektir.

Güneş ışınlarının geliş açısı küçüldükçe gölge boyu uzar. Kutuplara (Kuzey'e) gidildikçe açılar küçülür. Türkiye'nin en kuzeyindeki il olan Sinop'ta gölge her zaman daha uzundur.

Aynı boylam üzerinde güneşin en tepede olduğu an (saat 12:00) her zaman aynıdır. Güneşin doğuş/batış saati ise gece-gündüz süresi değiştiği için (ekinokslar hariç) farklılık gösterir.

Türkiye 36-42 Kuzey paralelleri ile 26-45 Doğu meridyenleri arasındadır. 45° Kuzey, Türkiye sınırlarının dışındadır.

Kuzeyin en ucu Sinop 42 Doğunun en ucu Iğdır 45. İkisinin birleşimi kuzeydoğu köşesidir.

Ekinoks tarihlerinde (21 Mart - 23 Eylül) gece-gündüz eşittir. Bu tarihlerde aynı boylam üzerindeki noktalarda güneş aynı anda doğar, aynı anda batar. Adana ve Samsun yaklaşık olarak aynı boylam üzerindedir.

Güneş ışınları sadece dönenceler arasına dik gelir. Gölge boyu sadece ışınlar dik gelirse sıfır olur. Türkiye'ye hiçbir zaman dik gelmediği için gölge asla sıfır olmaz.

Dünyanın şekli nedeniyle meridyenler arası mesafe Ekvator'dan kutuplara gidildikçe daralır. Türkiye'de en güneydeki nokta Ekvator'a en yakın olduğu için meridyenler arası mesafe burada en geniştir. Ayrıca 21 Haziran'da kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar; dolayısıyla en güneydeki ilde gündüz süresi en kısa olur.

Güneş ışınları ne kadar dik (büyük açıyla) gelirse, atmosferde katettiği yol o kadar kısalır ve enerji kaybı (tutulma) o kadar az olur. Türkiye'de güneş ışınlarını yıl boyunca en dik alan yerler en güneydeki yerlerdir.

Ekvator'da gece ve gündüz her zaman 12 saattir (fark sıfırdır). Ekvator'dan kutuplara gidildikçe bu fark artar. Türkiye'de Ekvator'a en yakın (en güneydeki) ilde süre farkı en azdır.

Gölge boyu, güneş ışınlarının geliş açısına bağlıdır. Işınlar ne kadar dik gelirse gölge o kadar kısa olur. Türkiye'de her zaman en güneydeki iller (Ekvator'a yakın oldukları için) ışınları daha büyük açıyla alır ve en kısa gölge buralarda oluşur.

Enlem farkının çok olması için bölgenin kuzey-güney yönünde geniş olması (Doğu Anadolu - IV), boylam farkının çok olması için ise doğu-batı yönünde geniş olması (Karadeniz - I) gerekir.

Tarih Değiştirme Çizgisi 180° meridyenidir (Büyük Okyanus üzerindedir). Türkiye başlangıç meridyeninin doğusundadır. Dolayısıyla Türkiye'nin en doğusu (Iğdır), 180° meridyenine en yakın noktadır.

Güneş ışınlarının geliş açısı arttıkça Güneş ufukta daha yükseğe çıkar. Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir. Tarih ne olursa olsun, Güneş ışınları her zaman en güneydeki noktaya (Ekvator'a yakın olan) daha dik/büyük açıyla gelir.

21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks) tarihlerinde dünyanın her yerinde gece ve gündüz eşittir (12 saat). Fark "sıfır" olduğu için kuzeye veya güneye gitmek bu farkı değiştirmez.

Yerel saat her zaman en doğuda ileridir. Türkiye ister doğu ister batı yarım kürede olsun, haritadaki konumuna göre en doğuda olan merkezin saati daima en ileridir. Verilenler arasında en doğudaki Malatya'dır.

Dünya küresel olduğu için düzleme aktarılırken bozulmalar olur. Kutuplara gidildikçe bu bozulma (hata) artar. Türkiye'nin en kuzeyindeki (kutba en yakın) ili Sinop olduğu için hata payı en yüksektir.

Denizlerin tuzlu olması Ekvator'a yakınlıkla (enlemle) ilgilidir. Hatay daha güneyde olduğu için daha tuzludur; bu mutlak (matematiksel) konumdur, özel konum değildir.

21 Haziran'dan 23 Eylül'e kadar kuzeye gidildikçe gündüzler uzundur. Ancak biz hala yazdan çıkıyoruz; yani güneye gidildikçe geceler daha uzundur. 23 Eylül'de eşitlenecekler ama 22 Eylül'de en güneydeki Antalya'da gece süresi daha uzundur.

Güneş'in aynı anda doğup batması için sadece meridyenin aynı olması yetmez; gece-gündüz süresinin de eşit olması gerekir. Bu da sadece 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde mümkündür.

"İkisinde de dağların güneye bakan yamaçları daha sıcaktır" ifadesi yanlıştır. Karadeniz'de (Sinop) kışın kuzey yamaçlar denizellikten dolayı daha ılıman olabilir.

Dikkat: Bakı etkisi Türkiye'nin her yerinde güney yamaçları ısıtır ama Karadeniz'de denizellik bu durumu bazen "özel konum" gereği değiştirir.

Sınırımızın en son şekillendiği ülke Ermenistan değil, Suriye'dir. 1939 yılında Hatay'ın anavatana katılmasıyla Suriye sınırımız son halini almıştır.

"En eski sınır İran (Kasr-ı Şirin), en son sınır Suriye (Hatay)."

Iğdır'ın üç farklı ülkeye sınırı vardır: İran, Ermenistan ve Nahçıvan (Azerbaycan). Bu özelliğiyle Türkiye'de eşsiz bir konuma sahiptir.

En uzun sınırımız güneydeki krizlerden de hatırlayacağın üzere Suriye , en kısa sınırımız ise bir "dil" gibi uzanan Nahçıvan'dır.

Bulgaristan ile en işlek kapımız Kapıkule'dir. Habur Sınır Kapısı ise bizi Irak'a bağlar.

Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir. Kuzeye (kutuplara) gidildikçe güneş ışınları daha eğik gelir, bu da gölgeyi uzatır.

Türkiye artık kış saati uygulamasını bıraktı ve yıl boyunca Iğdır’ın yerel saati olan +3. saat dilimini kullanmaktadır.

I. Aynı meridyen üzerindedirler: Yerel saatleri veya saat farkları aynıysa kesinlikle aynı boylamdadırlar.

III. Güneşin en tepede olduğu an aynıdır: Aynı boylamda öğle vakti (saat 12:00) aynı anda yaşanır.

İpucu: Çizgisel hız enleme bağlıdır, boylama değil.

I numara (Biga Yarımadası): Dağlık ve engebeli olduğu için ana yolların sapağında kalır, gelişimi diğer noktalara (İstanbul, İzmir çevresi) göre daha yavaştır.

Frontal (cephe) yağışlar, Orta Kuşak'ta görülen bir olaydır. Türkiye Orta Kuşak'ta olduğu için bu yağışlar görülür. Diğer şıklar (dağlar, ormanlar, hidroelektrik) yer şekilleriyle yani özel konumla ilgilidir.

Kuzeye gidildikçe meridyenler daralır. 700 km yol giden A (kuzeydeki), daha çok meridyen geçer. Bu yüzden C merkezi daha doğuda kalır ve saati daha ileridir.

Rüzgarın yönünü dağların uzanış doğrultusu belirler. Ege'de dağlar denize dik uzandığı için rüzgar içeriye batıdan girer. Bu özel (göreceli) konumdur.

Gündüzler 21 Haziran'dan sonra kısalmaya başlar ama 23 Eylül'e kadar hala geceden uzundur. Bu aralıkta bir tarih olması gerekir.

Açısal hız dünyanın her yerinde aynıdır (4 dakikada 1 derece). Değişmez.

Maki, Akdeniz ikliminin bitki örtüsüdür. Akdeniz iklimi ise sadece Orta Kuşak'ta (30°-40° enlemleri) görülür.

Gürcistan sınırındaki en işlek kapımız Sarp (Artvin), İran sınırındaki en işlek kapımız ise Gürbulak (Ağrı).

İran'a giden demir yolu hattı Van üzerinden geçer ve Kapıköy sınır kapısını kullanır.

Her ikisinin de Karadeniz'e kıyısı vardır.

Karadeniz’in kuzeyinde Gürcistan (Doğu) ve Bulgaristan (Batı) bize komşu "denizdaş" ülkelerdir.

Suriye sınırının büyük bölümünden demir yolu geçse de "tamamında" olması mümkün değildir. Sınırın bir kısmı nehir, bir kısmı mayınlı arazidir.

Orta kuşak demek, ılıman iklim ve dört mevsim demektir. Bu da fındıktan pamuğa, buğdaydan zeytine çok farklı ürünlerin yetişmesini sağlar.

Mevsimsel gece-gündüz değişimi, Türkiye'nin Ekvator'dan uzaklığı (Enlemi) ile ilgilidir.

Diyarbakır (40° Doğu) ile Iğdır (45° Doğu) arasında 5 boylam fark vardır.

5×4= 20 dakika fark eder. Diyarbakır daha batıda olduğu için saati geri olmalıdır

(12.00 - 0.20 = 11.40). Seçenekte 11.20 dendiği için yanlıştır.

Türkiye'de en kısa gündüz 21 Aralık'ta yaşanır.

21 Aralık'a kadar gündüzler kısalır (en kısa olur), 21 Aralık'tan sonra uzamaya başlar. Turist tam bu dönemi (21 Aralık'ın öncesini ve sonrasını) gözlemlemiştir.

Türkiye'de dağların güney yamacı güneşe dönüktür (Bakı). Bu yüzden daha sıcaktır.

Sıcak olduğu için yaylacılık erken başlar, ağaçlar erken çiçek açar.

Dikkat: Sel ve taşkın (III) bir "olumlu özellik" değil, ani kar erimesi sonucu oluşan bir risktir.

Kıtalar arası geçiş alanı (köprü) olmamız ulaşım için kritiktir.

Okyanuslara (boğazlar yoluyla) bağlantı deniz ticareti ve enerji nakli için kritiktir.

Yer altı kaynakları (III) enerji potansiyelidir ama "ağ/ulaşım" sorulduğu için konum ön plandadır.

Akarsular enleme göre değil, eğime (yer şekillerine) göre akar. Toroslar kuzeyde, deniz güneyde olduğu için güneye akarlar. Bu "özel konum"dur.

21 Mart'tan sonra gündüzler geceden uzun olmaya başlar. 21 Haziran'a kadar da gündüzler uzamaya devam eder. Nisan sonu bu tanıma tam uyar.

Çankırı daha güneyde, Ordu daha kuzeydedir. Normalde Çankırı'nın daha sıcak olması gerekirken, kışın Ordu (denizellikten dolayı) daha sıcaktır. Bu durum enleme terstir, sebebi denizelliktir.

Kuzeye gidildikçe meridyenler birbirine yaklaşır, mesafe daralır. Seçenekte "azalır" demesi doğrudur ama "zaman farkı azalır" kısmı yanlıştır; zaman farkı her yerde 4 dakikadır, değişmez.