Basisbegrippen (niet op examen)

Beschrijf de anatomie van het menselijk zenuwstelsel.

Centrale ZS

• hersenen

• ruggenmerg

Perifere ZS

• somatisch: skeletspieren

• autonoom: hart, gladde spieren, klieren

  • sympathisch: fight & flight

  • parasympatisch: rest & digest

Hebben we controle over het autonoom zenuwstelsel?

Weinig controle over autonoom ZS

• wel technieken om controle te verhogen, maar indirecte werking

Welk signaalstof speelt een rol bij het sympatisch zenuwstelsel? Welk middel werkt hierop in?

Adrenaline & noradrenaline

• medieert responsen van sympatisch ZS

• amfetamine werkt in op noradrenaline → welke neveneffecten?

Benoem de snijvlakken (3) & oriëntatie (4) van de hersenen.

Snijvlakken

• coronaal (frontaal)

• sagittaal (mediaal)

• horizontaal

Oriëntatie

• superieur ←→ inferieur

• anterieur ←→ posterieur

• rostraal ←→ caudaal

• dorsaal ←→ ventraal

Hoe verloopt de embryonale ontwikkeling van de neurale buis tot hersenen? Welke 3 onderverdelingen van de hersenen onderscheidt men & in welke structuren evolueren ze?

Welke 4 kwabben vinden we terug in het cerebrum?

Frontale kwab

Pariëtale kwab

Occipitale kwab

Temporale kwab

Wat zijn een gyrus, sulcus & fissura? Welke functie hebben

Gyrus: winding

Sulcus: groeve

Fissura: kloof

→ Groot hersenoppervlak in schedel krijgen, computationele capaciteit

Wat is het verschil tussen grijze & witte stof?

Grijze stof: niet-gemyeliniseerd weefsel (soma, dendrieten, axonuiteinden)

Witte stof: gemyeliniseerde axonen

Hoe ziet de functionele organisatie van het cerebrum eruit? M.a.w. welke 7 cortices onderscheiden we & waar bevinden deze zich?

1) Prefrontale cortex

2) Motorische cortex

• premotor cortex

• supplementaire motorcortex

3) Somatosensorische cortex

4) Visuele cortex

5) Auditieve cortex

6) Gustatieve cortex

• thv insula

7) Olfactorische cortex

Welke 2 gebieden onderscheidt men in de somatosensorische cortex? Wat is de functie van elk?

1) Primaire somatosensorische cortex (S1)

• huidreceptoren (tast, druk, temperatuur, pijn) ontvangen signalen

• via synaps dorsale hoorn in ruggenmerg & thalamus projectie op S1

• lokalisatie prikkel — gevoeligste lichaamsdelen representatief grootste oppervlakte (homunculus)

2) Secundaire somatosensorische cortex (S2)

• gevoeligheid voor & interpretatie van sensorische prikkels

Somatosensorische cortex: waar ligt het verschil tussen zenuwvezels voor vitale sensibiliteit (temperatuur, grove tast, druk, pijn) & voor epikritische sensibiliteit (fijne tast)?

S1

Zenuwvezels voor vitale sensibiliteit kruisen in ruggenmerg

Zenuwvezels voor epikritische sensibiliteit kruisen later, in medulla oblongata

Via welke 5 stappen verloopt visuele waarneming (visuele cortex)? Wat is de andere route?

1) Netvlies

2) Optisch chiasme

3a) Laterale geniculate nucleus in thalamus

3b) Colliculus superior (visuele tectum)

• oriënterende respons: zicht oriënteren

• betrokken bij EMDR

4) Primaire visuele cortex (V1)

• occipitale kwab

5) Visuele associatiegebieden van cortex

• visuele info verder verwerkt

• perirhinale cortex: visuele input herkennen (wie/wat)

Via welke 6 stappen verloopt auditieve waarneming (auditieve cortex)?

1) Cochlea

2) Pons

3) Colliculus inferior (auditieve tectum)

• integratie van & oriëntatie naar auditieve prikkels

4) Mediale geniculate nucleus in (auditieve) thalamus

5) Primaire auditieve cortex (A1)

• insula, temporale kwab

6) Secundaire auditieve cortex (A2)

• auditieve info verder verwerkt & geïnterpreteerd (wat horen we?)

Via welke 6 stappen verloopt smaak (gustatieve cortex)?

1) Smaaksensoren in tong

2) Craniale zenuwen

3) Nucleus solitarius van medulla oblongata

4) Ventrale posteromediale (gustatieve) thalamus

5) Gustatieve cortex

• insula

• niet contralateraal! ipsalateraal

Via welke 3 stappen verloopt reuk (olfactorische cortex)?

1) Olfactorisch epitheel

2) Primaire olfactorische cortex

• directe projectie — niet langs thalamus!

• via neus snel contact naar hersenen, axonuiteinden al in neus

3) Verdere verwerking door amygdala, entorhinale, perirhinale & parahippocampale cortex

• olfactorisch systeem nauw verbonden met limbisch systeem → reukprikkels sterke & directe impact op emoties & herinneringen

Waaruit bestaat de motorcortex (3)? Wat is de functie van de motorcortex? Volgens welke 4 stappen verloopt dit?

Primaire motorische cortex - premotorcortex - supplementaire motorgebieden

Willekeurige bewegingen aansturen via pyramidale systeem voor motoriek

1) Neuronen in motorcortex

2) Pyramiden van medulla oblongata

3) Ventrale hoorn van ruggenmerg: motorneuronen

4) Skeletspieren

Hoe verschilt de uitvoering van fijne van grove motoriek (motorcortex)?

Fijnere motoriek

• meer zenuwcellen betrokken → bepaalde lichaamsdelen nemen relatief grote delen in van primaire motorische cortex van frontaalkwab (homunculus)

Welke bijdrage leveren de supplementaire motorgebieden bij motoriek (motorcortex)?

Complexe bewegingen plannen & uitvoeren

Welke bijdrage levert het gebied van Broca bij motoriek (motorcortex)?

Spraak

Welke 2 bijdragen leveren de basale ganglia bij motoriek (motorcortex)? Welke stoornis werkt hierop in?

Striatum & globus pallidus

• 1) motivatie & aandacht, aanleren & uitvoeren van doelgericht gedrag — prikkels die tot beloning kunnen leiden → stuurt actie aan

• 2) automatisering complexe motoriek & gewoontevorming via extrapiramidaal systeem — invloed op zenuwbanen van piramidaal systeem om motorbewegingen aan te sturen

Verslavingsstoornissen: schade in deze systemen

Waar bevinden de amygdala zich & welke rol spelen ze (5)?

Deel van mediale temporale kwab

1) Reageren op nieuwe stimuli (verrassing)

2) Coderen emotionele toestand (happy, fearful, angry, disgusted)

3) Dragen bij tot opslaan van emotionele lading van stimuli (associatief leren)

• koppelt stimulus & emotie (hoe voel je je bij die stimulus)

• conditionering

4) Dragen bij tot selectie van aangepast (reflexief) gedrag

• generatie responsen op die stimuli

• automatisch: fight, flight, freeze

• autonoom, vb. verhoogde hartslag

• endocrien, vb. stresshormoon

5) Controleren overeenkomstige autonome (sympatisch) ZS & endocriene respons (hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as))

Waar bevindt de hippocampus zich & welke rol speelt ze? Tip: welke onderverdeling wordt gemaakt?

Mediale temporale kwab

Kritische rol bij codering van contextuele & emotionele info + waarborging van LT opslag van episodische herinneringen

• dorsale hippocampus: ruimtelijke oriëntering & opslag van episodische herinneringen

• ventrale hippocampus: verwerking emotionele info

Welke functies heeft de prefrontale cortex (3)?

1) Aandacht, werkgeheugen & EF

2) Ontwikkeling actieplannen obv ervaring & rekening houdend met huidige & toekomstige doelstellingen

• hoe meer ontwikkeld, hoe meer je vooruit kan denken

3) Emotieregulatie & gedragsflexibiliteit

• noodzakelijk om doelstellingen te behalen bij fluctuerende introceptieve/affectieve status in veranderlijke omgeving

Welke 4 hersenstructuren behoren tot het diencephalon?

Thalamus

Hypothalamus

Hypofyse

Epifyse

Welke rol speelt de thalamus/thalamische loops (diencephalon) (2)?

1) Relais & filter voor sensoriële info (met uitzondering van reuk)

2) Thalamo-cortico-thalamische loops: regulatie slaap-waakcycli & BWZ

Welke rol speelt de hypothalamus (diencephalon)?

Rol bij verschillende overlevingsfuncties

• honger & voedselinname

• dorst & waterinname

• thermoregulatie

• circadiane regulatie

• seksueel, agressief & defensief gedrag

Welke rol speelt de hypofyse (diencephalon)?

(ENG: pituitary gland)

Endocriene functie: stelt verschillende hormonen vrij in bloedbaan (geslachts-, stress-, groeihormonen)

Welke rol speelt de epifyse (diencephalon)?

(Pijnappelklier)

Productie melatonine & rol bij slaap-waakcycli

Uit welke hersenstructuren bestaat het limbisch systeem & welke functie heeft dit systeem?

Cingulate gyrus, amygdala, hippocampus & hypothalamus

Nauwe interacties met basale ganglia & thalamus

Evolutionair geconserveerd circuit: draagt bij tot homeostatische (reactief herstellen van stabiel intern milieu) & allostatische regulatie (proactief aanpassen aan verwachte behoeften) door verwerking van introceptieve & affectieve signalen, herinneringen opslaan & aangepast gedrag sturen

• homeostatisch, vb. beven wanneer het koud is

• allostatisch, vb. anticiperen op mogelijke verstoring, stress voordat er iets gebeurt om fight, flight reactie voor te bereiden

Uit welke 5 hersenstructuren bestaat de hersenstam?

Middenhersenen

• tectum

• tegmentum

Pons

Medulla oblongata

Reticulaire formatie

• ascenderend reticulair activerend systeem (ARAS)

Wat is de functie van (de delen van) de middenhersenen (hersenstam)?

Tectum: oriënterende reflexen

• colliculi superior (visueel tectum): visuele stimuli

• colliculi inferior (auditief tectum): auditieve stimuli

Tegmentum

• alertheid & motivatie (projecties dopamine van ventrale tegmentale regio → voorhersenen)

• motor controle (substantia nigra → basale ganglia)

• pijnmodulatie (periaqueductale grijze stof)

Wat is de functie van de pons (hersenstam)?

Verbinding tussen cerebrum & cerebellum

Alertheid & vitale functies (ademhaling, hartslag)

Wat is de functie van de medulla oblongata (hersenstam)?

Controleert vitale functies & specifieke reflexen (hoesten, braken)

Wat is de functie van de reticulaire formatie & het ascenderend reticulair activerend systeem (ARAS) (hersenstam)?

Diffuus netwerk van neuronen tussen medulla oblongata & posterieure hypothalamus

Ascenderende projecties (naar thalamus, cortex…)

• ARAS: regulatie alertheid, emotie & cognitie

  • ~volumeknop: actief → alle andere hersendelen meer actief; schade → problemen met BWZ

Descenderende projecties (naar ruggenmerg)

• autonome controle, skeletspiertonus, pijnmodulatie

Welke neurochemische systemen omvat het ARAS?

1) Histaminerge (HA) nuclei

2) Dopaminerge (DA) nuclei

3) Cholinerge (ACh) nuclei

4) Serotoninerge (5-HT) nuclei

5) Noradrenerge (NA) nuclei

Veel psychofarmaca werken in op chemische stoffen vrijgesteld door deze systemen

Wat zijn de functies van het cerebellum?

1) Krachtige co-processor: genereert interne modellen voor interactie met omgeving & verfijnt deze constant door voorspellingen & detectie van fouten

• corrigeert fout in predictie, snelle adaptaties

2) Interpreteren, aanleren & coördineren van motoriek

3) Verwerking motivationele signalen & emoties door controleren van adaptieve homeostatische/allostatische processen obv interne & externe info

Wat verloopt via de bloed-hersenbarrière? Welke cellen kunnen er wel & niet door?

Transport moleculen tussen bloed & hersenweefsel via bloed-hersenbarrière

• opgebouwd uit gespecialiseerde cellen

Niet: wateroplosbare moleculen

• specifieke transporters (voor suikers & aminozuren)

Wel: vetoplosbare moleculen

Wat zit er in de cerebrale ventrikels & welke 3 functies heeft deze?

Cerebrospinaal vocht

• omgeeft hersenen

• zit in ventriculair systeem

1) Beschermt hersenen tegen schokken & houdt ze drijvend

2) Transport van zouten, voedingsstoffen, afvalstoffen & hormonen

3) Immuunsurveillantie van centraal ZS

Er bestaan verschillende soorten hersencellen. Wat is de functie van neuronen?

Transmissie & opslag van info door generatie actiepotentialen & vrijstelling van transmitters in dynamische netwerken

• neuronen sturen info door & slaan op

Er bestaan verschillende soorten hersencellen. Wat is de functie van astrocyten?

Onderhouden homeostase & coördinatie van neuronale activiteit door buffers van elektrolyten & transport van transmitters

Er bestaan verschillende soorten hersencellen. Wat is de functie van microglia?

Onderhouden homeostase & immuniteit door vrijstellen van extracellulaire signalen & opruimen van debris & pathogenen

Er bestaan verschillende soorten hersencellen. Wat is de functie van oligodendrocyten?

Productie myelineschede rond neuronale axonen in centraal ZS

• signaaloverdracht sneller