Hoofdstuk 3: De sociaal- economische stroomversnelling

Wat betekent 'sociaal-economische stroomversnelling'?

Een periode van snelle en ingrijpende maatschappelijke en economische veranderingen.

Waardoor daalde de sterfte in de 19e eeuw in België?

Betere hygiënische praktijken, medische vooruitgang en de aanpak van epidemische ziektes verminderden de sterfte

Wat was de grote demografische dreiging midden 19e eeuw?

De hongersnood van 1845-47 → veroorzaakt door de aardappelziekte.

Sins wanneer begon anticonceptie door te breken in België?

begon pas eind 19e/begin 20e eeuw door te dringen in de volksmassa's.

Wat was de rol van migratie voor de Belgische bevolkingsgroei?

Beperkt, de groei werd vooral bepaald door geboorten en dalende sterfte, niet door migratie.

Waarom trokken veel Vlamingen naar Frankrijk en de Waalse industriegebieden?

Om te ontsnappen aan armoede en overbevolking op het platteland

Wat toont deze foto over de gezinsstructuur van de 19e eeuw?

Grote gezinnen waren de norm → pas eind 19e eeuw begon anticonceptie dit te veranderen, maar de dominante situatie bleef nog lang grote gezinnen

Waarom was de toestand van steden zoals Brussel een probleem voor de volksgezondheid?

Open riolen midden in de stad verspreidden ziektes, pas eind 19e eeuw werden grote saneringwerken uitgevoerd om dit aan te pakken

Waarom groeide de Belgische bevolking trager in de 20e eeuw dan in de 19e?

De mortaliteit bleef dalen maar ook de nataliteit daalde, minder geboorten en sterftes zorgden voor een tragere groei.

Wat was het effect van de twee wereldoorlogen op de Belgische demografie?

mortaliteit steeg sterk tijdens de conflicten, nataliteit piekte er kort na (babyboom).

Wanneer werd abortus gedepenaliseerd in België en wat was het gevolg?

In 1990 → koning Boudewijn weigerde de wet te ondertekenen, wat een politieke crisis veroorzaakte.

Wat is de 'leeftijdspiramide' en welk probleem ontstond erdoor?

Een grafiek van de bevolking per leeftijdsgroep → door dalende nataliteit en mortaliteit werd de top breder en de basis smaller: vergrijzing.

Wat zijn de gevolgen van vergrijzing voor de samenleving?

Collectieve zorgregelingen worden zwaarder belast en worden belangrijker omdat het traditionele gezin aan belang inboet.

Wanneer begon België een immigratieland te worden?

Vanaf de Tweede Wereldoorlog.

Waarom haalde België gastarbeiders uit het buitenland?

Om de economische groei te ondersteunen → de binnenlandse bevolking volstond niet voor de arbeidsmarkt.

Welk aandeel van de Belgische bevolking bestond in 2005 uit vreemdelingen?

Ca. 8,7% met grote verschillen:

• Brussel 26,5%

• Wallonië 15,1%

• Vlaanderen slechts 4,9%

Wat tonen de lijnen voor natuurlijke aangroei en migratiesaldo?

• Natuurlijke aangroei domineert tot diep in de 20e eeuw

• Migratie wordt pas later een betekenisvolle factor en schommelt sterk tijdens de wereldoorlogen

Wat was de traditionele ruimtelijke spreiding van de Belgische bevolking vóór de industrialisering?

Verspreid over het platteland in kleine en middelgrote steden — de stedelijke hiërarchie was weinig uitgesproken

Wat zorgde voor de grote urbanisatie in België in de 19e-20e eeuw?

De Waalse industriegebieden (Luik, Charleroi, Mons) trokken massaal arbeiders aan.

Waarom verplaatste de bevolkingsconcentratie zich in de 20e eeuw?

De Waalse industrie kromp.

Wat is het demografische contrast tussen Vlaanderen en Wallonië in de 20e eeuw?

Vlaanderen groeide economisch en demografisch sterker, terwijl Wallonië door zware industrie en sterftepatronen achterbleef.

Welke rol spelen de huidige demografische verhoudingen in de moderne Belgische politiek?

Zij vormen vaak de basis voor de politieke verdeelsleutels waarmee de overheid financiële middelen en investeringen over de verschillende regio's spreidt.

Wat was in de 20ste eeuw de politieke oorzaak van de verscherpte ruimtelijke scheiding tussen verschillende sociale klassen in de steden?

Dit was het directe gevolg van de gerichte sanerings- en huisvestingspolitiek die in die periode werd gevoerd.

Wat was de primaire doelstelling achter de bouw van de zogenaamde 'tuinwijken' in de eerste helft van de twintigste eeuw?

Men wilde in de stadsrand nieuwe, groene wijken creëren die de sfeer van een authentiek dorp uitademden.

Wat was voor het oorspronkelijke stadscentrum het gevolg van het feit dat zowel de elite als de werkende klassen steeds vaker naar de stadsrand trokken?

Het stadscentrum ontvolkte, veranderde in een pure werkzone en viel al snel ten prooi aan zware grond- en bouwspeculatie.

Welke beleidskeuze van de overheid stimuleerde na de Tweede Wereldoorlog de massale toename van de dagelijkse mobiliteit per auto?

De overheid voerde een royale politiek van autosnelwegenbouw die grote massa's mensen en goederen efficiënt uit en naar de steden draineerde.

Welke twee opeenvolgende factoren zorgden voor een ernstige crisis op het platteland tijdens de eerste decennia van de Belgische onafhankelijkheid?

De opkomst van de gemechaniseerde industrie verwoestte eerst de traditionele huisnijverheid, waarna de agrarische sector ook nog eens geteisterd werd door opeenvolgende misoogsten.

Waarom betekende de "relatieve" achteruitgang van de landbouw in de nationale economie toch geen "absolute" achteruitgang van de productie?

Ondanks de krimp ten opzichte van andere sectoren, nam de totale landbouwproductie op de lange termijn toch toe dankzij een enorme verbetering van de productiviteit.

Waarom moest België in de 19de eeuw, ondanks een stijgende eigen productie, toch steeds meer voedsel invoeren uit Noord- en Zuid-Amerika?

De binnenlandse productiestijging was simpelweg onvoldoende om de explosieve toename van de eigen bevolking te kunnen blijven voeden.

Wat was in de primaire sector het gevolg van de overschakeling naar nieuwe, productievere teeltmethoden met een hoger rendement?

sterke groei voor gewassen zoals suikerbieten, evenals een opmars van de tuinbouw en veeteelt.

Welk beleid op internationaal niveau veroorzaakte vanaf de jaren 1960 een massale overproductie binnen de Belgische landbouw?

Dit was een direct effect van de bijzonder gulle subsidieregelingen die werden uitgedeeld door de toenmalige Europese Economische Gemeenschap (EEG).

Welk technologisch gevolg had de industriële spionage door Lieven Bauwens voor de Oost-Vlaamse stad Gent rond het jaar 1800?

Doordat hij stiekem een moderne Britse spinmachine naar het continent smokkelde, kon de Gentse textielnijverheid succesvol overschakelen op gemechaniseerde productiemethoden.

Welke drie verschillende zware industriële bewerkingen werden in de eerste helft van de 19de eeuw efficiënt gecombineerd in de zogenaamde 'geïntegreerde fabrieken' rond het Waalse Luik?

In deze gigantische metaalbedrijven werden de gieterij, de walserij en de eindconstructie op één centrale locatie samengebracht.

Welke nieuwe, spectaculaire vorm van stoom-aangedreven transport vormde in de negentiende eeuw een reusachtige, nieuwe afzetmarkt voor de Waalse machinebouwers?

De aanleg van de spoorwegen zorgde ervoor dat de fabrieken massaal machines en stoomlocomotieven konden verkopen, wat de industrie nog verder aanjoeg.

Wat wordt bedoeld met de 'tweede industriële revolutie'?

latere fase in de industriële ontwikkeling (eind 19de / begin 20ste eeuw) waarin de focus verschoof van steenkool en ijzer naar elektriciteit, chemie en nieuwe materialen zoals kunststoffen.

Langs welke twee grote geografische assen speelde de industriële revolutie zich in België voornamelijk af volgens de overzichtskaart?

langs een noordelijke as voor textiel vertrekkend vanuit Gent, en een zuidelijke as voor de zware ijzer- en mijnindustrie van Luik tot de Borinage.

Wat was aan het eind van de 19de eeuw de oorzaak van de verschuiving naar een 'tweede industriële revolutie' in België?

opkomst van nieuwe energievormen, wetenschappelijke productiemethoden en de mechanisatie van sectoren zoals de glasproductie en chemie.

Waarom stond België in de eerste decennia van de 20ste eeuw internationaal ontegensprekelijk bekend als een 'lagelonenland'?

Omdat de exportgerichte Belgische nijverheid haar internationale concurrentiepositie enkel veilig kon stellen door de arbeidskosten voor het eigen volk zo laag mogelijk te houden.

Wat bewijst de foto van de Belgische tram die rond de eeuwwisseling in het Ottomaanse Rijk reed over de kapitalistische dynamiek van die tijd?

illustreert perfect dat rijke Belgische kapitalisten en holdingmaatschappijen hun opgebouwde kapitaal steeds meer gingen inzetten voor lucratieve investeringen ver buiten de eigen landsgrenzen.

Welk groot, onverwacht obstakel maakte begin jaren 1930 een abrupt einde aan de korte periode van industriële heropbouw die na de Eerste Wereldoorlog was gestart?

De economische crisis van 1931 trof de sterk exportafhankelijke Belgische economie midscheeps.

Waarom sprak men vlak na de Tweede Wereldoorlog aanvankelijk van een 'Belgisch economisch mirakel'?

Doordat de Belgische nijverheid relatief weinig verwoestingen had opgelopen en de productie zich daardoor ontzettend snel kon herstellen ten opzichte van de buurlanden.

Welke mondiale ontwikkeling trof de Belgische industrie ongemeen hard in de decennia tussen 1970 en 1990?

langdurige wereldwijde economische crisis, gekenmerkt door prijsstijgingen en stijgende inflatie.

Waarom verhuisden vanaf de jaren 70 en 80 veel Belgische productieactiviteiten noodgedwongen naar landen in de zogenaamde 'derde wereld'?

Bedrijven moesten wel uitwijken om te kunnen blijven concurreren met de massaal geproduceerde goederen uit die regio's, waar de loonkosten aanzienlijk lager lagen dan in het dure België.

Wat symboliseert de afgebeelde 'stempelkaart' met de opvallende rode tekst "10 ANS DEJA" uit de jaren 1980?

Is het visuele, pijnlijke symbool van de massale en zeer langdurige structurele werkloosheid die honderdduizenden Belgen trof als gevolg van de economische crisis.

Naar welke specifieke, nieuwe sectoren moesten Belgische bedrijven zich volgens de politiek heroriënteren om te kunnen overleven?

Men moedigde een versnelde verschuiving aan naar de kenniseconomie, met een sterke nadruk op hoogwaardige sectoren zoals farmaceutica, nano- en biotechnologie en micro-elektronica.

Welke grote economische sector nam aan het eind van de 20ste eeuw overduidelijk de sturende rol over van de sterk krimpende industrie?

De zogenaamde tertiaire sector (de dienstensector).

Wat toont de historische tabel over de lengte van de Belgische transportinfrastructuur (wegen, kanalen, spoorwegen) in de 19de eeuw structureel aan?

De cijfers bewijzen dat de autoriteiten in de 19de eeuw een absolute prioriteit maakten van logistiek door het transportnetwerk gigantisch uit te breiden.

Welke pioniersrol speelde België op het gebied van modern transport op het Europese vasteland?

een absolute voorloper door in 1835 als allereerste land op het vasteland een functionerende spoorweg aan te leggen tussen Brussel en Mechelen.

Welke maatschappij werd in 1884 opgericht om ook het platteland en kleinere steden beter te ontsluiten?

De Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen (NMVB) → boerentrams

Welke politieke gebeurtenis in het jaar 1863 zorgde voor een enorme, cruciale heropleving van de haven van Antwerpen?

De definitieve afkoop van de zware Scheldetol van Nederland zorgde ervoor dat schepen de haven eindelijk weer vrij konden in- en uitvaren.

Waarom maakte de Eerste Wereldoorlog een definitief einde aan de overzichtelijke, monetaire stabiliteit van de Belgische frank?

De oorlog dwong de overheid ertoe om de goudstandaard op te schorten en massaal ongedekt geld bij te drukken om de zware oorlogsinspanningen te kunnen financieren.

Wat was het achterliggende politieke doel van de regering-Jaspar toen zij in 1926 de munt met de dubbele naam 'Belga' (zoals zichtbaar op de 5 frank-munt uit 1932) introduceerde?

Hoopte hiermee de ontwaarde munt te stabiliseren en zich expliciet los te maken van de Franse invloedssfeer, hoewel de bevolking in de praktijk stug 'frank' bleef zeggen.

Welke maatschappelijke onvrede tijdens de crisisjaren 1930 wordt treffend geïllustreerd door de krantenpagina over 'DE PLANBELOFTE' van de socialist Hendrik de Man?

Toont de groeiende eis, versterkt door bankfaillissementen, om de almacht en wurgende greep van particuliere bankiers op de staat en economie drastisch in te perken.

Welke invloedrijke financiële instelling ontstond uit de door koning Willem I in 1822 opgerichte 'Algemene Maatschappij ter Begunstiging van de Volksvlijt'?

Hieruit groeide de 'Société Générale de Belgique' (SGB), die in de decennia daarna de absolute hoeksteen van het Belgische bankwezen zou vormen.

Welke politieke beleidskeuze leidde er vanaf de jaren 1980 toe dat publieke banken zoals de ASLK en het Gemeentekrediet van de radar verdwenen?

De overheid besloot zich terug te trekken uit de financiële sector, wat leidde tot een massale privatisering van deze publieke instellingen.

Waarom zochten Belgische banken in de jaren 1990 massaal naar fusies, met megabanken zoals Fortis, KBC en Dexia tot gevolg?

Zij moesten door de snelle globalisering drastisch schaalvergroten om in het buitenland te kunnen overleven op een uiterst competitieve markt.

Wat was in 2008 het desastreuze gevolg van de mondiale financiële crisis voor het Belgische bankenlandschap?

De overheid moest met zware steunmaatregelen ingrijpen om falende banken te redden.

Welke fundamentele verschuiving in het statuut van de actieve bevolking is tussen 1846 en 1961 duidelijk af te lezen in de vergelijkende tabel?

Aandeel werknemers in loondienst (loonafhankelijken) groeide spectaculair uit tot een ruime meerderheid, terwijl de groep zelfstandigen (loononafhankelijken) drastisch kromp.

Welk traditioneel ideaalbeeld werd in de jaren 1950 door het ACW verdedigd met de propagandaposter waarop "Opslag!" werd geëist?

De poster pleitte hevig voor het behoud van een financiële vergoeding voor de zogenaamde 'moeder aan de haard', waarbij de vrouw voltijds thuisbleef voor de opvoeding.

Welke maatschappelijke ontwikkeling zorgde er vanaf de jaren 1960 en 1970 voor dat steeds meer (gehuwde) vrouwen de arbeidsmarkt betraden?

Direct gevolg van de nieuwe idealen van de 'tweede feministische golf' (1960-1970).

Welke economische ontwikkeling leidde er op het einde van de 19de eeuw tot het ontstaan van een groep 'nieuwe rijken' binnen de sociale elite?

De bloeiende commerciële en financiële operaties rond de industriële revolutie.

Welke specifieke beroepsgroepen vormden samen de zogenaamde 'subtop' die net onder de traditionele maatschappelijke elite stond?

Deze relatief kleine, invloedrijke groep beschikte over 'intellectueel kapitaal' en bestond voornamelijk uit de vrije beroepen, zoals advocaten, artsen, professoren, journalisten en de clerus.

Waarom kregen veel kleine ambachtslui het tegen het einde van de 19de eeuw steeds moeilijker om financieel te overleven?

Zij konden als kleine zelfstandigen simpelweg niet meer concurreren tegen de grootschalige, kapitalistische bedrijven en de veranderende consumptiegewoonten van de bevolking.

Welke nieuwe commerciële ontwikkelingen vormden vanaf de jaren 1880 een directe, dodelijke bedreiging voor de traditionele kleinhandelaars en winkeliers?

De snelle opkomst van nieuwe verdeelkanalen voor verbruiksgoederen, zoals de coöperatieve winkels en de allereerste grote warenhuizen, zette hun voortbestaan zwaar onder druk.

Wat was het maatschappelijke gevolg van de enorme toename in het aantal advocaten, artsen en paramedici in de tweede helft van de 20ste eeuw?

Deze sterke numerieke groei, inclusief vrouwen, leidde ironisch genoeg tot een zekere relatieve ontwaarding van hun voorheen zeer exclusieve status.

Wat was halverwege de 19de eeuw de directe oorzaak van het hoge aantal afgekeurde jongeren voor de militieloting, zoals de grafiek over lichaamslengte en roggeprijzen illustreert?

De erbarmelijke leef- en voedselomstandigheden tijdens hun kindertijd, vaak verergerd door dure basisvoeding zoals rogge, zorgden voor een massale lichamelijke groeiachterstand.

Welke drie factoren zorgden er eind 19de en begin 20ste eeuw voor dat de abominabele levensomstandigheden van arbeidersgezinnen eindelijk structureel begonnen te verbeteren?

• stijgende reële lonen

• de langverwachte invoering van de eerste sociale wetgeving

• betere bescherming van de arbeider in de fabriek.

Wat was na de Tweede Wereldoorlog het economische gevolg van de snelle Belgische evolutie van een lagelonenland naar een land met relatief hoge lonen?

Dit leidde in de wonderjaren 1960 tot het tijdperk van de massaconsumptie, een bijna volledige tewerkstelling en een indrukwekkende verbetering van de algemene levensstandaard.

Wat hield de 'militieloting' in de 19de eeuw precies in?

Systeem waarbij jonge mannen via lottrekking werden geselecteerd om verplicht legerdienst te doen, tenzij ze rijk genoeg waren om een vervanger af te kopen.