10. Sınıf Madde Döngüleri ve Çevre Sorunları

10. Sınıf Biyoloji dersi 2. Dönem 2. Yazılı hazırlık notlarından üretilen madde döngüleri, ekolojik sürdürülebilirlik ve çevre kirliliği konularını kapsayan sözlük vcardları.

Madde Döngüsü

Ekosistemdeki maddelerin canlı ve cansız çevre arasında sürekli bir döngü halinde bulunmasıdır.

Su Döngüsü

Suyun buharlaşma ile atmosfere geçişi, yoğunlaşarak yağışlarla yeryüzüne inmesi ve topraktan süzülerek sucul ortamlara transferi sürecidir.

Karbon Döngüsü

Karbonlu bileşiklerin atmosfer, toprak, deniz, nehir, bitki örtüsü ve diğer canlı organizmalar arasındaki dolaşımıdır.

Azot Döngüsü

Azotun atmosfer, toprak, su ve canlılar arasındaki dolaşımıdır.

Azot Fiksasyonu

Atmosferdeki azot gazının ($N_2$); azot bağlayıcı bakteriler, şimşek ve yıldırım gibi etkenlerle toprağa bağlanmasıdır.

Nodül

Baklagillerin kök yumrularında yaşayan ve atmosferdeki azotu toprağa bağlayan azot bağlayıcı bakterilerin ($Rhizobium$) bulunduğu yapılardır.

Nitrifikasyon

Toprakta yaşayan bazı kemoototrof bakteriler tarafından amonyağın ($NH_3$) önce nitrite ($NO_2^-$), sonra nitrata ($NO_3^-$) dönüştürülmesi olayıdır.

Denitrifikasyon

Topraktaki nitrat tuzlarının bazı bakteriler tarafından yeniden atmosferdeki serbest azot gazına ($N_2$) dönüştürülmesi sürecidir.

Sıfır Enerjili Binalar

Güneş, rüzgâr enerjisi ve ısı pompası gibi yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanarak en az tükettikleri kadar enerji üreten binalardır.

Sürdürülebilir Kalkınma

Bugünün gereksinimlerini, gelecek kuşakların gereksinimlerini karşılama yeteneğinden ödün vermeden karşılayan kalkınma modelidir.

Habitat Kaybı

İnsan faaliyetleri nedeniyle canlıların doğal yaşam alanlarının tamamen yok olması durumudur.

Habitat Parçalanması

Canlıların yaşam alanlarının insan etkisiyle daha küçük parçalara ayrılarak çeşitliliğin ve canlı sayısının azalmasıdır.

Hava Kirliliği

Atmosferdeki kirleticilerin canlılara zarar verebilecek seviyeye çıkması olup; kronik bronşit ve nefes darlığı gibi hastalıklara yol açabilmektedir.

Ozon Tabakası ($O_3$)

Atmosferin 15-50 km arasında bulunan ve güneşten yayılan zararlı mor ötesi (UV) ışınları tutarak canlıları koruyan tabakadır.

Asit Yağmurları

Fosil yakıt kullanımı sonucu oluşan $CO_2$, $SO_2$ ve $NO_2$ gibi gazların havadaki su buharı ile birleşerek sülfürik asit ($H_2SO_4$) ve nitrik asit ($HNO_3$) oluşturmasıdır.

Ötrofikasyon

Tarımsal gübrelerin suya karışmasıyla mineral artışına bağlı olarak alglerin aşırı üremesi sonucu sudaki oksijenin azalması ve balık ölümlerinin görülmesidir.

Biyoremediasyon

Bakteri, solucan, bitki veya maya gibi canlılar kullanılarak toprak veya sudaki kirleticilerin etkisinin ortadan kaldırılmasıdır.

Radyoaktif Kirlilik

Çevrede veya canlı dokularında parçalanırken yüksek enerjili ışınlar yayan radyoaktif maddelerin birikmesidir.

Sera Etkisi

Atmosferdeki $CO_2$, $CH_4$, $N_2O$ ve su buharı gibi gazların yeryüzüne ulaşan ısıyı tutarak dünyanın ısınmasına neden olmasıdır.

Erozyon

Toprağın verimli üst yüzeyinin su, rüzgâr gibi etkenlerle aşınarak taşınmasıdır.

Ekolojik Ayak İzi

Bireylerin ve toplumların tükettiği doğal kaynakların üretimi ve oluşan atıkların giderilmesi için gereken coğrafi alan ölçüsüdür.

Su Ayak İzi

Kullanılan ürün ve hizmetlerin üretilmesi için tüketilen toplam tatlı su miktarının göstergesidir.

Biyokapasite

Dünyanın tüketilen doğal kaynakları yeniden üretebilmek için sahip olduğu toplam ekolojik kaynak kapasitesidir.

Ekolojik Açıklık

Ekolojik ayak izi ile biyokapasite arasındaki farkı ifade eden kavramdır.

Tür Çeşitliliği

Belirli bir bölgede yaşayan farklı canlı türlerinin sayısı ve bu türlerin yoğunluğudur.

Genetik Çeşitlilik

Bir popülasyon içindeki bireyler arasında bulunan genetik varyasyonlardır.

Endemik Bitki

Sadece belirli bir coğrafi bölgede doğal olarak yetişen, yeryüzünün başka yerinde görülmeyen bitki türüdür.

Alan Dışı Koruma

Türlerin kendi doğal yaşam alanları dışında; botanik bahçeleri, gen bankaları veya tohum bankaları gibi alanlarda korunmasıdır.

Bertaraf İşlemi

Atıkların çevreye verdiği zararın azaltılması, yok edilmesi veya geri dönüştürülmesi sürecidir.

Kompostlaştırma

Organik atıkların biyolojik olarak humusa ayrıştırılarak toprak verimini artıran bir materyale dönüştürülmesidir.

Biyometanizasyon

Atıkların oksijensiz ortamda yıkımı ile metan ve $CO_2$ gibi biyogazların elde edilmesi işlemidir.

Düzenli Depolama

Katı atıkların arazide çevresel önlemler alınarak sıkıştırılması, üzerinin örtülmesi ve sızıntı suları ile gazların kontrol altında tutulması yöntemidir.