Historia Doktryn Politycznych i Prawnych

Zestaw fiszek obejmujący kluczowe terminy i postacie z historii doktryn politycznych i prawnych od starożytności do XXI wieku na podstawie notatek z wykładu.

Sofiści

Grupa myślicieli, która zrewolucjonizowała myślenie antyczne przez zwrot ku człowiekowi i relatywizmowi, uznając prawdy i wartości za konwencjonalne umowy zależne od okoliczności.

Intelektualizm etyczny

Koncepcja Sokratesa głosząca nierozerwalny związek między wiedzą a cnotą oraz przekonanie, że zło wynika wyłącznie z niewiedzy.

Platon

Autor utopii politycznej opartej na hierarchii mędrców-filozofów, strażników i żywicieli, zakładającej odrzucenie własności prywatnej dla klas wyższych.

Zwierzę polityczne (Zoon politikon)

Arystotelesowska definicja człowieka jako istoty stworzonej z natury do życia w państwie.

Politeja

Ustrój uznany przez Arystotelesa za optymalny, stanowiący wypośrodkowanie między oligarchią a demokracją, oparty na silnej klasie średniej.

Stoicyzm

Szkoła hellenistyczna głosząca wierność prawu natury, rozumne akceptowanie losu oraz kosmopolityzm.

Ustrój mieszany (Polibiusz)

Konstrukcja łącząca monarchię (konsulowie), oligarchię (senat) i demokrację (zgromadzenia), mająca na celu przerwanie cyklu upadku ustrojów.

Cyceron

Rzymski myśliciel definiujący państwo jako rzecz ludu połączoną poczuciem sprawiedliwości i korzyści, utożsamiający prawo natury z boskim rozumem.

Dualizm lojalności

Wczesnochrześcijańska zasada nakazująca posłuszeństwo władzy świeckiej w sprawach doczesnych, a Bogu w sprawach sumienia.

Św. Augustyn

Twórca doktryny o walce państwa Bożego (ludzi żyjących według ducha) z państwem ziemskim (zrodzonym z grzechu i pychy).

Cezaryzm (Bizancjum)

System ścisłego podporządkowania Kościoła cesarzowi jako namiestnikowi Boga i źródłu wszelkiego prawa.

Papalizm

Doktryna głosząca absolutny prymat papieża nad władcami świeckimi, oparta na teorii dwóch mieczy.

Monarchia narodowa

Koncepcja suwerenności terytorialnej wyrażona formułą, że król jest cesarzem w swoim królestwie.

Teoria dwu-prawdy

Awerroistyczna koncepcja autonomii rozumu, według której teologia i filozofia mogą dochodzić do sprzecznych, ale równolegle ważnych wniosków.

Św. Tomasz z Akwinu

Autor syntezy chrześcijaństwa z arystotelizmem, dzielący prawo na wieczne, naturalne, boskie i ludzkie.

Marsyliusz z Padwy

Myśliciel głoszący suwerenność ludu jako jedynego ustawodawcy i postulujący podporządkowanie Kościoła władzy świeckiej.

Racja stanu (Machiavelli)

Zasada, według której skuteczność w utrzymaniu władzy uświęca wszelkie środki, a władca powinien być jak lew i lis.

Jean Bodin

Twórca klasycznej definicji suwerenności jako władzy absolutnej, niepodzielnej, trwałej i niezależnej.

Monarchomachowie

Radykalni pisarze uzasadniający prawo do czynnego oporu i tyranobójstwa wobec władców łamiących wolność wyznania.

Francis Bacon

Twórca utopii technokratycznej, w której dobrobyt społeczeństwa zależy od rozwoju nauki i zarządzania przez elitę uczonych.

Arianie (Bracia Polscy)

Radykalny odłam polskiej reformacji wyróżniający się pacyfizmem, bojkotem wojen i postulatami zniesienia poddaństwa chłopów.

Grocjusz (Hugo de Groot)

Twórca zsekularyzowanej doktryny prawa natury, uważanego za stałe i niezmienne nawet w przypadku nieistnienia Boga.

Lewiatan (Hobbes)

Metafora nieograniczonego suwerena powstałego na mocy umowy społecznej, by chronić ludzi przed stanem natury jako wojną każdego z każdym.

John Locke

Fundator klasycznego liberalizmu, głoszący przyrodzone prawa do życia, wolności i własności oraz prawo narodu do rewolucji.

Złota wolność

Ideologia szlachecka w Polsce stawiająca wolną elekcję i zasadę jednomyślności ponad silną władzę centralną.

Absolutyzm oświecony

Doktryna, w której monarcha jest pierwszym sługą państwa, przeprowadzającym odgórne, racjonalne reformy modernizacyjne.

Humanitaryzm prawniczy (Beccaria)

Ruch postulujący zniesienie tortur i kary śmierci oraz proporcjonalność kary do popełnionego czynu.

Fizjokratyzm

Doktryna ekonomiczna uznająca rolnictwo za jedyne źródło bogactwa i postulująca wolny handel (laissez-faire).

Trójpodział władzy (Monteskiusz)

Koncepcja rozdzielenia i wzajemnego hamowania się władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej w celu zapobiegania despotyzmowi.

Niewidzialna ręka (Adam Smith)

Mechanizm rynkowy, który poprzez sumę indywidualnych egoizmów prowadzi do powszechnego dobrobytu.

Wola powszechna (Rousseau)

Koncepcja umowy społecznej, w której jednostka całkowicie stapia się z suwerennym ludem, dążącym do dobra wspólnego.

Thomas Jefferson

Autor Deklaracji Niepodległości, który połączył ideę praw naturalnych z federalizmem i systemem checks and balances.

Jakobinizm (Robespierre)

Radykalna ideologia rewolucyjna oparta na totalitarnej dyktaturze cnoty i masowym terrorze.

Edmund Burke

Twórca konserwatyzmu ewolucyjnego, postrzegający społeczeństwo jako wielopokoleniową umowę i krytykujący radykalne zmiany rewolucyjne.

Immanuel Kant

Filozof głoszący liberalną wizję państwa prawa podporządkowanego imperatywowi moralnemu i idei wiecznego pokoju.

Duch narodu (Savigny)

Podstawa niemieckiej szkoły historycznej, wg której prawo wyrasta organicznie z tradycji i obyczajów, a nie z decyzji ustawodawcy.

Utylitaryzm (Bentham)

Doktryna etyczna i polityczna dążąca do jak największego szczęścia jak największej liczby ludzi.

Materializm historyczny (Marks/Engels)

Teoria głosząca, że walka klas i układ sił produkcyjnych stanowią motor napędowy historii.

Mutualizm (Proudhon)

Nurt anarchizmu proponujący pokojową wymianę usług i postrzegający własność jako kradzież.

Rewizjonizm (Bernstein)

Nurt marksizmu odrzucający tezę o konieczności rewolucji na rzecz legalnych reform parlamentarnych.

Syndykalizm (Sorel)

Ideologia uznająca związki zawodowe za jedyne narzędzie wyzwolenia robotników poprzez mit strajku generalnego.

Teoria trzech elementów państwa (Jellinek)

Definicja państwa składającego się z trzech nierozłącznych czynników: terytorium, ludności i władzy najwyższej.

Darwinizm społeczny (Spencer)

Przeniesienie teorii doboru naturalnego na grunt społeczny jako walki o byt, eliminującej jednostki najsłabsze.

Solidaryzm społeczny (Duguit)

Pogląd, że państwo jest instytucją świadczącą usługi publiczne, a stabilność opiera się na fakcie współzależności i podziału pracy.

Rerum novarum (Leon XIII)

Encyklika z 1891 r. potępiająca marksizm, ale domagająca się sprawiedliwej płacy i ochrony praw robotników.

Nazizm

Odmiana totalitaryzmu, w której państwo jest instrumentem ochrony i ekspansji czystej rasy, oparta na antysemityzmie.

Leninizm

Dostosowanie marksizmu do warunków rosyjskich poprzez koncepcję partii jako elitarnej awangardy proletariatu.

Decyzjonizm (C. Schmitt)

Doktryna głosząca, że suwerenność to władza podjęcia decyzji w stanie wyjątkowym, gdy prawo zostaje zawieszone.

Hannah Arendt

Autorka analizy totalitaryzmu jako systemu niszczącego podmiotowość człowieka poprzez terror i masową izolację.

Welfare State (Państwo dobrobytu)

System powojenny oparty na teorii Keynesa, nakładający na państwo obowiązek aktywnej redukcji bezrobocia i zapewnienia opieki socjalnej.

Neoliberalizm (Hayek/Friedman)

Nurt liberalizmu głoszący, że wolność gospodarcza jest absolutnym i koniecznym warunkiem wolności politycznej.

Zasada pomocniczości (subsydiarności)

Przedstawiona przez Piusa XI zasada mówiąca, że państwo nie powinno przejmować zadań, które mogą wykonać mniejsze wspólnoty.

Zasłona niewiedzy (John Rawls)

Eksperyment myślowy służący ustaleniu sprawiedliwych zasad społecznych bez znajomości własnej pozycji w tym społeczeństwie.

Libertarianizm (Nozick)

Skrajna doktryna wolnościowa głosząca prawo do samowłasności człowieka i postulująca państwo minimalne (nocnego stróża).

Normatywizm (Kelsen)

Podejście sprowadzające prawo do zhierarchizowanej piramidy norm, na której szczycie stoi Grundnorm (norma podstawowa).

Psychologizm prawniczy (Petrażycki)

Teoria definiująca prawo jako specyficzne przeżycie emocjonalne jednostki.

Demokracja nieliberalna

System hybrydowy łączący procedury demokratyczne z osłabianiem ochrony praw mniejszości i niezależności instytucji.

Konstytucjonalizm

Idea nadrzędności konstytucji jako fundamentu aksjologicznego społeczeństwa, chronionego przez niezależne sądownictwo.