Het Wel en Wee van de Bevolking: Demografische Ontwikkelingen (1500-1750)

Deze flashcards behandelen de kernbegrippen van de historische demografie tussen 1500 en 1750, inclusief bevolkingstrends, huwelijkspatronen, sterftecrisissen en de impact van ziektes zoals de pest en syfilis.

Historische demografie

De studie van de bevolking in het verleden.

Bevolkingssamenstelling

De verdeling van de bevolking op basis van factoren zoals leeftijd, geslacht en urbanisatie (verstedelijking).

Nataliteit

Het aantal geboortes binnen een bevolking, uitgedrukt in promille ($\text{‰}$).

Mortaliteit

Het aantal sterftes binnen een bevolking, uitgedrukt in promille ($\text{‰}$).

Fertiliteit

De vruchtbaarheid van een bevolking, vaak gemeten aan het aantal kinderen per vrouw.

Nuptialiteit

Het aantal huwelijken binnen een bevolking, uitgedrukt in promille ($\text{‰}$).

Accordeondemografie

Een demografisch patroon gekenmerkt door een opeenvolging van sterftecrisissen (dalen) en herstelperiodes (pieken).

Demografische revolutie

Een enorme stijging van de wereldbevolking vanaf de 18e eeuw, verklaard door een daling van de mortaliteit door toegenomen welvaart en betere geneeskunde.

Columbian exchange

De uitwisseling van goederen, planten en ziektes tussen de Oude en Nieuwe Wereld, wat in de 16e eeuw leidde tot een enorme bevolkingsterugval in Amerika door ziektes.

West-Europees huwelijkspatroon

Huwelijksgebruik waarbij mensen relatief laat trouwen (25 à 30 jaar), partners kiezen met wederzijdse instemming en pas huwen wanneer ze economisch zelfstandig zijn.

Verstandshuwelijk

Een gepland huwelijk, vooral bij de elite, met als doel de maatschappelijke positie te verstevigen of bezittingen veilig te stellen.

Celibatair

Noodgedwongen of vrijwillig ongehuwd blijven, wat in het vroegmoderne West-Europa gold voor 10 tot 20 $$ van de bevolking.

Klein kerngezin

De huishoudelijke norm in West-Europa bestaande uit ouders en relatief weinig kinderen door een korte vruchtbaarheidsperiode en hoge kindersterfte.

Seriële monogamie

Het fenomeen van opeenvolgende huwelijken met telkens één partner, in de vroegmoderne tijd meestal als gevolg van hertrouwen na de dood van een echtgenoot.

Lactatieperiode

De periode van borstvoeding, die in de vroegmoderne tijd diende als natuurlijke vorm van gezinsplanning.

Kindersterfte

Het overlijden van jongeren; historisch stierf 20 $$ voor de leeftijd van 1 jaar en 50 $$ voor de leeftijd van 15 jaar.

Oversterfte

Een sterftecijfer dat veel hoger is dan normaal, veroorzaakt door factoren zoals oorlog, honger en ziektes.

Kleine IJstijd

Een klimaatverandering in de vroegmoderne tijd die zorgde voor lagere gemiddelde temperaturen, strenge winters en wisselvallige zomers, wat de landbouw verstoorde.

Hongerstenen

Inscripties in rivieren, zoals in de Elbe, die historische laagwaterstanden door extreme droogte markeren als waarschuwing voor naderende honger.

Pest

Een beruchte epidemische ziekte veroorzaakt door een bacterie, die in Europa vooral tussen 1550 en 1650 veelvuldig uitbrak.

Cordon sanitaire

Een letterlijke 'gezondheidsgordel' door de afsluiting of isolatie van een gebied om de verspreiding van infecties tegen te gaan.

Quarantaine

De afzondering van mensen gedurende een bepaalde periode (oorspronkelijk 40 dagen) om ziekteoverdracht te voorkomen.

Lazaretten

Gebouwen of hospitalen, vaak buiten een stad of haven gelegen, bedoeld voor de afzondering van zeelui of zieken tijdens een epidemie.

Bills of Mortality

Wekelijkse sterftecijfers, zoals die in Londen vanaf 1592 werden opgesteld, om uitbraken van epidemieën snel op te sporen.

Syfilis

Een venerische ziekte of soa die in 1494 in Europa opdook tijdens het beleg van Napels, ook wel de 'Franse ziekte' of 'Spaanse pokken' genoemd.