socjo - społeczeństwo ryzyka i niepewności, VUCA WORLD

Wyobraźnia socjologiczna - wymień (5)

• działania ludzi jako źródło zjawisk społecznych

• struktury społeczne i kulturowe

• znaczenie historii

• zmienność społeczeństwa

• różnorodność życia społecznego

Wyobraźnia socjologiczna - działania ludzi jako źródło zjawisk społecznych

• każde zjawisko społeczne wynika z działań, decyzji i wyborów ludzi

• społeczeństwo nie „dzieje się samo”

Wyobraźnia socjologiczna - struktury społeczne i kulturowe

• istnieją ukryte zasoby i bariery (np. normy, instytucje, nierówności)

• wpływają one na to, jakie mamy możliwości działania

Wyobraźnia socjologiczna - znaczenie historii

• współczesne zjawiska są efektem przeszłości

• tradycje i wcześniejsze decyzje kształtują teraźniejszość

Wyobraźnia socjologiczna - zmienność społeczeństwa

• społeczeństwo stale się zmienia

• nic nie jest stałe ani ostateczne

Wyobraźnia socjologiczna - różnorodność życia społecznego

• istnieje wiele form życia społecznego

• nie ma jednego „prawidłowego” modelu społeczeństwa

Co bada socjologia?

• co dzieje się między ludźmi

• dlaczego ludzie zachowują się w określony sposób wobec siebie

• jakie mechanizmy stoją za relacjami społecznymi

Życie społeczne

• uporządkowane, a nie chaotyczne

• jednostkowe działania nie są przypadkowe → są częścią większego systemu społecznego

Świadomość działania (Giddens)

ludzie zazwyczaj wiedzą, co robią; ich działania są intencjonalne i sensowne

Co wpływa na działania ludzi? (4)

• lokalność perspektywy - patrzymy na świat z własnego punktu widzenia, nasze doświadczenia są ograniczone

• rutyna - wiele działań jest automatycznych i powtarzalnych

• socjalizacja - uczymy się norm i zachowań od społeczeństwa

• niezamierzone skutki działań - działania mogą prowadzić do efektów, których nie planowaliśmy

Społeczeństwo - definicja

• specyficzny rodzaj rzeczywistości społecznej

• zbiorowość o różnej skali (od małych grup po całe państwa)

• bardziej sieć relacji niż zbiór jednostek

Z czego „zbudowane” jest społeczeństwo?

• tworzywem społeczeństwa są działania ludzi

• każde działanie ma jakiś sens i znaczenie

• społeczeństwo powstaje dzięki powtarzającym się interakcjom

Dlaczego społeczeństwo to więcej niż suma jednostek?

dzięki powiązaniom między ludźmi:

• pojawiają się nowe możliwości działania (których jednostka sama nie miałaby)

• powstają nowe pomysły i koncepcje

• możliwy jest rozwój kultury, nauki i technologii

Zmiana - kontekst socjologiczny

1) XIX wiek - wiara w postęp: dominowała idea, że świat ciągle się poprawia

2) XX wiek - wiek zmian, pod koniec: załamanie idei postępu; pojawia się pojęcie kryzysu

3) współczesność - kryzysy przestają być wyjątkowe, starją się trwałe, chroniczne, ciągłe, nieprzezwyciężalne

Globalizacja jako czynnik zmiany

proces intensyfikacji przepływów dóbr, usług, informacji i ludzi na świecie

→ zwiększa wzajemne powiązania między społeczeństwami

→ sprawia, że świat staje się coraz bardziej „skurczony” i współzależny

Działania ludzi oraz ruchy społeczne jako czynniki zmiany

• rzeczywistość jako proces - ciągle tworzona i przekształcana przez ludzi

• życie społeczne stale się przekształca

• zmiana na poziomie makro - zmiana społeczna dotyczy całych struktur np. systemów, przekształcanie „ram”, w których działają ludzie

• ruchy społeczne - zbiorowe dążenie do realizacji wspólnego celu

Trauma zmian społecznych - definicja

• krytyczna reakcja na szybkie i intensywne zmiany społeczne

• poczucie przeciążenia tempem nowoczesności i jej „agresywnością”

Kiedy zmiany stają się traumatyczne?

• szybkie i gwałtowne (zachodzą w krótkim czasie)

• rozległe (dotykają wielu sfer życia naraz)

• głębokie (zmieniają podstawowe wartości i zasady)

• niespodziewane (wywołują szok i zaskoczenie)

Poziomy traumy

• indywidualna (dotyczy jednostki)

• zbiorowa (dotyczy grup społecznych)

• historyczna (dotyczy całych społeczeństw i epok)

Co wpływa na to, jak odczuwamy zmiany?

• schematy interpretacyjne (jak rozumiemy świat)

• zasoby „obronne”: kapitał finansowy, społeczny, kulturowy

Symptomy traumy społecznej (6)

• brak zaufania

• apatia

• skupienie na teraźniejszości

• nostalgia

• niepokój

• paniki moralne

Collective stress (stres zbiorowy)

• duże grupy ludzi jednocześnie doświadczają silnego napięcia psychicznego

• pojawia się w odpowiedzi na wspólne zagrożenie lub kryzys

Collective stress - główne cechy

• powszechne poczucie zagrożenia

• niepewność i brak kontroli

• zbiorowy lęk i napięcie emocjonalne

• rozprzestrzenianie emocji (strach, panika, agresja)

Collective stress - skutki społeczne

• zmiany w zachowaniach społecznych

• pojawienie się: plotek, chaosu informacyjnego, polaryzacji społecznej

Collective trauma (trauma zbiorowa) - definicja

• to nie suma indywidualnych cierpień

• nowa jakość społeczna, która powstaje w wyniku wspólnego doświadczenia kryzysu lub katastrofy

Collective trauma - główne cechy

• zerwanie więzi społecznych

• rozpad zaufania między ludźmi

• utrata poczucia sensu wspólnoty

• dezintegracja tożsamości grupowej

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - struktura społeczna: zróżnicowanie vs dezintegracja

społeczeństwo nowoczesne staje się coraz bardziej zróżnicowane (podział pracy, specjalizacja) → powstają nowe zależności między ludźmi

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - struktura społeczna: zróżnicowanie vs dezintegracja

paradoks: dezintegracja

• stare normy tracą znaczenie → nowe jeszcze się nie ukształtowały → anomia

• skutek: chaos normatywny i osłabienie więzi społecznych

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - struktura społeczna: zróżnicowanie vs dezintegracja - 2 typy więzi

• solidarność mechaniczna - oparta na podobieństwie (społeczeństwa tradycyjne)

• solidarność organiczna - oparta na współzależności i podziale pracy (nowoczesność)

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - kultura: racjonalizacja vs „żelazna klatka”

racjonalizacja

• kalkulacja, efektywność, kontrola

• przewidywalność działań

• rozwój biurokracji i formalnych reguł - etyka protestancka i kapitalizm

• „odczarowanie świata” (świat staje się logiczny i obliczalny)

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - kultura: racjonalizacja vs „żelazna klatka” - etyka protestancka i kapitalizm

protestancka etyka pracy (dyscyplina, oszczędność, praca jako powołanie)

→ sprzyjała powstaniu kapitalizmu opartego na racjonalizacji

→ z czasem stał się systemem ograniczającym jednostkę („żelazna klatka”)

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - kultura: racjonalizacja vs „żelazna klatka”

paradoks: żelazna klatka

• człowiek zostaje „uwięziony” w systemie, który sam stworzył

• system reguł zaczyna ograniczać wolność jednostki

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - osobowość: indywidualizacja vs kultura masowa

• indywidualizacja: jednostka uwalnia się od tradycyjnych struktur (rodzina, religia, wspólnota) → musi sama budować swoją tożsamość

• paradoks: rośnie wolność jednostki, ale też zależność od systemów społecznych

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - osobowość: indywidualizacja vs kultura masowa - postawa blasé

• reakcja na nadmiar bodźców w mieście

• emocjonalny dystans i zobojętnienie

• „uprzejma, ale chłodna” postawa wobec innych

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - przyroda: opanowanie vs katastrofa ekologiczna

• natura jako zasób i kapitał

• rozwój technologii i produkcji

• logika nieograniczonego wzrostu

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - przyroda: opanowanie vs katastrofa ekologiczna

• skutki nadmiernej eksploatacji środowiska

• degradacja warunków życia

Proces kształtowania się społeczeństwa nowoczesnego - przyroda: opanowanie vs katastrofa ekologiczna - pęknięcie metaboliczne

zaburzenie relacji między społeczeństwem a naturą

Późna nowoczesność

• nowoczesność jest jak „rozpędzony, szalony pojazd” - społeczeństwo nie rozwija się w jednej, spójnej narracji

• wzrost refleksyjności - ludzie coraz częściej analizują i modyfikują własne działania, społeczeństwo „myśli samo o sobie” i stale się przekształca

Późna nowoczesność - główne cechy współczesnych zmian

• przedefiniowanie czasu i przestrzeni - tracą lokalny charakter, działania społeczne nie są już związane z jednym miejscem

• relacje „odkotwiczone” - stosunki społeczne są oderwane od lokalnych kontekstów, są „sterowane z zewnątrz” przez pieniądze, wiedzę ekspercką

4 cechy społeczeństwa ponowoczesnego - wymień

1) Wymóg zaufania do systemów

2) Ryzyko i niepewność

3) Rosnąca nieprzejrzystość życia społecznego

4) Globalizacja

4 cechy społeczeństwa ponowoczesnego - wymóg zaufania do systemów

na co dzień polegamy na systemach, których sami nie kontrolujemy i często nie rozumiemy np. bankach

4 cechy społeczeństwa ponowoczesnego - ryzyko i niepewność

przyszłość staje się mniej przewidywalna, pojawiają się nowe zagrożenia

4 cechy społeczeństwa ponowoczesnego - rosnąca nieprzejrzystość życia społecznego

świat jest coraz bardziej złożony, trudno zrozumieć wszystkie procesy wpływające na nasze życie

4 cechy społeczeństwa ponowoczesnego - globalizacja

wydarzenia w jednym miejscu świata wpływają na ludzi w innych miejscach, rośnie współzależność społeczeństw

Jak ludzie radzą sobie z traumą zmian? - 4 typy reakcji

1) Pragmatyczna akceptacja - zaakceptowanie niepewności i funkcjonowanie mimo niej

2) Uparty optymizm - przekonanie, że problemy zostaną rozwiązane

3) Cyniczny pesymizm - przekonanie, że sytuacja jest zła i niewiele da się zrobić

4) Radykalny sprzeciw - aktywne przeciwstawianie się istniejącemu porządkowi

Społeczeństwo ryzyka (Beck)

• społeczeństwo, w którym rozwój nauki, technologii i cywilizacji wytwarza nowe, trudne do kontrolowania zagrożenia o globalnym zasięgu

• efekt: rośnie poczucie niepewności i znaczenie bezpieczeństwa jako jednej z najważniejszych wartości

Płynna nowoczesność (Bauman)

• stan współczesnego społeczeństwa

• cechy: ciągła zmienność, braki stabilności i niepewność

• jednostka musi samodzielnie tworzyć swoją tożsamość (indywidualność staje się obowiązkiem), nieustannie balansując między:

  • wolnością vs bezpieczeństwem

  • potrzebą wyróżnienia się vs potrzebą przynależności

Czas momentalny (Urry)

• współczesne życie organizowane przez natychmiastowość, mobilność i ciągłą zmianę

• dzięki technologiom informacja, praca, zakupy i kontakty dzieją się „od razu”, a granice między dawniej oddzielonymi sferami życia słabną

Czas momentalny - 3 warstwy

• natychmiastowość - informacje, komunikaty, zakupy i decyzje krążą globalnie w czasie rzeczywistym

• zacieranie granic - dzień/noc, praca/dom, tydzień/weekend, nauka/wypoczynek coraz częściej się mieszają

• tymczasowość - produkty, mody, miejsca pracy, relacje i preferencje szybciej się zmieniają i krócej trwają

Czas momentalny - charakterystyka (6)

• informacja jest „momentalna” - to, co dzieje się gdzieś na świecie, możemy zobaczyć natychmiast; wiele osób ma do tego dostęp równocześnie

• życie traci rytm dawnych podziałów - internet i praca zdalna sprawiają, że łatwiej pracować wieczorem, odpisać w weekend, uczyć się w podróży itp.

• rośnie jednorazowość i efemeryczność - produkty, trendy, obrazy i treści szybko się pojawiają i znikają; łatwiej coś wymienić niż naprawić

• więcej tymczasowości - krótsze umowy, prace dorywcze, częstsze zmiany zawodu, miejsca zamieszkania czy stylu życia

• „pakietowanie” aktywności - w jednej aplikacji lub w jednym czasie łączymy pracę, naukę, rozrywkę, zakupy i kontakty społeczne

• skutek subiektywny - poczucie, że świat przyspieszył i że tempo zmian jest trudne do pogodzenia z ludzką potrzebą odpoczynku, stabilności i dłuższych więzi

Przyspieszenie społeczne (Rosa)

poczucie ciągłego pośpiechu i trudności z nadążaniem za zmianami zachodzącymi w społeczeństwie

Przyspieszenie społeczne - 3 wymiary przyspieszenia

1) Przyspieszenie technologiczne - rozwój technologii skraca czas wykonywania działań

2) Przyspieszenie zmian społecznych - świat społeczny zmienia się szybciej, niż ludzie są w stanie się do niego przystosować

3) Przyspieszenie tempa życia - subiektywne poczucie, że ciągle brakuje czasu, konieczność wykonywania coraz większej liczby działań w tym samym czasie

Przyspieszenie społeczne - mechanizm samonapędzający (błędne koło)

technologia →

więcej możliwości →

więcej oczekiwań →

więcej działań →

mniej czasu →

presja przyspieszania →

jeszcze więcej technologii

VUCA World - rozwiń skrót + opis

V - Volatility (zmienność) - świat zmienia się szybko i dynamicznie

U - Uncertainty (niepewność) - trudno przewidzieć przyszłe wydarzenia i ich skutki

C - Complexity (złożoność) - wiele czynników wpływa na siebie jednocześnie, co utrudnia analizę sytuacji

A - Ambiguity (niejednoznaczność) - te same zjawiska mogą mieć różne interpretacje i nie mają jasnych przyczyn

VUCA World - sens

• bardziej zmienny świat (V)→ szybciej zachodzą zmiany

• bardziej niepewny (U) → trudniej przewidywać przyszłość

• bardziej złożony (C) → trudniej analizować sytuację

• bardziej niejednoznaczny (A)→ trudniej ją interpretować