Stromingen + Namen

Stroming: Verlichting

Kern → rede en geloof als basis voor kennis en waarheid (zelfstandig denken)

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Sterk geloof in vooruitgang

• Mens kan wereld begrijpen via logica

`

Tegenover: Romantiek → die wantrouwt rede

`

Namen:

• Bacon → Empirisme = kennis via zintuigelijke waarneming

• Kant = “durf te denken”

Stroming: Romantiek

Kern → emotie en verbeelding (originaliteit)

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Wantrouwen tegenover wetenschap

• Angst dat rede → mens “ontmenselijkt”

Kernbegrippen

• Expressie = uitdrukken van gevoelens door de kunstenaar

• Artistiek genie = iemand met talent om iets origineels te maken

`

Tegenover: Verlichting → die vertrouwt rede

• Dystopie = verhaal met waarschuwing (niet van Romantiek, maar wel een Reactie op de Verlichting en Industriële Revolutie)

Stroming: Denkwijze Plato

Kern → literatuur is gevaarlijk

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Extreem wantrouwen tegenover kunst

• Kunst verwijdert ons van waarheid

`

Theorieën:

• Mimesis → kunst = nabootsing (kopie van kopie, gevaarlijk)

• Ideeënleer → echte werkelijkheid = ideeënwereld

• Hypomnese → kunst veroorzaakt ziekelijke verwarring

• Anamnese → het herinneren van kennis die je al had

• Ontologie → De leer van het zijn; de vraag wat literatuur eigenlijk is.

Stroming: Aristoteles-traditie

Kern → literatuur als betekenisvolle nabootsing die inzicht geeft in de werkelijkheid

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Kunst helpt essentie begrijpen

• Meer vertrouwen in literatuur

`

Theorieën:

• Mimesis (positief) → leren via imitatie

• Mythos → gestructureerde plot

• Praxis

• Katharsis → emotionele zuivering

Naam: Francis Bacon

Wie? → filosoof van de Verlichting

`

Wat doet hij?

• Wil wetenschap vernieuwen

• Verzet zich tegen puur theoretisch denken

`

Theorie / werk:

• Novum Organum → kennis moet komen uit:

  • observatie

  • experiment

bergip : Empirisme - kennis via zintuigelijke waarneming

`

Stroming: Verlichting

Naam: Horatius

Wie? → Romeinse dichter

`

Wat doet hij? Schrijft Ars Poëtica

`

Idee:

• Literatuur moet nuttig en aangenaam zijn (utile dulce)

• Introduceert ab ovo / in medias res

`

Stroming: Inspiratie voor het Classicisme

Stroming: Middeleeuwen

Kern → literatuur en kennis staan in dienst van God en moraal, met sterke band tussen geloof en klassieke kennis

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Kennis = manier om goddelijke waarheid te bereiken

• Verzoening van: klassieke filosofie en christelijk denken (scholastiek)

• Fictie wordt gezien als gevaarlijk en onwaar

`

Theorieën:

• Mimesis (beperkt) → nabootsing zonder originaliteit

• Ars poetriae → regels om literatuur te schrijven

`

Belangrijk: Literatuur moet morele les geven en waarheid dienen

`

Namen:

• Geoffrey van Vinsauf → Poetria nova → handleiding voor schrijven (techniek + regels)

• Chrétien de Troyes → literatuur moet kennis en moraal overbrengen

• Jan van Boendale → 3 voorwaarden: grammatica, waarheid en Latijn

Stroming: Classicisme

Kern → literatuur moet voldoen aan regels, orde en harmonie, gebaseerd op de klassieke oudheid

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Afwijzing van: extreme emoties

• Focus op: controle en evenwicht

`

Theorieën:

• Imitatio → nabootsen van klassieke voorbeelden

• Aemulatio → proberen beter te doen

• Bienséance (decorum) → gepastheid, publiek mag niet geschokt worden

`

Belangrijk: Literatuur = nabootsing + idealisering

`

Naam: Nicolas Boileau → Art poétique → regels voor literatuur + ruimte voor inspiratie

(Stroming:) Barok

Kern → literatuur gekenmerkt door overdaad, emotie en dramatiek

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Sterke nadruk op: emoties, contrast en religieuze intensiteit

• Veel beweging, spanning en overdrijving

`

Theorieën / kenmerken:

• Overdaad → veel en complex

• Contrast → tegenstellingen versterken effect

`

Tegenover: Classicisme → orde en controle

Naam: Pseudo-Longinus

Wie? → auteur van Over het sublieme, Onderzoekt relatie tussen regels en grootsheid

`

Theorie:

`literatuur is niet enkel regels volgen, maar bevat ook een ondefinieerbaar element (het sublieme) dat grootsheid creëert.

Stroming: belangrijk voor het Classicisme, maar hij is niet van het classicisme

Naam: Edmund Burke

Wat doet hij? Verandert idee van sublieme

`

Theorie:

• Sublieme → mix van angst + fascinatie

• Epistemologie → de studie van kennis en waarneming

• Object & Subject

• Oordeelsvermogen : analyseren van indrukken

`

Belangrijk: Schoonheid zit in: subject (waarnemer)

`

Stroming: Verlichting (maar richting Romantiek)

Naam: Nicolas Boileau

Wie? → belangrijke figuur binnen het classicisme

`

Wat doet hij?

• Schrijft Art poétique → gedicht met regels voor literatuur

• Probeert:

  • klassieke regels te behouden

  • maar ook ruimte te laten voor inspiratie

`

Belangrijk:

• Vertaalt Pseudo-Longinus

• Zorgt voor meer aandacht voor originaliteit

`

Theorie / evolutie:

• Verschuiving mimesis → expressie (van Pseudo-Longinus)

• Persoonlijkheid van de auteur wordt belangrijker

`

Stroming: Classicisme (met overgang naar romantiek)

Naam: Immanuel Kant

Wie? → filosoof van de Verlichting

Wat doet hij? Onderzoekt kennis, moraal en schoonheid

`

Theorie → Schrijft 3 kritieken

• Kritiek van de zuivere rede → over kennis

• Kritiek van de praktische rede → over moraal

• Kritiek van het oordeelsvermogen → over kunst en esthetica

Kernbegrippen

• Ding an sich & Ding fur mich

• Verschil nuttige & het goede

• Het aangename, het schone, het sublieme

• Belangeloos welbehagen

• a priori aanpak : kennis zonder ervaring

`

Stroming: Verlichting

Stroming: Russisch formalisme

Kern → literatuur bestuderen op basis van vorm en taal, los van auteur en context

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Focus op hoe iets gezegd wordt (vorm), niet wat het betekent

• Literatuur maakt het gewone vreemd en opvallend

`

Theorieën:

• Literariteit (literaturnost) → wat een tekst literair en niet-literair maakt

• Ostranenie → dingen vreemd maken zodat we ze bewuster ervaren

• Automatisering → gewone waarneming wordt automatisch → kunst doorbreekt dit

`

Belangrijk:

• Literatuur = taal die opvalt en vertraagt

• Betekenis zit in vorm en technieken

• kunstgrepen

`

Namen:

• Sjklovsky → ostranenie + rol van kunst

• Tomashevski → fabula vs sujet

Stroming: New Criticism

Kern → literatuur analyseren als autonoom object, volledig los van auteur, context en lezer voor een objectieve interpretatie

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Alles buiten de tekst is irrelevant

• Focus op structuur en samenhang

• Zoeken naar objectieve interpretatie

`

Theorieën:

• Close reading → nauwkeurig analyseren van tekst

• Distant reading = grote verzamelingen teksten worden geanalyseerd

• 4 fallacies → fouten die je moet vermijden

`

Belangrijk:

• Tekst = autonoom artefact

• Betekenis zit volledig in de tekst zelf

`

Namen: Brooks & Warren → regels en fallacies binnen New Criticism

Stroming: Structuralisme

Kern → literatuur begrijpen via onderliggende structuren en systemen

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Verhalen lijken verschillend

• Maar hebben dezelfde diepe structuur

• Focus op systemen en relaties

`

Theorieën:

• Structuurdenken → betekenis komt uit relaties

• Morfeem (Propp) → kleinste betekenisvolle eenheid

• Verhalen volgen vaste patronen

• Positivisme

`

Belangrijk:

• Niet de tekst zelf centraal

• Maar de structuur achter de tekst

`

Namen:

• Propp → structuur van sprookjes

• Saussure → taal als systeem (langue & parole / signifiant & signifié)

Stroming: Praags structuralisme

Kern → literatuur als taalgebruik dat afwijkt van gewone communicatie

Relatie tussen elementen is belangrijker dan de elementen zelf.

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Focus op: functie van taal en effect op lezer

• Literatuur ontstaat door afwijking van gewone taal

`

Theorieën:

• Poëtische functie → aandacht op vorm van taal

• Aktualisace (foregrounding) → taal op voorgrond plaatsen

• Receptie-esthetica = lezer en de leeservaring staan centraal

• Artefact = Het materiële object zelf, zoals de geschreven tekst op papier.

• Esthetisch object = het kunstwerk zoals de lezer/toeschouwer wordt ervaren

• Verwachtingshorizon

• Referentialiteit

• Betekenis ontstaat door contrast

`

Belangrijk:

• Werkt verder op Russisch formalisme en Saussure

• Literatuur = opvallend taalgebruik binnen systeem

Stroming: Frans structuralisme

Kern → literatuur analyseren als gestructureerd systeem van samenhangende elementen

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Focus op structuur en relaties tussen onderdelen

• Vorm is belangrijker dan inhoud

`

Theorieën:

• Synchrone analyse → tekst analyseren zonder geschiedenis

• Modellen om verhalen te analyseren

`

Belangrijk:

• Literatuur = systeem

• Betekenis ontstaat door structuur

`

Namen:

• Greimas → algemeen model voor verhalen (actantieel model) & oppervlakte/dieptestructuur

• Genette → vertelstructuur (vertelinstantie, paratekst.)

Naam: Viktor Sjklovsky

Wie? → belangrijke figuur binnen het Russisch formalisme

`

Wat doet hij?

• Onderzoekt hoe literatuur werkt via vorm en taalgebruik

• Legt nadruk op hoe iets gezegd wordt

• Kunst moet automatisering doorbreken

`

Theorie / evolutie:

• Ostranenie → dingen vreemd maken

• literair & niet literair taalgebruik

• Kunst = bewustwording van waarneming

`

Stroming: Russisch formalisme

Naam: Boris Tomashevski

Wie? → formalist

`

Wat doet hij?

• Analyseert hoe verhalen opgebouwd zijn

• Onderscheid tussen gebeurtenissen en vertelwijze

`

Theorie / evolutie:

• Fabula → chronologisch verhaal

• Sujet → manier van vertellen

  • Sujet zorgt voor vervreemding

`

Stroming: Russisch formalisme

Namen: Brooks & Warren

Wie? → vertegenwoordigers van New Criticism

`

Wat doen ze?

• Ontwikkelen richtlijnen voor objectieve tekstanalyse

• Willen bepalen wat goede literatuur is

• Belangrijk: alles buiten tekst is irrelevant

`

Theorie / evolutie:

• Close reading

• 4 fallacies

`

Stroming: New Criticism

Naam: Vladimir Propp

Wie? → folklorist

`

Wat doet hij? Onderzoekt structuur van sprookjes

→ Verhalen volgen vaste patronen

`

Theorie / evolutie:

• 31 functies

• 7 rollen

• Structuur van verhalen

`

Stroming: Structuralisme

Naam: Algirdas Greimas

Wie? → Frans structuralist

`

Wat doet hij?

• Vereenvoudigt theorie van Propp

• Wil algemeen model voor verhalen

`

Theorie / evolutie: Structureel model van verhalen

• Diepte & oppervlaktestructuur

• Actantieel model

`

Stroming: Frans structuralisme

Naam: Gérard Genette

Wie? → Frans structuralist

`

Wat doet hij?

• Analyseert vertelstructuur

• Onderscheid tussen auteur en verteller

`

Theorie / evolutie:

• Vertelinstantie

• Vertelniveaus

• Focalisatie

• Paratekst

`

Stroming: Frans structuralisme

Stroming: Poststructuralisme

Kern → taal is instabiel en onbetrouwbaar, waardoor betekenis nooit vastligt

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Twijfel aan: waarheid en kennis

• Geen vaste betekenis of centrum

• Betekenis verandert voortdurend

• Wereld begrijpen kan alleen via taal en tekens

`

Theorieën:

• Linguistic turn → taal bepaalt hoe we de werkelijkheid begrijpen

• Instabiliteit van taal → betekenis is nooit vast

• Différance → betekenis ontstaat door verschil en wordt uitgesteld

• Deconstructie → tonen dat teksten tegenstrijdig en instabiel zijn

• Dissémination = betekenis verspreidt zich in verschillende richtingen

• Indécidabilité = binaire tegenstellingen (bv zombie)

• Binaire opposities → tegenstellingen (maar nooit stabiel)

• Aporie → punt van onbeslisbaarheid

`

Belangrijk:

• Geen objectieve waarheid mogelijk

• Tekst heeft geen vaste betekenis en geen centrum

• Interpretatie = betekenis creëren (niet ontdekken)

Naam: Jacques Derrida

Wie? → belangrijkste denker van het poststructuralisme

`

Wat doet hij?

• Ontwikkelt methode om teksten te analyseren

• Onderzoekt hoe betekenis werkt in taal

`

Belangrijk:

• Verwerpt idee van vaste waarheid en stabiele betekenis

• Bekritiseert logocentrisme

`

Theorie / evolutie:

• Deconstructie → kritische leesstrategie die tegenstrijdigheden blootlegt

• Différance → betekenis verschuift en wordt uitgesteld

• Il n’y a pas d’hors-texte → we kennen niets buiten taal

• Logocentrisme

• Dissémination

• Indécidabilité

`

Stroming: Poststructuralisme

Naam: Ferdinand de Saussure

Wie? → taalkundige

`

Wat doet hij? Ontwikkelt theorie over taal als systeem

`

Belangrijk:

• Betekenis ontstaat door verschillen binnen taal

• Taal bepaalt denken

`

Theorie / evolutie:

• Langue vs parole

• Signe = Signifiant / signifié

• Arbitraire relatie tussen woord en betekenis

→ Basis voor structuralisme en poststructuralisme

• Sémiologie = bestuderen van betekenisproductie

`

Stroming: Structuralisme (basis voor poststructuralisme)

Naam: Michel Foucault

Wie? → Franse denker

Wat doet hij? Onderzoekt relatie tussen kennis, macht en taal

`

Belangrijk: Wat als “waarheid” geldt, hangt af van discours en macht

`

Theorie / evolutie:

• Kennis is niet objectief

• Wordt gevormd door taal en machtsstructuren

• discours

`

Stroming: Poststructuralisme & Postmarxisme

Naam: Roland Barthes

Wie? → Franse denker

Wat doet hij? Analyseert teksten en betekenis

`

Belangrijk: Auteur is niet bepalend voor betekenis

`

Theorie / evolutie:

• Tekst heeft meerdere betekenissen

• Lezer speelt actieve rol

• La mort de l’auteur

`

Stroming: Poststructuralisme

Stroming: Marxistische literatuurbenadering

Kern → literatuur in relatie tot maatschappij, macht en klassenstrijd

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Literatuur is: nooit neutraal en altijd ideologisch

• Focus op klassen, macht en economie

• Lezer en auteur worden beïnvloed door hun maatschappelijke positie

`

Theorieën:

• Klassenstrijd → geschiedenis = strijd tussen klassen

• Dialectiek → these → antithese → synthese

• Materialisme → materiële omstandigheden bepalen denken

• Onderbouw / bovenbouw → economie bepaalt cultuur

• Ideologie → vals bewustzijn dat ongelijkheid verbergt

`

Belangrijk:

• Literatuur kan ideologie bevestigen en ideologie bekritiseren

• Literatuur = nooit waardenvrij

`

Namen:

• Karl Marx → ontwikkelt theorie van klassenstrijd, materialisme

• Friedrich Engels → werkt ideeën verder uit (ook literatuur)

• György Lukács → literatuur moet realiteit weerspiegelen (realisme)

• Adorno : negativiteit

Stroming: Postmarxisme

Kern → uitbreiding van marxisme met focus op meerdere vormen van ongelijkheid (niet alleen klasse)

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Niet alleen: economie

• Maar ook gender, etniciteit en identiteit

• Focus op macht in bredere zin

`

Theorieën:

• Intersectionaliteit → verschillende vormen van ongelijkheid hangen samen

• Macht werkt via taal, cultuur en discours

`

Belangrijk:

• Niet alle denkers noemen zich marxist

• Combineert marxisme en poststructuralisme

`

Naam: Michel Foucault → macht en discours

Stroming: Postkolonialisme

Kern → studie van koloniale machtsverhoudingen en beeldvorming tussen West en “de ander”

`

Wat maakt deze stroming uniek?

• Focus op identiteit, macht en representatie

• Analyse van “wij vs zij”

• Doorbreekt eurocentrisme

`

Theorieën:

• Binaire opposities → West vs rest

• Discours → taal vormt beeld van de ander

• Oriëntalisme → Westen creëert beeld van “de ander”

• Mimicry → gekoloniseerde bootst kolonisator na

• White saviour → witte held redt de ander

• nobele wilde = Het idee dat inheemse mensen puur en goed zijn, maar “onbeschaafd”.

• postmaterialisme = aandacht voor mateloze consumptie

`

Belangrijk:

• “De ander” krijgt vaak geen stem

• Literatuur kan koloniale ideologie bekritiseren

`

Namen:

• Edward Said → oriëntalisme en discours

• Michel Foucault → discours (basis voor Said)

Naam: Karl Marx

Wie? → grondlegger van het marxisme

Wat doet hij? Analyseert kapitalisme en maatschappij

`

Belangrijk: Maatschappij bepaald door economie en klassen

`

Theorie / evolutie:

• Klassenstrijd

• Materialisme = idee dat materiele omstandigheden het menselijk leven bepalen

• dielectisch materialisme = verandering via strijd + materiele realiteit

• Onderbouw / bovenbouw

• Ideologie

`

Stroming: Marxistische literatuurbenadering

Naam: Friedrich Engels

Wie? → medewerker van Marx

Wat doet hij? Werkt marxistische theorie verder uit

`

Theorie / evolutie → Literatuur kan ideologie:

• bevestigen

• bekritiseren

`

Stroming: Marxistische literatuurbenadering

Naam: György Lukács

Wie? → marxistisch filosoof

Wat doet hij? Past marxisme toe op literatuur

`

Belangrijk:

• Voorstander van realisme

• Tegen modernisme en avant-garde

`

Theorie / evolutie:

• Literatuur moet maatschappij weerspiegelen

• Introduceert vervreemding, reïficatie en warenfetisjisme

`

Stroming: Marxistische literatuurbenadering

Naam: Edward Said

Wie? → postkoloniaal denker

Wat doet hij? Analyseert hoe Westen de “ander” voorstelt

`

Belangrijk: Westen creëert beeld van de Oriënt

`

Theorie / evolutie:

• Oriëntalisme → discours dat machtsverhoudingen legitimeert

• Geen objectieve waarheid buiten discours

`

Stroming: Postkolonialisme