Hoofdstuk 11: België na 1950 - tussen breuk en compromis

Wat zijn de twee centrale thema's van België na 1950?

Breuk en compromis: traditionele breuklijnen bleven spanningen veroorzaken ondanks zorgvuldig opgebouwde compromissen

Wat is ontkerkelijking?

Het proces waarbij religie verschuift naar de privésfeer en de band met de Kerk verzwakt.

Hoe sterk daalde het wekelijks kerkbezoek tussen 1962 en 1973?

Met een derde in tien jaar tijd

Waartoe beperkte het katholicisme zich aan het einde van de 20ste eeuw?

Tot grote overgangsrituelen: doop, communie, huwelijk en begrafenis

Wat was het Tweede Vaticaans Concilie?

Een kerkelijke vergadering (1962–1965) waarbij de Kerk zich aanpaste aan de moderne samenleving (aggiornamento)

Wie leidde het Tweede Vaticaans Concilie?

Paus Johannes XXIII

Wat betekent 'aggiornamento'?

Aanpassing van de Kerk aan de moderne samenleving

Welke concrete verandering voerde het Tweede Vaticaans Concilie in voor gewone gelovigen?

De priester sprak voortaan de volkstaal in plaats van het Latijn

Wat is verzuiling?

De organisatie van de samenleving in zuilen (blokken) langs levensbeschouwelijke lijnen, elk met eigen scholen, vakbonden, ziekenfondsen, enz.

Hoe was de katholieke zuil georganiseerd?

Concentrisch rond de Kerk en kerkelijke hiërarchie via

• parochies en bisdommen

• hecht netwerk van scholen en liefdadigheidsinstellingen

Welke organisaties behoorden tot de katholieke zuil?

• ACW (werknemers)

• katholieke standorganisaties voor mannen/vrouwen/jongeren

• politiek de CVP

Wat was de rol van de CVP binnen de katholieke zuil?

De CVP fungeerde als overkoepelende partij van de katholieke zuil

Waarom stond de vrijzinnige zuil zwak?

Omdat ze verdeeld was over de socialistische en de liberale zuil, zonder eigen gemeenschappelijke organisaties

Wat is het Humanistisch Verbond?

Een organisatie van de vrijzinnige zuil die een niet-religieuze levensbeschouwing verdedigt

Wanneer werd de Unie van Vrijzinnige Verenigingen (UVV) opgericht?

In 1951

Wanneer werd het Centre d'Action Laïque (CAL) opgericht?

In 1993

Wat gebeurde er in 1974 met de islam in België?

De islam werd erkend als godsdienst

Hoe evolueerde de CVP na de ontkerkelijking?

De CVP profileerde zich meer onafhankelijk van de Kerk en trok ook niet-katholieken aan

Wat was het gevolg van ontkerkelijking voor de niet-katholieke zuil?

De niet-katholieke zuil werd zwakker doordat de tegenstelling tussen gelovigen en andersdenkenden vervaagde

Wat is AES (1948)?

• Een beweging/organisatie voor vrouwen en brede bevolkingslagen

• opgericht na de Tweede Wereldoorlog → onafhankelijk van Kerk opgesteld

Wat toonden de kaarten over christelijk ziekenfonds en vrij gesubsidieerd onderwijs (~1996)?

• Dat de katholieke zuil rond 2000 nog sterk aanwezig was

• veel leden bij het christelijk ziekenfonds

• hoog aandeel vrij gesubsidieerd onderwijs

Waartoe diende de verzuiling op politiek vlak?

• Als weg tot het grijpen van de macht aan een einde van de 19de eeuw

• De democratisering en het daartoe voorvloeien van goed georganiseerde kiezers te binden

Wat was de algemene tendens voor levensbeschouwing in België na 1950?

De godsdienst werd teruggedrongen tot de privésfeer, zoals de 19de-eeuwse liberalen hadden voorgestaan

Wat was de kern van de Schoolstrijd?

De strijd over ideologische controle van het onderwijs:

• katholieken wilden vrij onderwijs behouden

• vrijzinnigen/liberalen wilden uitbreiding van het officieel (staats)onderwijs

Wanneer ontstond de Schoolstrijd opnieuw hevig?

In de 19de eeuw al → herleefde na de Tweede Wereldoorlog met hevige confrontaties in 1950–1958

Welke partijen stonden tegenover elkaar in de Schoolstrijd?

Katholieken (CVP) versus vrijzinnigen (liberalen en socialisten)

Wat wilden de vrijzinnigen op onderwijsvlak?

• Dat de staat in ruil voor subsidie toezicht kreeg op het vrij onderwijs

• uitbreiding van het officieel onderwijs

Wat wilden de katholieken op onderwijsvlak?

De vrije scholen volledig gesubsidieerd houden én de organisatorische vrijheid bewaren → zonder overheidsinmenging

Wat was het Schoolpact (1958)?

Een compromis tussen CVP, BSP en PVV over de financiering en organisatie van het onderwijs, waarmee de Schoolstrijd werd beëindigd

Welke drie partijen sloten het Schoolpact?

CVP, BSP en PVV (in 1958)

Wat regelde het Schoolpact concreet?

• Gelijke subsidiëring van vrij en officieel onderwijs

• vrije schoolkeuze voor ouders

• staatsneutraliteit tegenover levensbeschouwing

Wie was onderwijsminister tijdens de hevigste fase van de Schoolstrijd?

• Leo Collard (BSP)

• wiens beleid leidde tot grote mobilisaties van katholieken

Wat was de historische overwinning van de CVP bij het Schoolpact?

De rijksscholen werden voortaan afhankelijk van het aantal leerlingen, en het vrij onderwijs kreeg gelijke subsidiëring

Wat is het Pluralistisch Gemeenschapsonderwijs?

Het officieel neutraal onderwijs dat leerlingen van alle levensbeschouwingen opvangt → opgericht als gevolg van het Schoolpact

Wat deed minister Frank Vandenbroucke (ARGO) rond 2008?

Hij hervormde de financiering van het basis- en secundair onderwijs en maakte de middelen deels afhankelijk van sociale kenmerken van de leerlingspopulatie

Wat is de slogan op het propagandaaffiche van de vrijzinnigen?

De vrijzinnigen eisten gelijke onderwijskansen voor alle kinderen, ongeacht levensbeschouwing

Wat beeldt het spotprentje "Va-t-on nous f… la paix (scolaire)?" uit?

De spanning en het conflict tussen de voor- en tegenstanders van de schoolvrede tijdens de Schoolstrijd

Wat is Mei '68?

Een internationale golf van studentenprotesten en sociale bewegingen in 1968.

Wat waren de kenmerken van de protestbeweging van Mei '68?

• Antikapitalisme

• contestatie van de consumptiemaatschappij

• seksuele bevrijding

• feminisme

• kritiek op de gevestigde orde

Welke invloed had Mei '68 op de levensbeschouwelijke breuklijn?

Het versterkte de ontkerkelijking en zette ethische debatten (abortus, euthanasie) op de agenda

Wat is het Cultuurpact?

Een akkoord dat de principes van het Schoolpact doortrok naar de culturele sector: alle levensbeschouwingen kregen een evenredige vertegenwoordiging in cultuurinstellingen.

Wanneer werd het Cultuurpact gesloten?

Begin jaren 1970

Welke ethische conflicten bleven sluimeren na het Schoolpact?

Debatten over abortus, euthanasie en de essentie van het katholieke geloof, die de CVP intern verdeelden

Wat was Provo?

Een anarchistische protestbeweging uit de jaren 1960 die provocerende acties voerde tegen de gevestigde maatschappij

Wat was de emancipatiegolf van de jaren 1960?

Een mentaliteitsverandering waarbij autonomie, gezagskritiek en nieuwe sociale waarden (tolerantie, individualisme) centraal kwamen te staan

Welke groepen waren het meest actief in de nieuwe sociale bewegingen van de jaren 1960?

Vooral jongeren, studenten en mensen uit de middenklasse

Wat kenmerkte de organisatievorm van de nieuwe sociale bewegingen?

Alternatieve, maatschappijkritische structuren:

• kleine comités

• vrijwilligerswerk

• directe participatie

geen traditionele partijen of vakbonden

Wat was het verschil tussen de nieuwe sociale bewegingen en klassieke organisaties?

Ze werkten buiten partijen en vakbonden, met informele netwerken en directe actie in plaats van vertegenwoordiging

Welke thema's kwamen op door de nieuwe sociale bewegingen in de jaren 1960?

• Milieu

• vrede

• vrouwenemancipatie

• voedingskwesties

• nieuwe arbeidsmarktthema's

Wat is de Dolle Mina-beweging?

Een feministische actiegroep die in 1970 ontstond, die streed voor vrouwenrechten via provocerende acties

Wat is feminisme?

Een sociale en politieke beweging die strijdt voor gelijke rechten en kansen voor vrouwen

Wat bedoelt men met de "tweede golf" van het feminisme?

De feministische beweging vanaf de jaren 1960

• gericht op gelijke lonen

• seksuele vrijheid

• abortusrecht

• Emancipatie op de arbeidsmarkt

Wat was de kern van de abortusdiscussie in België?

• De kloof tussen de wettelijke strafbaarstelling en de wijdverspreide praktijk

• Abortus was verboden maar werd clandestien uitgevoerd

Wanneer werd abortus wettelijk geregeld in België?

In 1990, na een parlementair initiatief van liberalen en socialisten

Wat deed Koning Boudewijn bij de abortuswet (1990)?

Hij weigerde de wet te ondertekenen om gewetensbezwaren en vroeg tijdelijk onbekwaam verklaard te worden

Wat is de euthanasiewet en wanneer werd ze goedgekeurd?

Een wet die euthanasie onder strikte voorwaarden toelaat, goedgekeurd in 2002

Welke partijen steunden en welke verzetten zich tegen de euthanasiewet?

• Vrijzinnigen (liberalen, socialisten, groenen) steunden ze

• christendemocraten (CVP) waren tegen

Wat is het "Geen abortus"-affiche een voorbeeld van?

Katholiek-conservatieve propaganda tegen de legalisering van abortus, gebruikt door tegenstanders van de wet

Wat was het Sociaal Pact van 1944?

Een akkoord tussen werkgevers en werknemers over sociale zekerheid, overleg en arbeidsvrede als basis voor de naoorlogse welvaartstaat

Wat regelde de wet van 1948 op de organisatie van de economie?

De oprichting van de Centrale Raad voor het Bedrijfsleven (CRB) en de paritaire comités voor overleg tussen werkgevers en vakbonden

Wat is de Centrale Raad voor het Bedrijfsleven (CRB)?

Een overlegorgaan voor werkgevers en vakbonden dat advies geeft over economisch beleid (opgericht 1948, afgeschaft 1988)

Wat was het Marshallplan en welk effect had het op België?

Amerikaanse economische steun na WOII die de Belgische economie in een stroomversnelling bracht dankzij goedkoop krediet en investeringen

In welke vier fasen verliep de Belgische economische ontwikkeling na 1950?

Expansie (1950–1960) → hoogconjunctuur → economische crisis → herstel vanaf 1995

Wat toont de tabel met indexcijfers van industriële productie 1954–1960? (afbeelding: tabel West-Duitsland, Frankrijk, Italië…)

Dat België duidelijk trager groeide dan buurlanden in de jaren 1950–1960

Wat is de Keynesiaanse politiek?

Een economisch beleid waarbij de overheid de economie stimuleert via investeringen en overheidsuitgaven, vooral in crisistijden

Wanneer kende België een economische crisis en wanneer herstel?

Crisis vanaf 1973 (oliecrisis) → dieptepunt begin jaren 1980 → herstel na 1995

Wat is de Nationale Arbeidsraad (NAR)?

Het sociaal overlegorgaan op nationaal niveau tussen werkgevers en vakbonden, opgericht samen met de CRB in 1948

Hoe evolueerde de sociale zekerheid na 1950?

• Het toepassingsveld werd uitgebreid (ook zelfstandigen)

• vergoedingen werden procentueel in plaats van forfaitair

• werknemers kregen meer rechten en betere arbeidsvoorwaarden

Wat is het 'fordistisch compromis'?

De samenwerking tussen werkgevers en vakbonden waarbij economische groei extra koopkracht en werktijdvermindering opleverde, wat op zijn beurt nieuwe groei uitlokte

Naar wie is het fordistisch compromis vernoemd?

Naar het Amerikaanse bedrijf Ford, waar dit model al rond de Eerste Wereldoorlog werd toegepast

Wat kregen werkgevers in ruil voor meer sociale lasten?

• Grotere productiviteit

• voorspelbaarheid

• sociale vrede

Wat is een 'wilde staking'?

Een niet-aangekondigde staking door de achterban van een vakbond → buiten de officiële onderhandelingen om

Wat deed het Bureau voor Economische Programmatie (later Planbureau) vanaf 1959?

Prognoses opstellen en voorstellen formuleren over de toekomstige economische evolutie van België

Wat kenmerkte de economische expansie van België in 1960–1973?

Spectaculaire groei:

• lonen stegen met 4 à 5% per jaar

• productiviteit groeide sterk

• België behoorde tot de hoogste levensstandaarden in Europa

Wat is het fordisme als economisch model?

Een productiesysteem waarbij massaproductie via lopende band en goed betaalde arbeiders zorgt voor massaconsumptie en economische groei

Wat was het probleem van de Belgische economie tijdens de hoogconjunctuur?

De overheid kon het beleid niet afstemmen op de economische vernieuwing: oude sectoren (mijnen, havens, staalfabrieken) bleven gesteund terwijl de modernisering achterbleef

Wat was de staking van 1960–1961 in België?

• Een grote stakingsgolf, vooral in Wallonië en Luik, als reactie op het overheidsbeleid en de economische ongelijkheid

• leidde ook tot de oprichting van de Mouvement Populaire Wallon

Welke rol speelde de overheid in de Keynesiaanse economie van 1960–1973?

Een actieve, bemiddelende rol:

• ze onderhandelde met werkgevers en vakbonden

• stuurde via collectieve arbeidsovereenkomsten

• investeerde in infrastructuur en openbare diensten

Wat zijn de expansiewetten?

Wetten waarmee de Belgische regering de economie probeerde te stimuleren, gericht op de vestiging van buitenlandse bedrijven, vooral in Vlaanderen

Wat veroorzaakte de economische crisis van 1973?

De oliecrisis: OPEC verviervoudigde de olieprijs → wat transport- en productiekosten deed exploderen en een half miljoen werklozen veroorzaakte

Wat is crispolitiek (1973–1992)?

Het bezuinigingsbeleid waarbij de Belgische overheid probeerde de snel groeiende staatsschuld te beheersen door in te grijpen in overheidsuitgaven en de economische structuur

Wat was het 'wafelijzerpolitiek'-verwijt in de crisisperiode?

De kritiek dat de federale overheid investeringen gelijk verdeelde over Vlaanderen en Wallonië om politieke spanningen te vermijden, ongeacht economische nood

Wat is de Belgische Dienst voor Buitenlandse Handel?

Een overheidsinstelling die de arbeidersbeweging betrok bij het economisch beleid en de internationale handelspositie van België ondersteunde.

Wat toont de foto van 3 februari 1966 in de mijnen? (

Mijnwerkers die in staking gingen na de aankondiging van de sluiting van de laatste mijnen

Wat tonen de twee affiches van Vlaamse Blok en Agalev? (afbeelding: affiche "Uit zelfverdediging" en "Stem voor Agalev")

Twee tegengestelde ideologische visies op de samenleving die ontstonden als gevolg van de economische crisis en maatschappelijke spanningen van de jaren 1970–1980

Wat waren de BTK en DAC in de crisisperiode?

Bijzonder Tijdelijk Kader (BTK) en Derde Arbeidscircuits (DAC): overheidsmaatregelen om werklozen tijdelijk tewerk te stellen via gesubsidieerde jobs

Wat was het neoliberale beleid dat vanaf de jaren 1980 opkwam?

Een beleid gericht op besparingen, privatisering, deregulering en vermindering van de overheidsinmenging in de economie, als reactie op het Keynesiaanse model

Wat is de kern van het neoliberalisme?

Minder staat, meer markt:

• sociale bescherming afbouwen

• publieke bedrijven privatiseren

• lonen flexibeler maken

Wie was Guy Verhofstadt en welke rol speelde hij in de jaren 1980?

Liberaal politicus en minister van Begroting die het neoliberale beleid verdedigde en bekend stond als "Baby Thatcher"

Wat toont het PVV-affiche "Nú of nooit! Minder centen voor de staat, meer centen voor u"?

Neoliberale propaganda van de liberale partij PVV die pleitte voor lagere belastingen en minder overheid, kenmerkend voor het politieke klimaat van de jaren 1980

Wat was de periode 1992–2000 economisch gekenmerkt door?

Een zoektocht naar een nieuwe synthese:

• privatisering

• Europese integratie

• schuldafbouw

• aanpassing aan de globale economie

Wat was het Verdrag van Maastricht (1992) en welk effect had het op België?

Een EU-verdrag dat strenge normen oplegde voor staatsschuld en begrotingstekort, wat België dwong tot drastische besparingen

Welke openbare bedrijven werden geprivatiseerd of geliberaliseerd in de jaren 1990?

• Sabena

• de Regie voor Maritiem Transport

• postbedrijf

• telecomsector (volgen van Europese richtlijnen)

Wat is de sociale zekerheid als "automatische stabilisator"?

Het mechanisme waarbij uitkeringen automatisch stijgen in crisistijd, waardoor koopkracht en vraag op peil blijven

Wat is het centrale probleem van de sociale zekerheid vanaf de jaren 1980?

Financieel tekort door stijgende uitgaven (vergrijzing, gezondheidszorg) terwijl inkomsten dalen door werkloosheid en loonmatiging

Wat is de communautaire breuklijn?

De spanning tussen Nederlandstaligen (Vlamingen) en Franstaligen (Walen en Brusselaars) over taal, bevoegdheden en financiering binnen de Belgische staat

Wat zijn de belangrijkste actoren in het communautaire conflict?

• De Vlaamse Beweging (en Brussel als twistpunt)

• de Waalse Beweging

Wat is de Vlaamse Beweging (VB — historisch)?

Een politieke en culturele beweging die opkwam voor de rechten van Nederlandstaligen in België, met wortels in de 19de eeuw

Hoe evolueerde de Vlaamse Beweging tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Een deel van de beweging collaboreerde met de Duitsers, wat na de oorlog leidde tot repressie en een slechte reputatie

Wat was de Volksunie?

• Een Vlaamse nationalistische partij opgericht in 1954 die opkwam voor Vlaamse autonomie en taalwetten

• groeide uit tot een serieuze electorale kracht in de jaren 1960