H11: Behandeling van kanker

Wat is adjuvante therapie?

Behandeling na chirurgie (RT/CT) om resterende tumorcellen te vernietigen.

Wat is neo-adjuvante therapie?

Behandeling voor chirurgie om tumor te verkleinen en operabel te maken.

Verschil tussen curatieve en palliatieve behandeling?

- Curatief: genezing (alle tumorcellen weg)

- Palliatief: levenskwaliteit verbeteren, niet genezen

Wat is preventieve chirurgie?

Verwijderen van orgaan met hoog risico op kanker (bv. BRCA → mastectomie)

Wat is een biopsie?

Afname van weefsel voor microscopisch onderzoek om diagnose te stellen.

Waarom is stadiëring belangrijk?

Om de verspreiding van kanker te bepalen en behandeling te kiezen.

Wat is een "en bloc" resectie?

Volledige chirurgische verwijdering van tumor in één stuk → kans op genezing.

Wat zijn nadelen van chirurgie?

- Moeilijk bereikbare tumoren

- Enkel lokaal effect

- Geen effect op micrometastasen

Wat is het werkingsprincipe van radiotherapie?

Beschadigt DNA van snel delende kankercellen → stopt celdeling.

Wat hebben radio- en chemotherapie gemeenschappelijk?

- Werken op sneldelende cellen

- Hebben gelijkaardige bijwerkingen

Verschil tussen cytotoxisch en cytostatisch?

- Cytotoxisch: doodt cellen

- Cytostatisch: stopt celdeling

Wat was het eerste cytostaticum?

Stikstofmosterd (afgeleid van mosterdgas)

Hoe werken chemotherapeutica?

- Inwerken op DNA en celdeling

- Vooral actief in S- en G2-fase

Waarom werken chemotherapeutica niet op G0-cellen?

Omdat deze cellen niet delen → geen aangrijpingspunt.

Wat is adjuvante chemotherapie?

Na lokale behandeling → vernietigen van restcellen/micrometastasen.

Wat is neoadjuvante chemotherapie?

Voor behandeling → tumor verkleinen → betere operabiliteit.

Waarom heeft chemotherapie veel nevenwerkingen?

Omdat ook gezonde sneldelende cellen worden aangetast.

Belangrijkste hematologische nevenwerkingen?

- Anemie

- Immunosuppressie

Wat is het werkingsmechanisme van alkylerende middelen?

- Reageren met DNA

- Vormen crosslinks (tussen of binnen DNA-strengen)

- Gevolg:

-> Verstoring DNA-structuur

-> Inhibitie DNA-replicatie

-> Inhibitie transcriptie → ↓ eiwitsynthese

Wat is het effect van DNA-crosslinking?

- DNA kan niet meer correct openen

- Replicatie en transcriptie falen → celdood

Voorbeelden van alkylerende middelen?

- Stikstofmosterd

- Cyclofosfamide

- Platinumverbindingen (cisplatine, carboplatine, oxaliplatine)

Wat is bijzonder aan cyclofosfamide?

- Prodrug → geactiveerd in lever

- Actieve vorm: fosforamidemosterd

- Breed gebruikt bij solide tumoren, leukemie en lymfomen

Hoe werkt cisplatine?

- Vormt DNA-adducten

- Verstoort DNA-structuur

- Blokkeert replicatie + veroorzaakt celcyclus arrest

- Activeert DNA damage response (p53 → herstel of apoptose)

Verschil cisplatine vs carboplatine?

Carboplatine: minder nevenwerkingen

Wat is het algemene werkingsmechanisme van antimetabolieten?

- Remmen essentiële biochemische processen

- Inhiberen DNA- en RNA-synthese

- Werken vaak als analogen van natuurlijke stoffen

Hoe werkt methotrexaat?

- Foliumzuur-analoog

- Remt DHFR (dihydrofolaat reductase) → Geen tetrahydrofolaat → geen DNA-synthese

Extra effect van methotrexaat?

Indirecte remming van thymidylaat synthase (TS)

Hoe werkt 5-fluoro-uracil (5-FU)?

- Wordt omgezet tot 5-FdUMP

- Remt thymidylaat synthase (TS) → Blokkade DNA-synthese

Hoe werkt cytarabine (Ara-C)?

- Wordt omgezet tot Ara-CTP

- Wordt ingebouwd in DNA

- Remt DNA-polymerase → Stop DNA-synthese → apoptose

Hoe werkt gemcitabine?

- Wordt omgezet tot dFdCTP

- Wordt ingebouwd in DNA → Ketenverlenging stopt

Wat doen topo-isomerasen normaal?

- Knippen en herstellen DNA

- Verwijderen torsies tijdens replicatie

Verschil topo I en II?

- Topo I: knipt 1 streng

- Topo II: knipt 2 strengen

Wat doen topo-isomerase remmers?

- Stabiliseren DNA-breuken

- Voorkomen herstel → Accumulatie DNA-schade → celdood

Hoe werkt mitomycine C?

- Prodrug → geactiveerd in lever

- Werkt als alkylerend middel

- Vormt DNA-crosslinks → remming DNA-synthese

Hoe werken anthracyclines (bv. doxorubicine)?

- Intercalatie in DNA

- Vorming vrije radicalen

- Remming topo-isomerase II → DNA-schade + ↓ herstel

Wat is het algemene kenmerk van plantalkaloïden?

Afkomstig uit planten en interfereren met celdeling of DNA.

Voorbeelden van vinca-alkaloïden?

Vincristine, vinblastine, vinorelbine

Werkingsmechanisme vinca-alkaloïden?

Remmen microtubuli-vorming → Geen spoelfiguur → Blokkade M-fase (mitose)

Voorbeelden van taxoïden?

Paclitaxel, docetaxel

Werkingsmechanisme taxoïden?

Stabiliseren microtubuli→ Starre, niet-functionele structuren → Geen mitose mogelijk

Voorbeelden podofyllotoxinen?

Etoposide, teniposide

Werkingsmechanisme podofyllotoxinen?

Remmen topo-isomerase II → DNA-schade → ↓ replicatie

Voorbeelden camptothecinen?

Topotecan, irinotecan

Werkingsmechanisme camptothecinen?

Remmen topo-isomerase I → DNA-breuken → celdood

Waarom CT + RT combineren?

- CT = systemisch

- RT = lokaal

→ "spatiale coöperatie"

Wat is radiosensitisatie?

Chemotherapie versterkt effect van radiotherapie

Wat is primaire resistentie?

Tumor is vanaf begin ongevoelig voor chemotherapie.

Wat is verworven resistentie?

Eerst respons, daarna geen effect meer → tumor groeit opnieuw.