Kalfi 8 - jarðfræði

Jarðsaga

Fjallar um sögu jarðarinnar og þær breytingar sem orðið hafa á henni frá upphafi. Þær eru að stórum hluta skráðar í jarðlög og oft í nánu samhengi við þróun lífvera.

Aldabil

Hades, frumlífsöld.

Aldursákvarðanir

Niðurbrot geislavirkra efna í bergi er notað til að áætla aldur bergsins.

Innræn öfl

Byggja upp yfirborð jarðar með eldgosum og flekahreyfingum.

Útræn öfl

Veðrun vegna vinds og vatns og flutningur efnis með ám, öldum, jöklum og vindi.

Aldir

Fornlífsöld, miðlífsöld, nýlífsöld.

Tímabil

Ordóvisíum, trías, júra, kvarter.

Innri gerð jarðar

Jörðin er lagskipt: jarðskorpa, möttull, ytri kjarni og innri kjarni.

Jarðskorpa

Ysta lag jarðarinnar og skiptist í hafsbotnsskorpu úr basísku bergi og meginlandsskorpu úr súru bergi.

Flekahreyfingar

Hreyfingar flekanna eru knúnar áfram af varmaorku frá iðrum jarðar.

Flekarek

Þegar flekar skiljast frá hvor öðrum.

Jarðskjálftar

Verða þegar berg lætur undan þrýstingi og hnikast skyndilega til um misgengissprungu.

Eldgos

Verða þegar kvika brýst upp til yfirborðs og geta orðið sprengigos ef kvikan er gasrík.

Segulmögnun bergs

Segulsteindir í bergi varðveita stefnu segulsviðs jarðar þegar berg storknar.

Móhó-mörk

Neðri mörk jarðskorpunnar þar sem jarðskorpan mætir möttlinum.

Möttull

Nær niður á um 2900 km dýpi og er málmríkari og eðlisþyngri en jarðskorpan.

Steinhvel

Fast hvel sem samanstendur af jarðskorpu og efsta hluta möttuls og er um 60 til 150 km þykkt.

Deighvel

Lint lag ofarlega í möttlinum á um 100 til 300 km dýpi þar sem berg getur runnið hægt.

Möttulstrókur

Öflugur staðbundinn uppstreymisstaður heits efnis djúpt úr möttlinum.

Kjarninn

Samanstendur að mestu af járni og nikkel og er mjög heitur um 3000 til 5000 gráður.

Innri kjarni

Fastur hluti kjarnans þar sem þrýstingur er svo mikill að efnið helst fast þrátt fyrir mikinn hita.

Ytri kjarni

Fljótandi hluti kjarnans þar sem málmblandan er bráðin.

Kjarnaklofnun

Kjarni frumeindar klofnar í tvo minni kjarna og losar orku.

Segulsvið jarðar

Myndast vegna hreyfingar bráðinnar málmblöndu í ytri kjarna sem myndar rafstrauma sem mynda segulsvið jarðar.

Klofnun geislavirkra efna

Losar orku í iðrum jarðar sem knýr innræn öfl.

Flotjafnvægi

Steinhvelið flýtur á seigu deighveli eins og ísjaki í vatni og land rís þegar þungi minnkar til dæmis eftir jökulbráðnun.

Flekar

Yfirborð jarðar skiptist í sjö stóra fleka og marga minni.

Bergtegundir jarðar

Storkuberg, setberg og myndbreytt berg.

Steind

Náttúrulegt kristallað efni eða efnasamband sem myndar berg.

Storkuberg

Myndast við storknun kviku og skiptist í gosberg og djúpberg.

Kvika

Berg í fljótandi formi neðanjarðar.

Gosberg

Myndast þegar kvika storknar á yfirborði og er oft fínkornótt eða dílótt.

Ríólít

Súrt gosberg með hátt hlutfall kísils og oft hvítleitt eða bleikt.

Andesít

Ísúrt gosberg sem er millistig milli ríólíts og basalts.

Basalt

Basískt gosberg sem er dökkt og kísilsnautt.

Djúpberg

Myndast þegar kvika storknar undir yfirborði og verður stórkornótt.

Granít

Súrt djúpberg með meira en 63 prósent SiO2 og oft ljósgrátt eða rauðleitt.

Díórít

Ísúrt djúpberg með um 52 til 63 prósent SiO2.

Gabbró

Basískt djúpberg sem er grófkornótt afbrigði basalts.

Basískt berg

Kísilsnautt berg sem er oft dökkt og algengt í hafsbotnsskorpu.

Súrt berg

Kísilríkt berg sem er oft ljóst og algengt í meginlandsskorpu.

Innskot

Kvika sem treðst inn á milli laga í jarðlagastafla og storknar þar og er yngri en umhverfisberg.

Innskot undirflokkar

Berghleifur, berggangur, laggangur, bergeitill, bergstandur.

Berghleifur

Stór innskot sem myndast þegar mikið magn kviku storknar djúpt í jarðskorpunni.

Berggangur

Myndast þegar kvika storknar í lóðréttri sprungu.

Laggangur

Myndast þegar kvika storknar lárétt inn á milli jarðlaga.

Bergeitill

Stærra lárétt innskot en laggangur sem ýtir upp jarðlögum fyrir ofan.

Bergstandur

Myndast þegar kvika storknar í gosrás.Setberg

Setberg skiptist í

Molaberg, efnaset, lífrænt set.

Molaberg

Setberg sem myndast úr molum sem hafa rofnað úr öðru bergi.

Molaberg skiptist í

Sandsteinn, siltsteinn, völuberg, leirsteinn.

Sandsteinn

Molaberg úr samlímdum sandkornum með kornastærð um 0,06 til 2 mm.

Siltsteinn

Molaberg úr samlímdum siltkornum með kornastærð um 0,002 til 0,06 mm.

Völuberg

Stórkornótt molaberg sem inniheldur völur og grjót.

Leirsteinn

Fínkornótt molaberg úr leir eða mjög fínu seti og er oft lagskipt.

Efnaset

Ólífrænt set sem myndast við útfellingu uppleystra efna í sjó, vötnum, jarðvegi eða við hveri.

Efnaset skiptist í

Kalksteinn, dólómít, tinna.

Kalksteinn

Setberg úr kalsíumkarbónati sem myndast oft úr leifum smárra sjávarlífvera.

Dólómít

Kalsíum magnesíum karbónat sem er dæmi um efnaset og er fágætt á Íslandi.

Tinna

Hörð gerð af kvars sem telst til efnasets.

Lífrænt set

Myndast úr leifum plantna og dýra sem falla til botns í sjó, vötnum eða mýrum.

Lífrænt set skiptist í

Jarðefnaeldsneyti, kol, olíu, gas.

Jarðefnaeldsneyti

Myndast úr lífrænu seti og er notað til orkuframleiðslu og hitunar.

Myndbreytt berg

Myndast þegar berg verður fyrir miklum hita og þrýstingi og umkristallast án þess að bráðna alveg.

Myndbreytt berg skiptist í

Leirskífa, kvarsít, marmari, gneis.

Leirskífa

Myndbreytt berg úr leirríku setbergi sem klofnar auðveldlega í þunnar skífur.

Skífa

Myndbreytt berg sem myndast við meiri hita og þrýsting en leirskífa.

Kvarsít

Myndbreytt berg sem myndast þegar sandsteinn verður fyrir miklum hita og þrýstingi og verður mjög hart.

Marmari

Myndbreytt berg sem myndast þegar kalksteinn verður fyrir hita og þrýstingi og kristallar stækka.

Gneis

Myndbreytt berg sem myndast við mikla og víðtæka myndbreytingu við mikinn hita og þrýsting.

Hringrás bergs

Veðrun og rof, samlíming og samþjöppun, myndbreyting, uppbræðsla.

Landslag meginlandanna skiptist í

Virk svæði, óvirk svæði, meginlandsskjöldur, fjöll, breiðir fjallgarðar, hásléttur, hæðir og láglendi, lægðir, sléttur, ísbreiður.

Virk svæði

Svæði þar sem fjallgarðar eru að myndast vegna eldvirkni og flekahreyfinga á flekamörkum.

Óvirk svæði

Svæði með gömlu bergi þar sem útræn öfl hafa rofið ójöfnur niður og mynda slétt landslag.

Meginlandsskjöldur

Gömul fellingafjallasvæði þar sem fornt berg er við yfirborð og oft þakið setbergi.

Fjöll

Myndast þegar jarðskorpuvirkni lyftir fjallgörðum og tengjast oft flekamótum.

Breiðir fjallgarðar

Fjallgarðar með breiðum dölum og oft setbergsfjöllum.

Hásléttur

Slétt svæði hátt yfir sjávarmáli með aflíðandi brekkum.

Hæðir og láglendi

Myndast vegna veðrunar og rofs yfir langan tíma.

Lægðir

Svæði sem liggja lágt miðað við umhverfi sitt og geta verið nálægt eða undir sjávarmáli.

Ísbreiður

Stór svæði þakin þykkum jökulís sem finnast helst á Grænlandi og Suðurskautslandinu.

Landslag hafsbotnsins skiptist í

Landgrunn, landgrunnshlíðar, djúpsjávarsléttur, miðhafshryggi, djúpála.

Landgrunn

Pallur á um 0 til 300 metra dýpi sem er framhald meginlandanna út í hafið.

Landgrunnshlíðar

Taka við af landgrunni og ná niður að djúpsjávarsléttunni þar sem meginlandsskorpan endar.

Djúpsjávarslétta

Stór tiltölulega slétt svæði á hafsbotni sem eru oft þakin setlögum.

Miðhafshryggur

Fjallakeðja á hafsbotni þar sem tveir flekar færast í sundur og kvika kemur upp á yfirborðið.

Djúpálar

Dýpstu svæði á yfirborði jarðar sem myndast þar sem einn fleki sekkur undir annan.

Landrekskenning Alfreds Wegeners

Sett fram árið 1912 og segir að meginlöndin hafi áður myndað eitt risameginland sem kallast Pangea og síðan rekið í sundur.

Botnskriðskenningin

Sýndi að nýr hafsbotn myndast við miðhafshryggi og færist síðan frá þeim samkvæmt rannsóknum á árunum 1950 til 1960.

Flekakenningin

Jörðin er samsett úr flekum sem fljóta á deighvelinu, myndast við flekaskil og eyðast við flekamót og hreyfast vegna varma og uppstreymis í möttlinum.