Geschiedenis Begrippenlijst Pabo

Deze begrippenlijst dekt de volledige geschiedenisstof voor de pabo toelatingstoets, van de prehistorie tot de moderne tijd, inclusief vaardigheden en de tien tijdvakken.

Historische bron

Alle overblijfselen uit het verleden die informatie geven over dat verleden, zoals voorwerpen, brieven, rekeningen en foto’s.

Standplaatsgebondenheid

Het verschijnsel waarbij de positie en ervaringen van iemand het denken en handelen bepalen, wat vaak blijkt uit de tijd, plaats en persoon die een bron heeft gemaakt.

Decennium

Een periode van $10$ jaar.

Eeuw

Een periode van $100$ jaar.

Continuïteit

Aspecten van het verleden die over een langere periode gelijk blijven, zoals de langdurige invloed van de kerk op het leven.

Prehistorie

De tijd waaruit geen geschreven berichten bewaard zijn; deze eindigde op wereldniveau rond $3000\,v.C.$ en in de Lage Landen rond $50\,v.C.$

Nomadische levenswijze

Een manier van leven waarbij mensen geen vaste woonplaats hebben, maar rondtrekken en leven van wat de natuur hen biedt.

Jagers-verzamelaars

Mensen met een nomadische levenswijze die leven van de jacht en van natuurproducten zoals vruchten en wortels.

Agrarische Revolutie

De overgang van het nomadisch bestaan van jagers-verzamelaars naar een boerenbestaan met een vaste woonplek.

Bandkeramiekers

De eerste boeren in de Lage Landen ($5300$ tot $4900\,v.C.$), vernoemd naar hun aardewerk dat versierd was met banden.

Hunebedbouwers

De eerste boeren boven de grote rivieren ($3400$ tot $2850\,v.C.$) die grote stenen grafplaatsen bouwden.

Schrift

De ontwikkeling van deze vaardigheid, zoals vastgelegd op kleitabletten in het Nabije Oosten, markeerde het begin van de historie rond $3000\,v.C.$

Agrarisch-stedelijke samenleving

Een samenleving waarin zowel landbouw plaatsvindt als steden bestaan, zoals bij de Grieken en de Romeinen.

Polytheïsme

Het geloof in meerdere goden, zoals Jupiter, Mars en Venus in de Romeinse tijd.

Limes

De noordgrens van het Romeinse Rijk, gevormd door de rivieren de Donau en de Rijn en een verdedigingslinie met wachttorens.

Romanisatie

Het proces waarbij de inheemse bevolking aspecten van de Romeinse cultuur overneemt, zoals schrift, geld en technologie.

Monotheïsme

Het geloof in één god, zoals in het christendom en de islam.

Constantijn de Grote

De eerste Romeinse keizer die in $313$ voor het christendom koos en de vervolgingen stopte.

Missionarissen

Geestelijken zoals Willibrord en Bonifatius die naar de Lage Landen kwamen om de bevolking te bekeren tot het christendom.

Mekka

De plaats waar de islam in $622$ ontstond en waar iedere gelovige indien mogelijk één keer in het leven naartoe reist.

Volksverhuizingen

De invallen van Germaanse stammen aan de noordgrens van het Romeinse Rijk vanaf $300\,n.C.$

Karel de Grote

De vorst die in $800$ keizer werd over het Frankische Rijk en zijn gebied bestuurde via het leenstelsel.

Leenstelsel

Een bestuurssysteem (feodaal stelsel) waarbij een leenheer (keizer) gebieden in leen geeft aan leenmannen of vazallen.

Hofstelsel

Een economisch systeem op grote, zelfvoorzienende landgoederen (domeinen) waar horigen werkten voor een heer.

Horigheid

De status van boeren die aan de grond van een heer gebonden zijn en diensten moeten leveren in ruil voor bescherming.

Drieslagstelsel

Een landbouwmethode waarbij grond twee jaar wordt bebouwd en één jaar braak ligt om de productie te verhogen.

Kruistochten

Legertochten uit West-Europa in de $12e$ en $13e$ eeuw om heilige plaatsen te bevrijden van mohammedanen.

Hanze

Een verbond van handelssteden in Noord-Duitsland en de noordoostelijke Lage Landen voor internationale handel.

Gilden

Verenigingen van werklieden met hetzelfde beroep in een stad, vaak om de kwaliteit te waarborgen en markten te regelen.

Stadsrechten

Voorrechten gekocht van een landsheer, zoals een eigen bestuur, verdedigingswerken en het recht om markten te houden.

Centralisatie

Het proces waarbij een vorst een land vanuit één centraal punt bestuurt met behulp van ambtenaren en een eenheidsmunt.

Renaissance

De wedergeboorte van de belangstelling voor de klassieke oudheid in de late Middeleeuwen.

Heliocentrisch wereldbeeld

De wetenschappelijke constatering van Copernicus en Galilei dat de zon het middelpunt van het heelal is en niet de aarde.

Erasmus

Een internationale geleerde die Bijbelteksten bestudeerde en pleitte voor een kritische houding via nieuwe vertalingen.

Hervorming / Reformatie

De scheuring in de rooms-katholieke kerk door kritiek van personen als Luther en Calvijn, die leidde tot het protestantisme.

Beeldenstorm

Het weghalen en vernielen van beelden in kerken door calvinisten in $1566$, beginnend in Vlaanderen.

Willem van Oranje

De leider van de opstand tegen de Spanjaarden in de Tachtigjarige Oorlog, ook bekend als de Vader des Vaderlands.

Plakkaat van Verlatinge

Het document uit $1581$ waarmee de Nederlandse gewesten Filips II officieel afzetten als hun vorst.

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

De in $1588$ opgerichte staat bestaande uit de zeven opstandige Noord-Nederlandse gewesten.

Handelskapitalisme

Een economisch systeem waarbij handelaren hun winst opnieuw investeren in bedrijven om de groei te bevorderen.

VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie)

Een in $1602$ opgerichte vereniging met een monopolie op de zeehandel tussen de Republiek en Azië.

WIC (West-Indische Compagnie)

Een in $1621$ opgerichte compagnie die handel dreef met Afrika en Amerika, waaronder de slavenhandel.

Gedogen

Het toestaan van praktijken die eigenlijk wettelijk verboden zijn, zoals de schuilkerken van katholieken in de Gouden Eeuw.

Absolutisme

Een regeringsvorm waarbij de koning, zoals Lodewijk XIV, alle macht heeft zonder invloed van anderen.

Driehoekshandel

De handel tussen Europa, Afrika en Amerika, waarbij geweren werden geruild voor slaven, en slaven voor plantageproducten.

Abolitionisme

De beweging die streed voor de afschaffing van de slavernij.

De Verlichting

Een denkwijze uit de $18e$ eeuw gericht op gelijke rechten, wetenschap en de strijd tegen misstanden door kerk en staat.

Patriotten

Leden van de burgerij die aan het eind van de $18e$ eeuw de stadhouder wilden afzetten en de macht eerlijk wilden verdelen.

Decimaal stelsel

Het tijdens de Franse Tijd ingevoerde uniforme matensysteem gebaseerd op de kilo en de meter.

Thorbecke

De man die de Grondwet van $1848$ schreef, die de macht van de koning beperkte en een parlementair stelsel introduceerde.

Industrialisatie

Het proces waarbij werk verschuift van handarbeid naar machines in fabrieken.

Sociale kwestie

De slechte leef- en werkomstandigheden van de arbeidersklasse tijdens de industriële revolutie.

Verzuiling

De opdeling van de samenleving in gescheiden levensbeschouwelijke groepen (katholiek, protestants, socialistisch, liberaal).

Modern imperialisme

Het streven van Europese landen naar koloniën voor grondstoffen en als afzetmarkt voor hun industrieproducten.

Wapenwedloop

Een situatie waarin landen steeds meer en betere wapens aanschaffen om niet achter te blijven bij hun vijanden.

Loopgraven

Gangen in de grond waarin soldaten in de Eerste Wereldoorlog bescherming zochten tegen vijandelijk vuur.

Vrede van Versailles

Het verdrag uit $1919$ dat de Eerste Wereldoorlog beëindigde en zware straffen aan Duitsland oplegde.

Interbellum

De periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

Beurskrach

De plotselinge instorting van de effectenbeurs in de VS in $1929$, wat het begin van de Grote Depressie markeerde.

Nationaalsocialisme

De ideologie van Hitler die antiparlementair, antiliberaal en antisemitisch van aard was.

Holocaust

De grootschalige vervolging en vernietiging van de Joden in Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Blitzkrieg

Een snelle verrassingsaanval met een sterk leger om de vijand snel te kunnen verslaan.

Hongerwinter

De winter van $1944$ tot $1945$ waarin in West-Nederland door een tekort aan voedsel en brandstof veel mensen overleden.

Politionele acties

De term voor de koloniale oorlog die Nederland tussen $1945$ en $1949$ voerde tegen de onafhankelijkheidsbeweging in Indonesië.

Koude Oorlog

De gespannen toestand van 'gewapende vrede' tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oosten tussen $1948$ en $1989$.

Marshallplan

Het Amerikaans economisch herstelplan dat West-Europa na de Tweede Wereldoorlog hielp bij de wederopbouw.

Verzorgingsstaat

Een maatschappijvorm waarin de overheid zorgt voor het welzijn van burgers via wetten zoals de AOW.

Gastarbeid

Het aantrekken van buitenlandse arbeiders uit Zuid-Europa, Marokko en Turkije vanaf de jaren zestig.

Ontzuiling

Het verdwijnen van de scheidingen tussen de verschillende levensbeschouwelijke zuilen in de samenleving.

Watersnoodramp

De natuurramp in de nacht van $31\,januari$ op $1\,februari\,1953$ die grote delen van Zeeland en Zuid-Holland trof.