CMK Les 9 (Lizanne Van Hese)

Zelfdisciplinering

Geen macht van bovenaf, maar een intern proces waarbij je jezelf reguleert

Verdubbeling van de mens

De mens die object EN subject is van onderzoek (de mens die zichzelf probeert te bestuderen, stapt buiten zichzelf om naar zichzelf te kijken)

Psychologie

De wetenschap van de menselijke geest → ze onderzoekt de oorzaken en gevolgen van menselijk gedrag en hoe die kennis kan toegepast worden

Psychologisering

De psychologie bepaalt hoe je naar jezelf, de anderen en de wereld kijkt (deze blik is niet neutraal en heeft een heel grote invloed op hoe je naar jezelf kijkt, hoe je je voelt,…)

• = het proces waarbij psychologie wordt gebruikt om zeer veel zaken te verklaren

• Psychologie zit overal in de maatschappij

• Je denkt over jezelf zoals een psycholoog, je gebruikt termen vanuit de psychologie

• Psychologie w gebruikt om veel dingen te verklaren, ook in domeinen die niets met psychologie te maken hebben (bv politiek)

• Psychologie gaat fel uit zijn domein treden → dat is inherent aan psychologie

Waarom psychologisering?

Hoe komt het dat de psychologie zo belangrijk is geworden in onze hedendaagse westerse maatschappij?

Mensen zoeken een invulling over existentiële vragen: ‘wie ben ik?’ en ‘wat anderen willen van mij’ → zijn geen vaststaande antwoorden op

• De cultuur geeft hier antwoord op → legt voor hoe mensen moeten omgaan met die zaken

• MAAR culture geven altijd een andere invulling over deze existentiële vraagstukken + de invullingen veranderen over tijd!

• Mensen krijgen een spiegel aangereikt door hun omgeving en hun ruimere cultuur over hoe om te gaan met die zaken

• Daarom is er geen vaststaand antwoord!

• MAAR toch blijven die antwoorden onzeker en zoeken mensen zelf hoe ze daarmee moeten omgaan

• Binnen de cultuur gaan we individueel ook op zoek naar antwoorden

Elke cultuur heeft een aantal grote paradigma’s om met die existentiële zaken om te gaan

• Psychologie is vandaag ook zo’n belangrijk kader

Verlichting: einde van God als ultiem referentiepunt

• Daardoor groeit er een afstand tussen de mens en de wereld

• De vragen ‘wie ben ik’ en ‘wat wil de ander van mij’ kunnen niet meer zo gemakkelijk bij God worden gelegd

Deze vraag wordt nu bij de wetenschappen gelegd, MAAR de wetenschappen kunnen moeilijk omgaan met het gegeven dat de mens zowel object als subject is van onderzoek

• Wetenschap = objectiverend ←→ de essentie van de mens = subjectief → we blijven met vragen zitten

• an geen rekenschap geven aan de reflexiviteit (= de mens die naar zichzelf kijk en over zichzelf nadenkt): wat betekent het om mens te zijn in een wereld die geobjectiveerd raakt?

• ontstaan van de psychologie om die kloof te overbruggen!

Psychologie moet oplossing (soelaas) bieden aan wat de wetenschap niet over subjectiviteit kan uitleggen

• Zorgt voor de geboorte van de homo psychologicus

Homo psychologicus

= concept van mensen als psychologische wezens, waarbij de nadruk ligt op het belang van psychologische factoren bij het begrijpen van menselijk gedrag

• Logische factoren bij het begrijpen van menselijk gedrag

• Iedereen denkt over zichzelf na in het kader van psychologie

• De vragen ‘wie ben ik’ en ‘wat wil de ander van mij’, worden nu beantwoord via de psychologie

• De psychologie: het leidende paradigma waarlangs we onszelf en de wereld benaderen

• “Kijk: dit ben jij!”

• Dat is dus hoe psychologie (als wetenschap) een vorm van psychologisering wordt (een spiegel waarin mensen zichzelf bekijken)

Daardoor is psychologie NIET alleen beschrijvend, maar ook subjectiverend

• = ze gaat het gebrek aan betekenis over wat het is om mens te zijn, invullen

• Zij leert ons wie we zijn, hoe we naar onszelf en andere kijken en hoe we met anderen moeten omgaan

• De psychologie doet dus niet alleen uitspraken over wie de mens is, maar zal meteen ook bepalen hoe je naar jezelf en anderen kijkt.

• Psychologisering vormt zich een probleem op het moment dat je uitspraak doet alsof dat de enige juiste uitspraak is die je kan doen over iemand = problematisch

  • (vaak enkel focus op het psychologische, en niet op de rol van bv de maatschappij, de politiek,…)

MAAR: de subjectivering is ook altijd objectiverend → waarom?

• Psychologie komt dus binnen als antwoord op de natuurwetenschappen, omdat zij tekortschieten aan subjectiviteit

• MAAR psychologie probeert de subjectiviteit te benaderen met dezelfde methodes als de natuurwetenschappen en daardoor raakt de subjectiviteit terug geobjectiveerd

• Bv: kritiek op IQ, omdat het te veel objectiveert, we bepalen er te veel op → leidde tot invoeren van EQ (emotionele intelligentie), dat verleent subjectiviteit, maar objectiveert opnieuw! → weer in hokjes van laag en hoog IQ, hoe kan een cijfer zeggen hoe ik mij moet gedragen?

Meta-perspectief

= op een punt buiten de mensen staan om te zeggen ‘zo zitten zij in elkaar’, ervan uitgaande dat deze stellingen volledig objectief kunnen gebeuren

• Er is op zich niets mis met een meta-perspectief innemen

• MAAR het wordt problematisch als je niet merkt dat je meta-perspectief inneemt, en je ware uitspraken kan doen (en te denken dat dit de enigste juiste uitspraak is)

• Als je een meta-perspectief inneemt, moet je beseffen dat je het terrein van de analyse ook verandert

Kritiek op psychologie

!! Dat betekent dat een kritiek op de psychologie GEEN kwestie is van een andere/betere claim op het leven zoals het echt is

• Als we proberen sluiers op te lichten hebben we niet de werkelijke wereld, maar vooral de sluiers zelf vast

Verschoolsing

De mens wordt geadresseerd als een student in menselijk gedrag, die moet leren hoe hij met bepaalde zaken moet omgaan (‘we gaan je leren wie je echt bent

Psychologie en wetenschap

Psychologie is NIET het kneusje van de wetenschappen, maar een belangrijk paradigma voor ALLE wetenschappen

De laatste decennia ontstond het idee dat de psychologie steeds minder impact heeft, omdat we de mens nu begrijpen vanuit het biomedische paradigma en vanuit de neurologie (hersenscans,..)

• MAAR klopt het wel dat de neurowetenschappen de psychologie overstijgen? Of is de psychologie net heel bepalend voor de neurologie?

• De psychologie voorziet de neurologie van onderzoekstof, vragen en verklaringen (bv liefde)

• Dat zorgt voor een tautologie

Tautologie

= psychologie voedt het neurologisch onderzoek, TERWIJL de psychologie zelf haar basis vindt in de neurologie

• De neurologische verklaringen voor subjectieve fenomenen, zijn dus door en door psychologisch

• Psychologie en neurologie hebben elkaar nodig → het is een cirkeltje

• Bv: hypothese in psychologie over liefde, neurologie bevestigd dat met hersenscans en daardoor wordt psychologie meer empirisch onderste

Psychologie en politiek

Psychologie kreeg bepalende rol in politieke analyses

• Risico: door te veel bezig te zijn met het individuele, zoekt men geen bredere sociale en politieke verklaring

Psychologie wordt in de politiek gebruikt als schijnbaar neutraal discours, voorbij links en rechts

• MAAR ook psychologie kent haar normen en waarden en dat heeft impact op een politieke analyse!

• (Dus de psychologie komt binnen alsof het een neutraal discours is, maar het heeft ook zijn waarden en normen! De vraag “is Poetin een psychopaat of nie?” suggereert alsof we neutraal kunnen zeggen wat een psychopaat is)

Ulysses-syndroom

Voorbeeld voor het risico wanneer we teveel bezig zijn met het individuele

Komt vaak voor bij vluchtelingen en uit zich in angst, stress en somberheid. Het wordt vaak psychologiseert — als individueel probleem behandeld met antidepressiva of therapie — terwijl de bredere sociale en politieke context (zoals het Europese vluchtelingenbeleid) genegeerd wordt

Veerkracht

Achterliggend idee: een individu komt iets vreselijk tegen, mensen met veel veerkracht kunnen daar vlot van herstellen, mensen met weinig veerkracht zullen daaraan onder doorgaan

= “The ability to react and adjust positively when things go wrong; that is, resilience occurs in the presence of adversity”

Eerste idee in onderzoeken was dat het een uitzonderlijke vaardigheid was → later opgeschoven naar het idee dat het vaak voorkomt en persoonlijkheidskenmerk is dat je in meer of mindere mate hebt (=ligt op continuüm)

• Daarna ook aandacht voor omgevingsprocessen zoals hechting, maar blijft gezien worden als individueel kenmerk

• Veerkracht als term werd ‘gepsychologiseerd’ = conceptueel neerzetten van veerkracht als een individuele trek om met kwetsbaarheid en toeval om te gaan

  • Het is die iets essentieel zou zeggen over de mens

  • Bv: vragenlijst ingevuld, je bent niet veerkrachtig → je moet veranderen om meer veerkrachtig te worden

MAAR door psychologisering aantal zaken niet gezien

• Men gebruikt veerkracht NIET alleen descriptief, maar ook prescriptief, gelinkt met idee van normaliteit en abnormaliteit (veerkracht is normaliteit en niet veerkrachtig is abnormaliteit)

• Is veerkracht echt zo individueel? Of is het een proces in verhouding tot anderen? (misschien omgeving die niet goed past bij het kind)

• Negeren van de politieke dimensie: dat veerkracht plots zo’n populaire term werd, is volgens onderzoek gelinkt aan een verandering in de wereld waar er steeds meer gevaar is (bv. natuurrampen, aanslagen,…) en individu dreigt verpletterd te worden + grotere focus op individuele verantwoordelijkheid om met moeilijkheden om te gaan

Het idee van veerkracht is NIET per se slecht en betekent NIET dat dit een onbruikbaar concept is

• Maar het is WEL problematisch als die psychologisering en politieke dimensie niet langer worden gezien en als er geen ruimte meer is voor alternatieven

Het autonome en vrije sub

BASISSTELLING: de hedendaagse westerse mens gelooft dat vrijheid en autonomie belangrijke waarden zijn om een goed leven te leiden, maar dat zorgt voor een ‘verplichtte vrijheid’

• = individuen worden aangemoedigd om zelfstandig keuzes te maken en autonomie te ervaren, maar tegelijkertijd worden ze ook aangemoedigd om verantwoordelijkheid te nemen voor hun acties en de gevolgen daarvan

• Hedendaags gaan we er van uit dat mensen het best zo autonoom en vrij mogelijk in het leven staan

• De overheid werkt ook op deze manier: ze proberen mensen niet te betuttelen, proberen mensen aan te spreken op hun eigen keuzemogelijkheden…

• ~les 5: niet langer soevereine macht

Dat zorgt voor een bepaalde ethiek: een goed individu is iemand autonoom, die zelf keuzes maakt en bezig is met zijn eigen zelfrealisatie

Ons intieme leven, onze gevoelens, verlangens en ambities voelen aan als iets heel persoonlijk

• In een tijd waarin er zoveel publieke moeilijkheden zijn (bv. oorlog, hongersnood, ongelijkheid, armoede, terrorisme), lijken onze eigen subjectieve ervaringen de enige plaats waar we ons ‘echte’ private zelf kunnen lokaliseren

Er zit een groot comfort in dat idee, maar dat is misleidend → geen machtsprocessen aan verbonden?

= het idee dat we puur autonoom beslissen, is een illusie. Er zit een klein netwerk rondom ons, maar ook een groot netwerk

Door ervan uit te gaan dat we elke beslissing rationeel en autonoom nemen, krijgen veel aspecten van het dagelijkse leven een zelf-referentiele betekenis (=elke keuze zegt iets over wie ik ben)

• Elke keuze die we maken is een weerspiegeling van onze identiteit, markeert onze individualiteit, toont aan anderen wie ik echt ben

• De moderne mens is gehecht aan zijn project van vrijheid en beleeft zichzelf in termen van identiteit en zoekt hoe hij meer autonomie kan verwerven

• Het is een invulling van wat het goede leven is → een leven waar je zelf beslissingen kan nemen (idee westerse samenleving)

Verplichte vrijheid

Mensen die NIET zelf keuzes kunnen maken en NIET vrij zijn, worden gezien als minder/abnormaal

De vrijheid blijft gelimiteerd en slaat om naar een ‘verplichtte vrijheid’:

• Impliciet ontstaat het idee dat wie de ‘misse’ keuzes maakt of geen keuzes maakt, dat dan ook aan zichzelf te danken heeft

• We voelen een verplichting om ons leven te construeren in termen van keuzes:

• Bv: werk als iets waar we persoonlijke voldoeding moeten uithalen → druk

• Succes en falen worden een vorm van persoonlijke keuzes, sociale context wordt nog weinig erkend → “het is je eigen fout” = je eigen verantwoordelijkheid

Bv. gelukstest → Hier zit idee in: je hebt het zelf in de hand en je moet er iets aan doen

• Geluk wordt een individuele verantwoordelijkheid en hoewel niet verplicht, is er een voelbare druk om aan die norm te voldoen

Vrijheid en psychologie

Er is GEEN externe macht die zegt hoe een mens moet zijn

• Wel een subtiele aansporing om onszelf te zien als mensen die voor zichzelf een morele code opmaken en zelf kiezen hoe ze hun leven vormgeven

• Dat gebeurt deels via impliciete ethische scenario’s en deels via ‘technieken van het zelf’ = technieken om te leren aan zelfreflectie te doen, zelfkennis bevorderen, jezelf leren ondervragen, zodat je kan veranderen

DAT is het achterliggende idee van veel therapieën, hoe verschillend ze ook lijken

• Engineers of the soul: psychotherapie als plaats om mensen te helpen autonoom en vrij te worden → ‘therapie zorgt ervoor dat je je echte zelf vindt’

Onderliggende moraal = je moet aan jezelf werken om een beter leven te hebben, autonomie te verwerven, je potentieel te bereiken, vrijheid te vinden

Therapie

GEEN project om te leren conformeren, maar veel meer een project om ‘de beste versie van jezelf te worden’

• “Life had become a skilled performance”

• Maar: de technieken zijn gedreven door de psychologie die een bepaalde mediatie inhoudt ten aanzien van het ‘zelf’

• Bovendien installeren veel van deze technieken een constante twijfel en zelfbevraging: ben ik wel diegene die ik kan zijn? Kan ik nog een beetje beter?

DUS psychotherapie stelt zichzelf soms voor als een praktijk die mensen probeert te bevrijden, maar eigenlijk ontdekt ze NIET het authentieke subject

Veel eerder maakt ze ZELF een nieuwe vorm van subjectiviteit

• En achterliggend zit een moraal: de verplichting om een leven te maken dat je zelf hebt gekozen

• Een goed leven wordt dan een leven waarin iemand aan persoonlijke ontwikkeling werkt en ligt bijvoorbeeld minder in welvaart voor de gemeenschap

Biologische wending

De biologische wending heeft deze verplichtte vrijheid niet ingeperkt, maar net versterkt en veranderd

• We krijgen nu ook informatie over onze hersenen, hormonen en genen en dat die ook zorg behoeven, eventueel via de hulp van deskundigen

• Bovendien leren we dat biologie niet alleen een kwestie is van ziek of gezond, maar een proces dat we steeds kunnen verbeteren

• Dat zorgt voor een enorme individuele verantwoordelijkheid om de juiste dingen te doen en de slechte dingen te vermijden (PFOS)

• Het wordt een individuele verantwoordelijkheid om het lichaam/ brein zo goed mogelijk te houden

Dit zorgt ervoor dat IEDEREEN patiënt is, constant moeten we bezig zijn met onze gezondheid te optimaliseren en aan preventie te doen

• Symptomless pre-diseases = constant waakzaam zijn vr voor ziektes die men nog niet heeft → cste monitoring

• Je bent nog niet ziek, maar je kan ziek worden dus je moet zoveel mogelijk uit je brein proberen halen. Het zelf en het lichaam zijn ondernemingen geworden!

Trauma en oplossingen: op het eerste zicht lijkt het lief, humaan, het ligt niet aan hun, het is niet hun schuld. Maar het is wel uw verantwoordelijkheid om het op te lossen (EMDR,…)

De verplichte vrijheid zit dus overal!

Daarom is de psychologie een vorm van mediatie tussen zelfdisciplinering en de huidige epistèmè die de mens centraal zet

• Huidige epistèmè = verdubbeling van de mens: we kijken vanop een afstandje naar onszelf en doen ware uitspraken over Dé Mens

• Psychologie is de centrale wetenschap van waaruit die uitspraken worden gedaan en worden gelegitimeerd

  • Psychologie vindt geen zaken uit, hangt af van heel wat andere processen

  • De psychologie is dus GEEN nieuwe soeverein

  • MAAR ze verandert haar onderzoek domein, zijnde de mens, zonder dat zelf altijd te beseffen

Dat leidt vervolgens tot zelfdisciplinering/psychologisering: mensen identificeren zich met het idee van een autonoom, vrij subject te zijn

• Als ze daar niet aan voldoen, zijn ze minder, dan zoeken ze manieren om dat toch te worden

Dat betekent NIET dat psychologen naïef zijn of inherente moralisten

• De vraag ‘wat is een goed leven?’ wordt niet gelegd in handen van religie of politiek, mensen zoeken antwoorden in de wetenschappen en dus ook in de psychologie

• De psychologie komt binnen in een algemeen streven binnen onze samenleving om een autonoom leven te hebben en de beste versie van onszelf te worden

• Psychologische-expertise brengt de normen en waarden uit het bredere systeem in contact met iedereen

Jan De Vos (bijna alles in dit hoofdstuk gaat over hem)

Bassistelling: de psychologie is bepalend kader geworden in hoe de westerse mens naar zichzelf, de anderen en de wereld kijkt

Daarom is psychologie altijd OOK psychologisering, het zijn twee kanten van dezelfde medaille

• Elke vorm van psych (hoe zit mens in elkaar), neigt meteen naar psychologisering (dit is wie dat je bent)

Psychologische theorieën en praktijken proberen namelijk niet alleen menselijk gedrag in kaart te brengen, ze zullen mensen naar zichzelf laten kijken door de bril van de psycholoog

Vanuit de psychologie komt een idee ‘kijk, dit is wat je bent’, wat een impact heeft op de manier waarop mensen zichzelf en anderen beschouwen

• DUS: psychologie bestudeert niet alleen menselijk gedrag, MAAR verandert ook menselijk gedrag

De Vos wil onderzoeken wat de impact daarvan is op de hedendaagse mens bv: hoe gaan mensen om met feit dat ze horen dat er identiteitscrisis moet zijn, maar zij hebben dat niet gehad

Als de psychologie zegt ‘dit is wie je bent’, dan lijkt het alsof ze uitspraken kan doen over de échte subjectiviteit van de mens → daar knelt volgens De Vos precies het schoentje

• Er bestaat een traditie waarbij men er net vanuit gaat dat dit NIET zomaar kan

• WANT: stelt dat de mens in verhouding tot de dingen staat via mediatie: we hebben GEEN contact met de wereld zoals die ‘echt’ is, maar een verhouding tot de wereld die wordt gemedieerd door taal, cultuur, samenleving, geschiedenis

  • Wij staan nooit rechtstreeks in verhouding tot de realiteit, je zet altijd een bril op

  • We kunnen dus geen uitspraken over de échte mens → je ziet het altijd vanuit een bril

Door de mensen te bestuderen, ga je die mensen ook veranderen (bv door onderzoek naar goede relaties, gaan mensen hun afvragen of die van hun wel normaal is en daar misschien dingen aan gaan veranderen)

• Dat is de blinde vlek van de psychologie volgens De Vos

• Vergelijking met Ierse Pubs: Ierse pubs werden plots populair in Europa. De eerste “Ierse” pubs daar waren eigenlijk een constructie – heel anders dan de originele in Ierland. Uiteindelijk pasten de pubs in Ierland zich aan die Europese versie aan, waardoor ze hun eigenheid verloren

Lacan

Er is altijd een ‘gebrek aan zijn’ op vlak van existentiële kwesties

Ian Parker

Het betekent NIET dat je in de politiek niet over individu en subjectiviteit zou mogen spreken

• Het is echt niet verkeerd om leed en ellende als iets persoonlijks te beschouwen

• Het is niet dat politiek niets te maken heeft met subject, maar we moeten volgens hem een houding proberen vinden tegenover sociale problemen op het snijpunt van het subjectieve en politieke, terwijl dat nu soms te eenzijdig vanuit het subjectieve gebeurt

• Teveel op psych vertrouwen: het bredere politieke niet meer zien

Butler

“If we start thinking that the analysis of social conditions doesn’t include the analysis of psychic suffering, or conversely, that the analysis of psychic suffering involves the suspension of critical analysis of social conditions, then we’re lost. Suffering is both the effect and modality of oppressive social conditions, so we cannot really think the conditions without the suffering. If we attempt to think the suffering without the conditions (…) then a perilous obfuscation and repression occurs”

Opletten met psychologisering van politieke processen (we verliezen hierdoor soms de bredere politieke systemen!)

Experiment Milgram

“Wat kan psychologie ons leren over de barbaarsheid? (WOII,..)”

Het verklaart barbaarsheid van Wereldoorlog door sociaalpsychologisch proces: een autoriteitsfiguur zorgt ervoor dat we een ander kwade dingen aandoen

MAAR: Milgram verklaart effect enkel vanuit ‘de’ autoriteitsfiguur die volgens hem om het even welke autoriteit kan zijn (religieus, militair…)

• Hij zegt er niet bij dat het niet eender wie mag zijn voor dit effect, maar miss specifiek een psycholoog moet zijn

• Terwijl het gegeven dat het hier om een psychologisch wetenschappelijke autoriteit gaat, net doorslaggevend is

• Milgram bestudeert de psychologie van de gehoorzaamheid, door een experiment op te zetten die de psychologie op scène zet en ondervraagt dat zelf niet

Einde experiment: debriefing “hoe voelde u zich?”, “bent u van streek?”, ‘nu u dit alles weet, hoe voelt u zich?”

• Gehoorzaamheid wordt teruggebracht naar individuele psychologie van de emoties

• Ze moesten dus psychologisch uitleggen hoe ze het ervaarde

Het experiment is dus een loop = de psychologie wordt binnengebracht in het begin van het experiment (de proefleider is psycholoog en men krijgt uitleg over leerpsychologie) en is het script voor het slot (hoe voelt u zich?)

• De psychologie bepaalt hoe het experiment loopt en over wat de proefpersonen spreken op het einde, om dan die informatie te gebruiken om te bevestigen: gehoorzaamheid heeft met psychologie te maken

• De psychologie bepaalt hoe het experiment loopt en nadien worden resultaten gebruikt om uitspraken te doen over essentie van gehoorzaamheid

• Bovendien wordt psychologie zowel de verklaring van gehoorzaamheid als de oplossing ervan (volgens Milgram zouden mensen die met het experiment meededen nadien minder geneigd zijn tot blinde gehoorzaamheid)

=== >> psychologie neemt dus centrale plaats in binnen het experiment, maar wordt niet ondervraagd

• Het experiment (zoals vele experimenten) claimt iets te zeggen over de ware mens, de mens zoals hij écht is, maar steunt al op vele theoretische premissen die niet wordt ondervraagd

• Maw: wat dus niet ondervraagd werd is wat de impact is van de psychologie als bril op de uitkomst van het experiment/ op de manier waarop we het gaan interpreteren

Cauwe

Bv: klinisch werk draait NIET rond de vraag ‘hoe gaan we jou sterker maken’, maar eerder rond ‘wat gaan we samen knutselen rond het probleem dat jou is overkomen?’ Veerkracht dan geen persoonlijk proces, maar een samen bricoleren van een antwoord op moeilijke levensomstandigheden

Freud

Sommige zaken die een mens meemaakt, bijvoorbeeld rouw om een kind, zijn zo immens dat je er nooit helemaal kan van herstellen. Die ontroostbaarheid mag een plaats hebben in het leven van een mens

• Het moet ook kunnen om in sommige situaties ontroostbaar zijn, en er niet moeten uitkomen met behulp van veerkracht

Nikolas Rose

Wijst in ‘governing the soul’ op een aantal van dezelfde dynamieken en problemen als De Vos

• Ook volgens hem heeft de psychologie een grote impact op hoe we onszelf begrijpen en hoe we met anderen omgaan

• Psychologie biedt een kader waarin mensen zichzelf begrijpen, over zichzelf leren spreken, over zichzelf oordelen en hun gedrag mee sturen

Wat Rose probeert te onderzoeken, door de geschiedenis van de psychologie onder de loep te nemen (cf. les 5: geschiedenis van het heden), is welke impliciete waarden de psychologie uitdraagt en hoe dat impact heeft op hoe mensen zichzelf zien

Trudy Delhue

Gebruikt het werk van Foucault en Rose om een belangrijke vraag te onderzoeken: “hoe komt het dat er hedendaags zoveel meer mensen depressief zijn dan vroeger?

Klassieke verklaringen

1. depressie is een hersenziekte en heeft altijd bestaan maar wordt nu beter gediagnosticeerd (we zien nu meer depressies omdat we er meer kennis over hebben)

2. de farmaceutische industrie heeft depressie gepromoot

3. de verzorgingsstaat heeft de mensen kleinzerig gemaakt

Alternatieve verklaring van Delhue: de focus op het individu dat zelf iets van zijn leven moet maken, zorgt ervoor dat we problemen zien als iets van dat individu en we die vertalen naar bijvoorbeeld depressie

Depressie is GEEN onveranderlijke ziekte die er altijd al was ( ←→ klassieke) – de definitie van wat we nu depressie benoemen is inherent verbonden aan waarden van vrijheid en autonomie

• Focus op: onvoldoende levenslust, onvoldoende veerkracht, onvoldoende ambitie

  • “depressie is gebrek aan autonomie”

  • Geen focus op slaapkwaliteit, omgaan met soortgenoten,…

• Antidepressiva op ratten: diegene die hardste spartelden, maar wat is depressie?

• Criterium dat we hier gebruiken om de beoordelen wat de beste antidepressiva is: ondernemingszin

  • We kijken naar dit criterium omdat de onderliggende waarden autonomie en vrijheid zijn

• Maar je zou ook naar andere criteria kunnen kijken zoals omgaan met andere, slaapkwaliteit,… maar dat wordt niet gedaan omdat de heersende normen: autonomie en vrijheid zijn

Campagnes over depressie: focus op belang eigen activiteit terugvinden

• Mensen worden niet klein gehouden of beknot door hulpverleners en deze campagnes ( ←→ klassieke)

• Eerder: hulpverlening leert je kritisch naar jezelf te kijken en jezelf in vraag te stellen of je gezond bent of niet, waardoor klachten sneller als depressie w beleefd

  • DAARDOOR meer depressie!

• Metafoor: nu zijn we meer met ons uiterlijk bezig, maar wilt niet zeggen dat gemiddelde lelijkheid gestegen is, maar omdat schoonheid als ideaal belangrijker werd (~depressie!: omdat we er meer op gefocust zijn, gaan we dieper lijden als je niet aan de norm voldoet)

ACHTERLIGGEND MAATSCHAPPELIJK IDEE: dat je depressief bent, daar kan je niets aan doen (=biologisch), MAAR wel eigen verantwoordelijkheid om daar mee aan de slag te gaan

• Depressie wordt daardoor alleen nog gezien als individueel biologisch probleem, waar het individu mee aan de slag moet

• Sociale factoren worden niet langer onderzocht (bv impact werkloosheid, racisme,..)

Depressie epidemie? → verkeerde vraag

• Er is GEEN pathologisering van alle moeilijkheden van bestaan én geen erkenning van ziekte die er altijd was

• Wel: door massaal aan onszelf te moeten werken, zullen we zaken die niet stroken met het normaal benoemen als depressie, waarna we aangespoord worden daar terug aan te werken

Devisch & Vanheule

Empowerment = stimuleren om zelf verantwoordelijkheid te nemen; stimuleren van mensen om voor zichzelf op te komen

• Is een hedendaags zelf-evident concept, leidend principe in de zorg

• Net daarom is kritische analyse noodzakelijk

Hoe presenteert empowerment zich in magazines van ziekenfonds?

Empowerment gaat gepaard met grote focus op goede gezondheid → kwestie van individuele verantwoordelijkheid over op te nemen

• Niet door dwang of externe macht, maar via zelfdisciplinering

• Heel subtiel, maar wel druk voelen → je moet de juiste keuzes maken

WIE moet empowered worden? = zij die misse (verkeerde) levensstijl keuzes maken

• Er zit een heel idee achter van wat wel of niet normaal is

WAT wordt gemaskeerd? = dat er economische belangen en mogelijke privacy problemen tussen zitten

• Gevaar: wie de slechte keuze maakt, dat is jouw keuze geweest, je moet niet verwachten dat de maatschappij je dan terugbetaald (bv: rokers hun kankerbehandeling niet terugbetalen?)

• Voorbeeld gemaskeerd economisch belang: verzekeraars. Men wilt dat mensen zo gezond mogelijk zijn want gezonde mensen zijn een lagere kost voor de SL

• Bv. Apple: Apple geeft mensen meer grip op hun gezondheid: In een nieuw rapport lees je hoe gebruikers, ontwikkelaars en gezondheidsorganisaties met de producten van Apple betere resultaten bereiken op het gebied van gezondheid, onderzoek en zorg

  • Dit klinkt heel nobel en menslievend, maar Apple is dat niet, is puur met winst bezig. Maar ze weten dat er zorgen zijn rond gezondheid en “beste versie van jezelf zijn” → dus spelen daar op in

Fatalisme?

Gevaar van zo’n analyses: fatalistische houding en te veel relativering

Rose: GEEN oproep om ethiek van het ‘vrije en autonome individu’ overboord te gooien voor een nieuwe en betere ethiek

• WEL oproep om ook andere vormen van ethiek toe te laten

De Vos: laat deze kritiek meeklinken in alle ontmoetingen die je hebt met de psychologie, zodat je nooit meer op dezelfde manier naar de psychologie kijkt

• Mensen zijn gebaat met serieuze psychologie (=psychologie die zichzelf in vraag stelt, die kan veranderen)

• Een psychologie die naar zichzelf durft te kijken. Durf je eigen perspectieven aan te passen waar nodig.