encyclopedie criminologie

wel oke

spanning tussen ‘instrumentaliteit’ en rechtsbescherming

• als we door middel van juridische maatregelen problemen in de samenleving willen oplossen, lopen we soms tegen morele of feitelijke grenzen aan

• Uitgangspunt van mens als verantwoordelijk persoon, stelt grenzen aan het recht als beleidsinstrument

basisfuncties van de rechtsorde

1. rechtszekerheid: sociale vrede, geweldsmonopolie ligt bij de staat, duidelijke wetten en betrouwbare rechters

2. rechtvaardigheid: een geijke mate van zorg en respect, kaders voor emancipatie, rechtvaardige wetten en wijze rechters

3. doelmatigheid: Maatschappelijk nut, sturing door middel van prikkels, een efficiënte en pragmatische rechtsbedeling

Rechtspositivisme

• rechtszekerheid

• Recht is wat in de rechtsbronnen staat 

• scheiding recht en moraal dus recht kan onwenselijk of immoreel zijn

• Rechters moeten voorspelbaar zijn; blijven dicht bij de letter van de wet 

natuurrecht

• Rechtvaardigheid

• Recht is wat in overeenstemming is met wat onveranderlijk goed en rechtvaardig is 

• Een wet die strijdig is met fundamentele eisen van gerechtigheid is geen geldend recht 

constuctivisme

• Rechtvaardigheid

• Er is meer recht dan in de rechtsbronnen → ook achterliggende waarden, idealen en beginselen behoren tot het geldende recht  

• Recht is een dynamisch fenomeen

• Rechters zijn actief betrokken bij de rechtsontwikkeling (kijken naar achterliggende doelen recht)

Juridische pragmatisme

• Doelmatigheid

• Recht is wat juridische ambtsdragers doen op basis van hun ‘common sense’, wat zij onder specifieke omstandigheden nuttig voor de samenleving vinden. 

• Recht als hulpmiddel maatschappelijke doelen te berieken, geen doel op zich.

Framing

• manier waarop informatie gepresenteerd wordt om perceptie, interpretatie en betekenis ervan te beïnvloeden.

• Spanningsverhouding tussen framing en verantwoordelijk rechtssubject (dat je alle kanten van een zaak bekijkt) omdat mensen framing niet door hebben

Ideologie

• Systeem van met elkaar samenhangende ideeën/inzichten/waarden waardoor groep mensen zichzelf en hun postitie begrijpen

• framing als instrument dit te communiceren 

• Sommige inzichten/begrippen binnen dit systeem zijn pertinent onjuist/vertekeningen van de werkelijkheid 

• Ideologie heeft verborgen functies: het is geen probleem dat die inzichten/begrippen onjuist zijn want er is een achterliggend doel 

Foster kijkt naar 2 manieren naar the case of the speluncean explorers

1. State of nature want verwijderd van de samenleving. basisprincipe wet is notie contract of overeenstemming dus dat geldt.

2. Als wet wel geldt: men mag de letter van de wet verbreken, maar niet de wet zelf -> kijken naar doel → afschrikking.

Tatting over the case of the speluncean explorer en kritiek op foster

• wanneer is er sprake van “state of nature”?

• contract geforceerd wordt met geweld?

• Als Whetmore pistool had gehad, was het geen zelfverdediging geweest.

• Er zijn ook andere doelen dan afschrikking: vergelding en rehabilitatie van de dader.

• Het is geen zelfverdediging geweest → lang overleg

• Hij zal niet concluderen over deze absurde situatie. Beter kunnen veroordelen voor kannibalisme.  

Keen: over the case of the speluncean explorer

• letterlijk houden aan de regel van de wet. Wethouders hebben supremacy.

• Foster moet geen mening geven → moraal en recht gescheiden houden

• Dient verbod op moord doel afschrikking of volgt uit algemene afkeer hiertegen?

• Geen directe bedreiging van leven -> geen zelfverdediging.

• Veroordeling moet blijven staan ivm rechtszekerheid  

Handy over the case of the speluncean explorer

• wet moet gebruikt worden als instrument. Dit moet met common sense gebeuren en niet verliezen in abstracte redeneringen.

• Opiniepeiling met 90% geen doodstraf, 10% wordt door Handy niet serieus genomen.

• Mannen hebben al veel leed ondergaan -> onschuldig.  

• Geen democraat → wet is gevolg van democratie. Daar houdt hij zich niet aan.

Natuurtoestand Hobbes drie belangrijke uitgangpunten:

• Mensen hebben gelijke lichamelijke en geestelijke vermogens 

• Calculerende mens: rationeel bezig met nastreven van eigen doelen 

• Schaarste: goederen zijn beperkt dus hier kan competitie over bestaan 

samenwerking niet mogelijk in natuurtoestand Hobbes

• Schaarste zorgt ervoor dat altijd rekening ermee moet houden dat B inpikt wat hij heeft geplant, gezaaid of gebouwd 

• Wederzijds wantrouwen tussen A en B; veiligheid alleen mogelijk door de ander een slag voor te zijn 

• Wedijver, wantrouwen en trots als gevolg van schaarste leidt tot onenigheid  

• intrinsiek onveilig: oorlog van allen tegen allen

law of nature Hobbes:

recht om jezelf in stand te houden (bijna amoreel). Mensen hun instinct is vooral zelfbehoud → recht van de sterkste. In oorlog van allen tegen allen volgt dat niets onrechtvaardig kan zijn → geen gemeenschappelijke macht → geen wet → geen onrecht

maatschappelijk contract Hobbes

• Wederkerig contract; een ieder draagt zijn “recht op alles” over aan soeverein → Leviathan

• Soeverein niet gebonden aan contract. Absolute macht om terugkeer naar natuurtoestand te voorkomen. Geen recht van opstand → tirannie is beter dan anarchie

• Recht en onrecht krijgen betekenis binnen de maatschappelijke orde

Kritiek op Hobbes:

• Samenwerking wel mogelijk in natuurtoestand bij gedeelde toekomst

• Gevaarlijk om 1 iemand alle macht te geven, die dan niet onder de wet valt.  

John Locke: recht van opstand zorgen voor veelvuldige rebellie?

• volk zal bij slechte behandeling altijd zich bevrijden  

• Niet voor elke wanorde -> grote fouten van heersende groep, waaruit opzet macht blijkt.  

• mogelijkheid tot rebellie voorkomt rebellie omdat machthebbers zich beter gaan gedragen.  

Natuurtoestand bij Locke

• Situatie van gelijkheid en vrijheid; bijna volmaakt 

• Natuurtoestand beheerst door het natuurrecht → natuurlijk recht op eigendom: inbezitneming + arbeid.  

• Macht mensen in natuurtoestand: instandhouding zelf en straffen

Problemen natuurtoestand Locke

• Is-ought fallacy: uit een feitelijk gegeven wordt een norm afgeleid.

• Natuurlijk recht op eigendom = inbezitneming + arbeid: waar ligt de nadruk op a) inbezitneming, of b) dat er de nodige arbeid is geleverd of c) dat het meer waard is geworden? 

• Gouden/gulden regel: wat gij niet wilt dat u geschied, doet dat ook de ander niet. MAAR wat wil de ander?  

• Bij gelijkheidsbeginsel: mensen verschillen altijd wel van elkaar

Ongemakken natuurtoestand Locke

• Gemis van gevestigde, vaste, algemeen bekende wet.

• Gemis aan onpartijdigheid omdat iedereen rechter in eigen zaak is 

• Gemis aan sterke arm om tot strafexecutie over te gaan

Sociaal contract Locke

• Doel: behoud van individuele eigendom in ruime in (life, liberties and estates) 

• Publieke overheid zorgt voor:   

  • natuurrecht gepreciseerd in positieve wetten  

  • redelijke strafmaat op schendingen

  • Rechterlijke vonnis ook tenuitvoergelegd. 

• Recht van opstand (trust) want wederkerig contract

• Nood breekt wet: salus populi suprema lex -> welzijn van de bevolking is hoogste goed. In moeilijke situatie kunnen individuele rechten ingeperkt worden.  

• Rule of law: machthebbers zijn zelf gebonden aan regels

Rousseau natuurtoestand

• Natuurtoestand = idyllisch; ongerepte mens → zachtmoedig en onbedorven

• Fout de invoering van privé-eigendom 

Kenmerken sociaal contract Rosseau 

• Maatschappelijk contract: al het vermogen wordt onder leiding van gemeenschappelijke wil verdeeld onder iedere lid als onafscheidelijk deel van het geheel. 

• Doel: mensen zich verenigen tot volk dat deel uitmaakt van staatslichaam → directe democratie → volk is soeverein

• Geen rechtsstaat 

Rosseau transformatie mens naar sociaal contract

• instinct → rechtvaardigheid, morele dimensie aan handelen. 

• Natuurlijke vrijheid → burgelijke vrijheid

gedwongen vrij te zijn Rousseau

• Wanneer iemand handelt in strijd met algemene wil

• individuen in SL zijn vrij maar deze vrijheid is gebonden aan algemene wil.

• Algemene wil = individuele belangen en voorkeuren samengevoegd en dus vrijheid

• dwingen tot algemene wil = dwingen vrij te zijn

Mills wat is intrinsiek juist en verschil utilitarisme met bentham

• Mills: kwalitatief verschil tussen verschillende vormen van genoegens, geluk begripjen als bredere en meer complexe ervaring:

  • Streven naar hogere genoegens: intellectueel, moreel en cultureel verfijnd

  • lagere genoegens: basaal en fysiek.

• Bentham: strict hedonistische en kwantitatieve benadering

Geen recht op doodstraf Beccaria:  

• Men doet afstand van klein mogelijk deel van de vrijheid, nooit recht om leven te ontnemen.  

• Doodstraf berust niet op recht: burgers hebben zelf niet het recht om hun leven te ontnemen (dit heeft alleen god), ze kunnen dat recht dus ook niet afstaan. 

Beccaria tegen doodstraf en voor dwangarbeid:  

• Duur straf belangrijker dan intensiteit.  

• Men moet met dwangarbeid vergoeden wat hij de staat heeft aangedaan.  

• De straf mag niet strenger dan nodig is voor preventie van misdadigheid bij de mensen. 

• Doodstraf vereist hoge frequentie van misdadigheid om publiek sterke arm van de wet te tonen.  

Kant over de doodstraf

• Gelijkheidsbeginsel: wat jij een ander aandoet, doe je jezelf aan.

• Vergelding: niets minder dan doodstraf voor moord zal rechtvaardigheid tevreden stellen.  

• Kritiek op Beccaria: Als criminelen hun wil om gestraft te worden de basis zou geven voor autoriteit voor straffen, zal de crimineel zijn eigen rechter worden.  

• Dualistisch mensbeeld: homo phaenomenon (feitelijk, empirisch handelen) en homo nuemeron (redelijke mens die zich laat leiden door wetten). Het sociaal contract is redelijk (het staat nergens feitelijk vastgelegd), mensen zouden redelijk moeten weten dat ze bestraft worden voor moord.  

• Redelijk men bepaalt via categorische imperatief (handel altijd volgens een regel waarvan je tegelijkertijd kunt willen dat het een algemene wet wordt).  

Consequentialisme (gevolgenethiek)

• Waarde van een handeling wordt bepaald door de gevolgen van die handeling  

  • Nadruk op ”gevolgen”  

  • Maximaliseren van “goede gevolgen”; kosten-baten analyse 

• Voorbeelden van een consequentialistische ethiek: 

  • Hedonisme (grootste geluk voor jezelf) 

  • Utilitarisme (grootste geluk voor iedereen) 

• MAAR: 

  • Kan je wel alle gevolgen vaststellen (veeleisend)? 

  • Opofferen individu, martelen, niet principieel uitgesloten en soms zelfs gebonden 

Deontologie

• Er zijn “dingen” die intrinsiek juist of verkeerd zijn; deze dingen zijn ontoelaatbaar los van de gevolgen. De intentie van de persoon moet goed en zuiver zijn. 

  • Bijvoorbeeld: liegen is verkeerd omdat het liegen is (blijft slecht ook als de gevolgen toevallig een keer goed zijn) 

  • Nadruk op ”plicht/verplichting”  

• Voorbeeld van een deontologische ethiek: 

  • Kantianisme (bv: behandel iemand nooit slechts als middel maar altijd ook als doel op zich) 

• MAAR: 

  • Welke “dingen” zijn intrinsiek juist of verkeerd? Hoe stel je dat vast? 

  • Is het principieel uitsluiten van liegen, martelen, wereldvreemd? 

Bentham: 

• Greatest happiness principle: kies voor die handeling die leidt tot het grootste geluk en de minste pijn 

• Mensbeeld: “Mankind placed under the governance of two sovereign masters, pain and pleasure” 

  • Bentham neemt de calculerende mens als uitgangspunt (vergelijk met Hobbes) 

• Utilitarisme zou vooral het uitgangspunt moeten zijn voor de overheid bij het opstellen van regels en uitstippelen beleid 

  • Meetbaarheid vormt het uitgangspunt (empirisch onderzoek) 

  • Voor normale burgers te hoog gegrepen 

Bentham’s visie op (straf)wetgeving: 

• Instrumenteel: 

  • Panopticum 

  • Straf moet kosteneffectief zijn (anders: evil); meer geluk dan pijn 

  • Preventie staat centraal (speciaal + generaal) 

• Rechtsbescherming: Codificeren wetgeving; rechter gebonden aan regels 

Straffen mag volgens Bentham niet als

1. als ongegrond is: consent of (toekomstige) compensatie voor onheil

2. als ineffectief is: strafbepaling te laat, niet bekend gemaakt, onbekwaam, ontoerekeningsvatbaar, tegengestelde superieure kracht, onvrijwillige handeling van dader

3. als het onrendabel/duur is: straf meer onheil dan misdaad, essentiele functie in maatschappij,meerderheid burgers wenst geen straf

4. als het onnodig is: Als onheil met goedkoper alternatief moet worden voorkomen

Proportionaliteit straffen meten volgens Bentham

• Kijken de misdaad:  

  • Straf moet zwaarder wegen dan voordeel van misdrijf 

  • Ernstige misdrijven zwaardere straffen geven 

  • Zorgen dat minst erge van 2 overtredingen de voorkeur verdient 

  • Straf voor elk deeltje van onheil (niet alleen moord maar ook mishandeling) 

  • Zwaarder straffen bij recidive 

• Kijken naar de straf 

  • Straf niet meer dan nodig 

  • Grotere straf om te strafzekerheid te compenseren 

  • Grotere straf om strafnabijheid te compenseren 

• Kijken naar kwaliteit van de straf 

  • Straf gebruiken voor morele les 

  • Soms kwantiteit straf verhogen om kwaliteit te verhogen 

• Kijken naar de dader 

  • De verantwoordelijkheid van de klasse van de persoon  

  • Gevoeligheid van elke dader 

  • Voordelen of kwaliteiten van de dader die essentieel zijn in de maatschappij 

  • Veelheid van de daders 

• Kijken naar de samenleving 

  • Kijken naar wat het volk vindt 

  • Kijken naar wat andere samenlevingen die met deze samenleving in verbinding staat, vindt 

• Kijken naar het recht  

  • Soms moeten kleine verschillen in proportionaliteit genegeerd worden voor de consistentie van het recht.  

John Stuart Mill

• Regelutilitarisme: regels op utiliteit toetsen  

  • Regels moeten worden gevolgd, ook als dat in het individuele geval zorgt voor minder utiliteit 

  • Maakt ook een onderscheid tussen hogere en lagere genoegens 

• Begrenzing overheidsoptreden door het schadebeginsel: mag alleen ingrijpen in vrijheid persoon als henzelf daarmee beschermt en als zo anderen geen schade worden toegebracht

Historische ontwikkeling Mill van utilitarisme ontstaan

• HOBBES: Eerst was er sociaal contract met een absolute macht, MAAR: toen macht misbruiken dus burgers wilden macht beperken

• LOCKE: Toen macht beperkt door regels en recht op opstand, MAAR: macht regeerders onafhankelijk en tegengesteld aan belangen volk.

• ROUSSEAU: directe democratie waarbij belang en wil volk, hetgeen van de natie is. MAAR: Zelfbestuur is niet ieder voor zich, maar alleen samen over ieder afzonderlijk en in democratie worden belangen minderheid niet gehoord -> tirannie van de meerderheid  

Mill beschermen tegen willekeur van staatsmacht niet genoeg

ook bescherming druk van gangbare meningen/opvattingen en neiging maatschappij informeel ideeën en gewoontes op te leggen aan zij die daarvan afwijken.  Heersende moraal is gevormd door belangen meerderheid/heersenden in samenleving, Mill is tegen moralisme (niet doen alleen omdat wij het vies/fout vinden).

Immanuel Kant scheiding werelden

• noumenale wereld: mensen worden geacht vrij te zijn. Voor de mens als inventief wezen gelden morele normen (de

  praktische rede).homo noumenon; redelijke mens die zich laat leiden door wetten.

• fenomenale wereld: alles heeft een oorzaak en hierbinnen zijn ware bevindingen mogelijk. homo phaenomenon: mens die zich laat leiden door emoties en subjectieve ervaringen

• Categorische imperatief: 

  • Handel volgens die maxime (maatstaf) waarvan je zou kunnen willen dat het een algemene wet wordt 

  • Behandel een ander nooit slechts als middel maar altijd ook als doel op zich 

Kant’s opdracht aan de wetgever: 

• Pas als mensen hun eigen morele verantwoordelijkheid niet nemen, mag de wetgever ingrijpen 

• vrijheid van de één verenigbaar met de vrijheid van alle anderen 

• Geen preventie maar vergelding (straf moet verdiend zijn) 

Veraart: 

• Calculeren van maximalisatie van menselijke welvaart in plaats van duurzame instandhouding leven op aarde. Dit kan de mens juist schaden.  

• De morele integriteit van de mens krijgt geen aandacht binnen utilitarisme 

Preventie en problemen

• speciale en generale preventie; ook: uitschakeling en rehabilitatie

• utilitaristische fundering

• Probleem: schuldbeginsel heeft geen principiële waarde 

• Probleem: instrumentele omgang mensen in plaats van focus op wat de dader als straf nodig heeft.  

Lamme en kikkers

van buiten lijkt het alsof kikker keuze maakt maar onderzoek geeft aan dat zij geen bewustzijnhebben. Zo is dat ook bij mensen

Vergelding

• Straf moet verdiend zijn; de persoon wordt afgerekend op wat je zijn negatieve verdienste zou kunnen noemen 

• Proportionaliteit:

  • Kant: oog om oog, tand om tand, dood om dood 

  • Moderne retributivisten: proportionaliteit in het systeem: hoe zwaarder de misdaad, hoe strenger de straf 

• verantwoordelijkheid dader vereist

• effecten van de straf hebben geen rechtvaardigende betekenis; bijkomstigheid

• Maar: is vergelding wel rationeel te benaderen?

Vanuit het oogpunt van de rechtsorde op vergelding

• Straf is erop gericht krenking van rechtsorde te herstellen.

• De rechter spreekt namens de rechtsorde; het betreft een gemeenschapsoordeel

John Mackie – vergeldingsparadox

Aan de ene kant kan een vergeldingsprincipe van vergelding niet worden verklaard of ontwikkeld binnen een redelijk systeem van moreel denken, terwijl aan de andere kant een vergeldingsprincipe van straf niet uit ons morele denken kan worden geëlimineerd.

John Rawls

Original position:  

• Achter sluier van onwetendheid: over hun persoonlijke situatie 

• het is billijk omdat iedereen gelijk is.

• Randvoorwaarden:  

  • Schaarste van goederen  

  • Wederzijdse desinteresse: personen in originele toestand streven primair naar eigenbelang 

  • Deelnemers zijn rationeel 

  • Deelnemers beschikken over politieke, psychologische en economische kennis 

  • Gevoel voor rechtvaardigheid 

Uitkomst gedachte-experiment Rawls

• Twee rechtvaardigingsbeginselen: 

  • Systeem van gelijke fundamentele rechten en vrijheden; 

  • Sociale en economische verschillen alleen toegestaan als a) verbonden aan posities die openstaan voor iedereen en b) de minstbedeelden er beter van worden (maximin principe)  

3 vragen met betrekking tot het strafrecht waarover contractanten een besluit dienen te nemen

1. willen we een strafrechtsysteem → ja, voorkomen van vrijheidsinbreuken

2. wie mag gestraft worden → schuldbeginsel, positie dader wordt vermijdbaar.

3. Hoe zwaar mag gestraft worden? → subsidiariteitsbeginsel en vermijdbaarheidsbeginsel.

Kenmerken rechtsstaat volgens Rawls/Alwin van Dijk

• Eerlijke rechtsgang 

• Gelijkheidsbeginsel 

• Legaliteitsbeginsel 

• Behoren impliceert kunnen; wetten moeten nagestreeft kunnen worden 

Toepassing Rawls op het strafrecht (Van Dijk): 

• Contractanten weten niet 

  • Of ze geneigd zijn tot misdaad 

  • Of ze slachtoffer zullen zijn 

  • Of ze gestraft zullen worden 

• Twee voorwaarden voor vrijheid: 

  • Zo min mogelijk met misdaad geconfronteerd worden 

  • Strafrechtelijke aansprakelijkheid kunnen vermijden 

straffen onschuldigeverschillende perspectieven

• Utilitaristische oplossing: vrijheid van een onschuldige kan worden opgeofferd als de totale vrijheid daarmee toeneemt. Gebruiken mensen als middel om doel te bereiken 

• Rawlsiaanse (deontologische) oplossing: schuldbeginsel: vrijheid beperken als reële mogelijkheid norm te respecteren 

  • Vermijdbaarheid; controle belangrijk 

• Retributivisten: absolute vergelding. Gebruiken mensen ook als doel omdat onschuldigen worden gestraft. Maar DDE. Toch moeten ze volgens van Dijk kijken naar onschuldigen voorkomen

• Er zijn meer veroordelingen in retributieve stelsel dan utilitair, ook meer onschuldigen dus. 

doctrine of double effect

een handeling die een goed én een slecht gevolg heeft, is soms toelaatbaar als de actor doelopzet heeft op het goede gevolg en niet op het slechte gevolg. Het straffen van onschuldigen is geen middel om het doel (straffen van schuldigen) te realiseren en dus gebruiken ze mensen niet als doel.  

Strafhoogte bepalen utilitarisme en retributivisme

• Retributivisten: straf evenredig aan ernst van het feit. Te zwaar straffen staat gelijk aan straffen van een onschuldige.   

• Utilitarisme: belang gestrafte telt even veel mee als belang preventie. Geen principiële bezwaren tegen disproportionele straffen. Zwaarder vergrijp noopt tot inzetten zwaarder middel. Lichtste straf gebruiken die vanuit preventief oogpunt vereist is.

motieven voor normconform gedrag volgens van Dijk en hoe dit zich verhoudt tot strafhoogte

• Personen houden wet voor juist 

• Personen achten legitiem dat overheid wetten stelt.  

• Bij disproportionele straffen die afwijken van morele opvattingen die heersen in de maatschappij, worden de legitimiteit van het gezag aangetast, dit is weer disfunctioneel.

Wie mag volgens van Dijk gestraft worden?

• Strafprocesrecht moet – zonder onder zijn eigen gewicht te bezwijken – gericht zijn op het voorkomen van het bestraffen van onschuldigen 

• Principiële fundering van legaliteitsbeginsel, schuldbeginsel en onschuldpresumptie  

• Onafhankelijke en onpartijdige rechter, nemo tenetur, ne bis in idem, etcetera 

Hoe hoog moet volgens van Dijk gestraft worden ?

• Dus: preventieoverwegingen zijn maatgevend bij het bepalen van de strafmaat 

  • Straf in toom gehouden door subsidiariteitsbeginsel: geen zwaardere straf opgelegd dan vanuit preventief oogpunt vereist. 

  • subsidiariteitsbeginsel boven gelijkheidsbeginsel: gelijkheidsbeginsel leidt tot verslechtering 1 zonder verbetering ander.

  • Belangen slachtoffers wegen zwaarder mee dan die van misdadigers (willekeurig nadeel vs vermijdbaar nadeel).

  • Straf in toom gehouden door vermijdbarheidsbeginsel: zware staf dient gemakkelijke vermijdbaar te zijn.  

    • Voorzienbare staf 

    • Opzet; voorbedachte raad, opzet op het feit, opzet op verwant feit en opzet op gevaarlijke gedraging 

    • Schuldmitgiterende factoren (uitsluiting) 

Controleprincipe

Verschoningsgronden geven burgers controle over aanraking met het strafrecht.

positief en negatief retributivisme en Alwin hierover

positief: bij schuld verdiende straf opleggen. Verwerpen contractanten omdat de ene positie verslechtert zonder andere positie verbeterd.

negatief: bij onschuld wordt er niet gestraft, niet zwaarder straffen dan verdiend; verwerpen contractanten omdat in sommige gevallen niet gestraft mag worden, hoewel preventief effect verwacht wordt.

voordeel stelsel met verschoningsgronden

• Bevorderen voorspelbaarheid 

• Bieden keuzemogelijkheid 

• Geven voldoening→ eigen keuze veroordeeld te worden, niet random

• Belonen zelfbeheersing 

kritiekpunten op van Dijk

• Instrumentele omgang met mensen

• Focus op dimensie van rechtvaardigheid, minder op dimensie van fatsoen → vernedering niet uitgesloten

heteronoom mensbeeld

Bentham/Lamme: mens is zeer gevoelig voor positieve en negatieve prikkels en word hierdoor gestuurd.

• taal → framing

• omgeving → nudging, conditionering, sociale context van onze emoties

autonoom mensbeeld

Kant/Mill/Rosseau: de mens moet de moed hebben zelf na te denken en zich niet voortdurend te laten leiden door allerlei invloeden (sapere aude: durf te weten/na te denken) EN kan voor wat hij doet redenen aanvoeren.

Drie posities binnen debat over determinisme vs vrije wil

1. Zacht determinisme: vrijheid is verenigbaar met determinisme -> beide waar 

2. Hard determinisme: vrijheid is niet verenigbaar met determinisme -> determinisme is waar 

3. Libertarianisme: vrijheid is niet verenigbaar met determinisme -> vrijheid is waar 

Hard determinisme en Victor Lamme

• Victor Lamme zet vraagtekens bij de claim dat mensen controle hebben over hun gedrag. Kijkt naar experiment  

  • Libet: zelf kiezen wanneer op knopje drukken. Eerder hersenactiviteit dan bewustzijn.  

  • Split-brain-patiënten: rechterhelft ziet en verwerkt. Linker bedenkt reden.  

• Vooral door mere exposure effect hebben wij voorkeur voor dingen.  

• Motieven voor ons gedrag bedenken wij achteraf in de kwebbeldoos (linkerhersenhelft).   

• Theory of Mind (TOM): vermogen om je in de geest van een ander te verplaatsen en zijn gedrag te voorspellen. Door TOM toe te passen op ons eigen gedrag en begrip van willen en weten denken we dat TOM oorzaak is van ons eigen gedrag.  

• MAAR: hiermee niet duidelijk of mensen reflecteren en op basis van dit soort experimenten worden vergaande conclusies getrokken die misschien onvoldoende basis hebben.  

Morele implicaties hard determinisme

• Verantwoordelijkheid niet alleen aan basis van strafrecht, maar aan onze alledaagse manier van omgaan met elkaar 

• Zonder verantwoordelijkheid geen basis voor lof; misschien wel: knap dat een mensen zoiets kan doen  

Implicaties strafrecht – Lamme

• Opzet, schuld en ontoerekeningsvatbaarheid moeten uit het strafrecht verdwijnen 

• Het strafrecht moet gericht zijn op het beïnvloeden van het brein van de delinquent.  

• Juist impulsieve gedragingen zijn stimulus-responskoppelingen die diepst zijn verankerd in het brein. Dus langer straffen om deze koppelingen te herprogrammeren.

overeenkomst Bentham en Lamme

• beide spreken niet van vrije wil

• ze willen allebei gedrag beïnvloeden door middel van straf. Bentham door preventie en lamme door rehabilitatie

Parabel koning Rex Fuller en inner morality of law

• Rex probeert wetgeving op te stellen, maar het mislukt steeds. Wetgeving werkt alleen als de regels algemeen zijn, goed bekendgemaakt, etc.

• Inner morality of law → Het stellen van regels veronderstelt dat mensen verantwoordelijke rechtssubjecten zijn

Fuller concept verantwoordelijkheid onder druk door:

• Wetenschap: toepassen op mens -> gedrag is wettelijk en voorspeld. Er is dus geen vrije wil en dus geen verantwoordelijkheid 

• Rehabilitatie-ideaal: als rehabilitatie exclusieve doel SR is -> zorg eerlijk proces en definitie crimineel verloren, want ergste voor dader is gratis zichzelf verbeteren 

• oneigenlijk gebruik van regels → Belastingheffing als juridisch hulpmiddel

Paul Ricoeur

Verantwoordelijkheid rechtssubject:  

• Ricoeur maakt een onderscheid tussen 4 elkaar opvolgende niveaus:  

  • Spreken: wie spreekt? → taal

  • handelen: wie is auteur van handeling? → herkenbare orde

  • vertellen: uitspraken en handelingen in logisch geheel plaatsen → narratieve identiteit

  • verantwoording afleggen: jezelf en andere evalueren → rechtsorde

• Dit vooronderstelt steeds: 

  • Capaciteiten 

  • Relaties met anderen 

  • Inbedding in/toegang tot institutionele praktijken 

• Institutie: wat ons overstijgt. Institutie is wat regels bevat.  

kritiek ricoeur op sociaal contract denkers

Bij sociaal contract zeggen ze dat men in natuurtoestand al rechtssubject is, maar toegang tot veratnwoordingscontexten stelt mens in staat om zich te ontwikkelen tot verantwoordelijk rechtssubject.

Morele implicaties van Ricoeur

• Mensen moeten toegang hebben tot de rechtsorde om tot verantwoordelijk handelen in staat te zijn, om als persoon, als rechtssubject, in het maatschappelijk verkeer te kunnen functioneren 

• De toegang tot de rechtsorde stelt ons in staat onszelf respecteren. 

Ontrechting

een vorm van overheidshandelen waarin het recht doelbewust wordt ingezet om specifieke categorieën mensen aan te tasten in hun persoon-zijn, in hun functioneren als rechtssubject.  

Suggestie Avishai Margalit over goede behandeling verantwoordelijk rechtssubject

• Om als verantwoordelijk rechtssubject goed behandeld te worden (waardigheid), moet de behandeling niet alleen rechtvaardig zijn, maar ook fatsoenlijk  

• Centraal idee: binnen een fatsoenlijke samenleving vernederen overheidsorganen mensen niet (terwijl in een beschaafde samenleving mensen elkaar niet vernederen)

Vernedering en margalit

• als vormen van gedrag of omstandigheden iemand een gegronde reden geven om zich geschaad te voelen in zijn of haar zelfrespect.

  • Normatieve aspect: iemand die een goede reden heeft hoeft zich niet feitelijk vernederd te voelen.

  • Psychologische aspect: iemand die geen goede reden kan zich vernederd voelen. Het is een normatief begrip -> gaat om gegronde reden.

• Margalit sluit vernedering categorisch uit door onderscheiden fatsoenlijke en beschaafde samenleving en normatieve begrip aan te houden ipv psychologische begrip.

Verschil tussen ‘als’ en ‘alsof’: 

• Als: daadwerkelijk geloven en alleen zodanig behandelen. Alleen bij bijzondere omstandigheden of pathalogische gevallen.

• Alsof: alleen behandelen als zodanig. vernedering verbonden met waarneming → mensen zijn hierbij blind voor het menselijke aspect in een mens. Als stigma overhand krijgt gaan we mensen als minderwaardig zien.  

Dimensies ethiek

1. Doelmatigheid: efficiënt effectief, doel-middel rationaliteit 

2. Rechtvaardigheid: eerlijk/gelijk behandeld, onpartijdig 

3. Fatsoen: geen vernedering, humane behandeling 

Vernedering definitie en 4 manieren  

-> als personen niet in hun menselijkheid worden herkend; vier manieren:

1. Hen behandelen als objecten 

2. Hen behandelen als machines 

3. Hen behandelen als beesten 

4. Hen als minderwaardige mensen behandelen (sub-humaan) 

Bandes kijk op emoties

• Emoties vaak voorgesteld als iets privaats/interns;  maar juist interactie tussen emotie en cultuur =

• “je kan niet oorzaak emoties afscheiden van wereld van sociale interacties.”

• Emotie-culturen/emotie-normen: “acceptable range of emotional behaviour”; scripts voor het uiten van emoties 

Instituties en emoties Bandes

wisselwerking tussen instituties en emoties:  

• Instituties kunnen ruimte bieden voor emoties of juist niet; ook vormgeven aan emoties 

• Onderzoek vaak gericht op het in kaart brengen van behoeften van slachtoffers; over het hoofd gezien dat onze instituties/vorm die wij geven aan slachtofferrecht invloed hebben op die behoeftes

Feedbackloop

• Inrichting strafproces ten behoeve van slachtoffers 

• Verwachtingen bij slachtoffers 

• Verwachtingen niet waargemaakt door strafrecht 

• Weer andere inrichting strafrecht 

• Meer verwachtingen slachtoffers 

• Etc. 

Closure

• Veronderstelling dat spreekrecht “closure” brengt; belangrijk is voor de verwerking; psychologische verlichting, “healing”. Maar wat is de betekenis van die noties? Het is een paraplu-term:

  • Catharsis door te spreken 

  • Gevoelens van vrede, opluchting en verder kunnen gaan 

  • Het kunnen vinden van antwoorden; interactie met de dader 

• Bandes: 

  • Voor de overlevende is het proces een slecht middel om op authentieke wijze uitdrukking aan te geven emotie. Het is onvermijdelijk een rituele publieke uitvoering, met bepaalde scripts, conventies en rolverwachtingen 

Geen closure in strafrechtszaken door verschil met therapie

therapie	strafproces
Psycholoog, getraind om closure te brengen	Rechter en OM, niet getraind om closure te brengen
Privé-situatie	Publieklijke setting
Reactie op leed	Geen reactie op leed
traject	momentopname

Wisselwerking mens en technologie Harbers

• standaardvoorstelling: mens is actief en techniek is passief. Personen bepalen daarbij hoe zij techniek gebruiken. Hierbij: antropocentrisme (mens centraal)

• maar klopt dat wel? Harbers en Latour zeggen Nee! Er is een wisselwerking tussen mens en techniek.

• Harberts heeft het over posthumanisme → gaat voorbij aan de mens centraal zetten en gaat uit van wisselwerking

techno-optimisten en pessimisten

wereld redden met hoogwaardige technologie VS technologie is onbeheersbaar; denk aan monster van Frankenstein

delegation to a non-human (displacement, translation, delegation, shifting)

• delegatie: transformatie van grote inspanning tot een kleine(re) inspanning dmv techniek

• werk dat eerst gedaan werd door een mens, wordt nu gedaan door techniek

• stel je voor wat wij als mensen zouden moeten doen als deze techniek niet zou bestaan.

prescription en missing masses

• morele en ethische dimensie van mechanismen. techniek schrijft voor hoe we ons moeten gedragen → normatief

• sociologen krijgen theorieën niet rond omdat ze alleen kijken naar mensen → Ze moeten voor morailteit ook kijken naar non-humans

• technologie werkt actief op ons in en heeft invloed op onze “forms of life" → niet door het stellen van een regel, maar juist door onze leefwereld anders vorm te geven.

• maar: techniek kan ook keuzemogelijheiden vergroten

  • techniek biedt niet alleen extra opties, maar heeft ook invloed op onze “forms of life"; dus normatief

vergelijking taal en techniek Latour

Auteur maakt tekst op basis van verwachte lezerpubliek. Techniek is zo geprogrammeerd dat potentiële gebruiker iets mee kan. Je wordt op deze manier maar relatief gestuurd door techniek, alleen als je aan de verwachtingen van deze techniek kan voldoen.

antropomorphisme Latour

• menselijke eigenscahppen toekennen aan non-humans

• bij antropocentrisme onlogisch om dit te doen omdat ze mensen en techniek scheiden, maar scheiding volgens Latour niet duidelijk vanwege:

  • mens heeft non-human gemaakt

  • non-human vervangt menselijke handelingen

  • non-human geet menselijk handelen vorm door voor te schrijven welk soort mensen non-human gebruiken