CMK Les 4: Frankfurter Schule (Lizanne Van Hese)

Aliënatie (vervreemding)

Het basisidee is dat de maatschappij een identiteit opdringt aan mensen, een die niet correspondeert met hun echte identiteit, ze raken dus vervreemd van zichzelf

• Concept met een lange traditie in de filosofie

• Nu meestal geassocieerd met Marx → de arbeider wordt een ‘deel van de machine’ en daardoor raakt hij vervreemd van zijn product van arbeid én van zichzelf

Volledige administratieve maatschappij

= Onze maatschappij is volledig administratief, doorgedreven efficiënt ingericht → leidt tot gevoel van vervreemding

• Onze maatschappij zo is ingericht, dat ze vanzelf leidt tot een algemeen gevoel van vervreemding

• De maatschappij is volgens hen doorgedreven rationeel geworden, waarbij een focus ligt op efficiëntie, bureaucratie en standaardiseren

• We zijn ALLEMAAL slachtoffer van de efficiëntie van onze maatschappij

De prijs die we daarvoor betalen is een verlies aan subjectiviteit

• Mensen zijn geen robots geworden, maar ze zitten gevat in een machine van efficiëntie en administratie

Institutionele psychotherapie (IP)

= Stroming waarbinnen men nadenkt over hoe je het leven kan organiseren in instellingen, in de eerste plaats in de psychiatrie → vervreemding is voor hen een centraal concept

Wanneer je mensen samenbrengt in een instelling (school, psychiatrie,..) ga je effecten hebben van de instelling

• Je gaat snel teruggrijpen naar efficiëntie → deze efficiëntie logica gaat vr vervreemding zorgen bij de patiënten, uw werk,… → dit is onvermijdelijk

Psychische vervreemding

Psychisch lijden is een vorm van psychische vervreemding

• Doordat je psychisch lijdt (bv psychose) kan je je niet meer identificeren met jezelf

• Bv: je kan niet meer uit je bed

Sociale vervreemding

Sociale processen die zorgen dat iemand wordt geobjectiveerd/vervreemd

• IP onderzoekt dit vooral in de context van psychiatrie en andere instellingen voor mensen die psychisch lijden

• Zo’n instellingen kunnen nodig zijn, maar gaan als vanzelf vervreemding in de hand werken, waardoor patiënten zich geobjectiveerd voelen

• Bv: in instelling wordt medicatie, eten, slaap uur voor jou bepaald → vervreemding

• Bv: je wordt enkel benaderd vanuit een diagnose → vervreemding

Pathoplastie

= Deze sociale vervreemding heeft een impact op de ziekte

Bv.: regels en structuur op een psychiatrische afdeling zorgen voor meer agressie en wantrouwen

IP = poging om vervreemding tegen te gaan

Doen ze door in te grijpen op het dagelijkse leven van de instelling

• Bv. ruimtes hebben verschillende functies; patiënten krijgen verantwoordelijkheid over dagelijkse leven op de afdeling (bv eten kiezen)…

Om vervreemding tegen te gaan, gaat men ervan uit dat het instituut ook ziek is en moet verzorgd worden → geen eenzijdige individualisering van de problemen

Hoe zag de verdeeldheid eruit? (op welke manier aliënatie tegengaan)

1. Via het concept utopie = voorstelling van hoe de ideale wereld er kan uitzien (Bloch)

2. Via de ‘grote weigering’ = revoluties op alle flanken ondersteunen en weigeren om mee te doen met vormen van onderdrukking (Marcuse)

3. Kritische theorie als radicale praktijk op zichzelf (Adorno)

4. Negatieve dialectiek en non-identiteit (Adorno)

FS situering

Stroming binnen de filosofie die van start ging tijdens het interbellum

• Een groep mensen die in de jaren 1920 en 1930 samen in een onderzoeksgroep aan de Universiteit van Frankfurt werkten

• Zij geven kritiek op de politieke en sociale factoren van hun tijdperk → wat mensen normaal en logisch vinden binnen de maatschappij, willen zij in vraag stellen

• → Daarvoor doen ze vooral beroep op de theorie van Freud en Marx (dus gebaseerd op onderzoek)

Tegelijk zoeken ze manieren om de samenleving te veranderen

• De kritiek die ze geven bedden ze in in een emancipatorisch project → ze promoten de vrijere samenleving

• KRITIEK EN VERANDERING GAAN ALTIJD SAMEN - je kan niet gewoon kritiek geven → je moet ook mee zoeken naar een manier vr verandering

Waarom is het belangrijk om de school te bespreken?

• Het was de start van ons domein: de manier van kritiek doen (methodologie) is hier gestart (we gebruiken bepaalde methoden nog steeds)

• In 1970 is school vermindert, MAAR in praktijk is er meer aandacht naartoe gegaan (revival)

• Er kan kritiek gegeven worden op de school (heeft ook limieten)

FS en de Verlichting

De verlichting = brede trend in de Europese filosofie van de 17e en 18e eeuw. Zij gaven kritiek op autoriteit & willen blind geloof in autoriteit vervangen door wetenschap en rede → dit zal zorgen voor betere wereld

Zorgt westerse beschaving voor vooruitgang of barbaarsheid?

Geen conservatieve kritiek = de Schule gaat NIET zeggen dat het vroeger allemaal beter was (bv: ideologie godsdienst; slecht)

De Frankfurter Schule is een smeltkroes van verschillende denkers

Horkheimer

Heel wat paradigma’s negeren hun historische context en mogelijke alternatieven, daardoor worden ze gezien als noodzakelijk

• Hij zegt dat je altijd de alternatieve theorieën/perspectieven + context mee in kaart moet brengen!

• Verschillende perspectieven hebben een idee over de werkelijkheid → er is niet 1 juist perspectief

• Vaak is er een dominante theorie → interessant om te kijken WAAROM dit perspectief dominant is geworden

Kritiek geven bestaat dan uit onderzoek naar die historische context en alternatieven in kaart brengen

• Als we dat doen → komen we snel tot het besluit dat traditionele theorieën niet zo neutraal en reflectief zijn als ze beweren: er zitten ALTIJD sociale en maatschappelijke keuzes in

• De Frankfurter Schule wil vooral waarschuwen voor theorieën die blind zijn voor zelfkritiek en hun historische context

Methode FS

Feiten niet zozeer als geïsoleerde voorstellingen van de realiteit benaderen, maar als een historisch product verbonden met de sociale context

• !! Ze gaan de waarheid NIET blootleggen, maar ze gaan kijken hoe de waarheid zich positioneert en wanneer het als dominant beschouwd wordt!

Methode = het geheel kunnen we terugzien in het particuliere en het particuliere reflecteert het geheel

Kritische theorie deels gericht op verlangen om mensen te bevrijden

Oorzaak vervreemding (Marx)

Kapitalisme = zoveel mogelijk produceren, winst maken EN zo weinig mogelijk kosten maken

Het zorgt dat arbeiders worden gezien als een deel van de productiekost en die zo minimaal mogelijk moet worden gehouden

De kapitalist wil zoveel mogelijk winst maken en dus zo weinig mogelijk kosten maken, ook de kost voor werknemers wil hij zo laag mogelijk

• Daarom: het werk wordt gesplitst

• Bv. alle werknemers staan apart aan de band en maken elk één klein onderdeel van een groter geheel, ze werken nauwelijks nog samen

Precies daardoor treedt er volgens Marx vervreemding op ten aanzien van de eigen arbeid: de werknemer heeft geen overzicht van het geheel en kan geen vreugde meer scheppen in creatie

Hij kan ook geen vreugde scheppen in samenwerking, want hij is afgezonderd van de anderen, de arbeider is een onderdeel van de machine geworden

• Dit zorgt dat mensen ook vervreemd raken van zichzelf, hun lichaam en de wereld rondom

• Ze worden benaderd als object van de arbeid en niet langer als mens die arbeid uitoefent

Erich Fromm

In zo’n (volledig administratieve) maatschappij voelt een mens zich alleen en geïsoleerd van anderen

Dit is echter psychisch onhoudbaar en dus zoeken mensen manieren om die gevoelens van vervreemding te verminderen

• Dat kan door zich bv te identificeren met een autoriteit, met als gevolg dat mensen niet meer zelf nadenken en zich niet meer ethisch verantwoordelijk voelen voor hun daden

• Vooral efficiënt als autoriteit zegt dat het gevoel van onbehagen komt door iemand anders → een zondebok aanduidt (in het nazisme waren de Joden de zondebokken)

• Als we allemaal op een efficiënte manier dezelfde moeten zijn, voelen we ons volgens Fromm bedreigd door mensen die anders zijn

= mensen horen in een gemeenschap, maar door de efficiëntie kan dat niet = vervreemding

Herbert Marcuse

Aliënatie staat centraal – linkt aliënatie aan driften

Onze cultuur verdringt té veel van onze driften, veel mag niet

Deze onderdrukking (op seksueel, politiek en economisch vlak) van de westerse maatschappij zorgt ervoor dat mensen zich vervreemd voelen van zichzelf en hun lichaam

• De maatschappij dringt hen dingen op die niet stroken met wie ze zijn

MAAR hij denkt dat die onderdrukking van driften kan worden opgeheven, waardoor mensen zich niet langer gealiëneerd hoeven te voelen

• Hij gaat NIET akkoord met de pessimistische lezing van Freud (cf. les 3)

• De driften moeten NIET worden gesublimeerd, maar worden bevrijd

• We moeten hierbij ook denken lage klassen → worden vaak niet meegenomen als we denken over vervreemding tegengaan

Aliënatie tegen gaan via de ‘grote weigering’ = revoluties op alle flanken ondersteunen en weigeren om mee te doen met vormen van onderdrukking

• Je moet NEE zeggen, je moet tegen dingen ingaan

Ernst Bloch

We hebben een ‘verwachtingsvol bewustzijn’ = we hebben NIET wat we willen maar maken ideeën over hoe een perfecte wereld er kan uitzien

• Die dromen moeten we volgens hem onderzoeken en zijn de kern van hoe we verbetering kunnen waarmaken. (bv. vroeger was slavernij afschaffen een utopie)

• ! Al moet de utopie zelf, altijd een utopie blijven en geen werkelijkheid worden

Adorno

1. Kritische theorie als radicale praktijk op zichzelf

• De sociale realiteit interpreteren, is al een manier om die te veranderen

• Door kritiek te geven, zal je hetgeen je bekritiseert veranderen

  • Theorie geeft niet meteen een kant en klare oplossing

  • In een wereld waarin quick fixes steeds worden gevraagd, is daar niet op antwoorden een vorm van verzet

• Gelooft dus NIET in een revolutie, maar zegt kritische theorie op zich al radicaal is

• Je moet NIET zeggen hoe de verandering eruit moet zien, je moet zorgen dat je denken zelf iets in gang kan zetten

  • Dus hij zegt dat de kritische theorie al een radicale praktijk is → dit zorgt dat we anders gaan denken over bepaalde dingen die worden aangekaart

2. Negatieve dialectiek en non-identiteit

• Negatieve dialectiek = je mag NIET streven naar utopie → het is niet haalbaar en klopt niet → anders maak je dezelfde fout als de verlichting

  • Je moet WEL zoeken naar waar de contradicties zitten en die onderzoeken

  • Bv: hoe komt het dat wetenschap ook neg gevolgen heeft?

• Gaat ervan uit dat er geen harmonie mogelijk is tussen individu en maatschappij

  • Theorie moet die harmonie niet zoeken, maar moet de paradoxen en contradicties blootleggen, geen eindpunt

John Holloway

Herwerking van het concept: mensen worden gekenmerkt door bezig te zijn, dingen te maken, dingen te doen, …

Het kapitalisme legt een enge focus op het eindproduct van mensen hun bezigheden. Omdat mensen niet samenvallen met die eindproducten, zullen ze zich daar steeds tegen verzetten

• Onze samenleving is te fel gefocust op het eindproduct, niet op het proces

• Mensen gaan NOOIT samenvallen met het eindproduct

Onder het kapitalisme zeggen mensen daardoor subtiel, maar constant ‘neen’

Hannah Arendt

De mens is nooit helemaal passief. Ook als onderdeel van de machine, kan hij die machine verstoren. Elke mens altijd verantwoordelijk

• Het is teveel een slachtoffermodel → te weinig gekeken naar hoe we actief iets kunnen betekenen