NT: Denkers en wetenschappers, incl Capita Selecta

Leonardo Bruni

• Pionier wetenschappelijke studie klassieke teksten 

Lorenzo Valla

• Elegantiae linguae latinae 

• Beroemd door ontmaskering van donatio constantini, op basis van filologische kritiek 

• Vergelijkt Griekse grondtekst van Nieuwe Testament met gangbare Latijnse vertaling, vol fouten

Burgerlijk humanisme

humanisme in dienst van de samenleving 

• Teksten uit OH = uitgangspunt
  => praktische toepassing (actualiteit)

• Samenleving: tweedracht
  => terreur, chaos
  Willen eendracht
  => vrede

Politiek humanisme

nieuwe, niet-religieuze fundamenten 

• Voorkeur voor antieke Romeinse republiek (bv Leonardo Bruni 1370-1444, Geschiedenis Florentijnse volk) 

• Welzijn gemeenschap afhankelijk van persoonlijke vrijheid van ingezetenen en best gegarandeerd door actieve burgers 

• Bedreigingen republikeinse vrijheid:

  • Discordia (interne tweedracht) 

  • Buitenlandse agressie
    -> afschrikking / ster-verdediging

• Opdracht aan stadsbestuur om gemeenschappelijk belang te verdedigen, dwz vrede en voorspoed 

Machiavelli

• Republicanisme en actief burgerschap fundament voor “bene comune” (gemeenschappelijk belang -> vorst streeft na -> steun v volk)

• Il Principe (1513/1532) na einde republiek Firenze en herstel Medici als monarchie 

• Controversiële conclusie: durf en bereidheid nodig om immoreel te handelen indien de omstandigheden zulks vereisen >< klassieke opvattingen over deugd (bv. Cicero)

• Verwerpt monarchie als staatsvorm: dient belangen vorst, onderdanen verworden tot “un animale bruto”

• Einddoel = !!

Agricola

• Geboren in Groningen, studies in Erfurt en Leuven, daarna naar Italië getrokken 

-> leert d in IT + ver d =/= EU onderwijs (X gwn kopiëren, ook toepassen)

• Grondlegger humanisme in Noord-Europa 

• Uitstekende kennis verfijnd Latijn (= !!)

• Een van eersten met goede kennis oude Grieks en vertalingen in Latijn 

• Prima redenaar 

KU Leuven

• Pauselijke stichting 

• Italiaanse humanisten 

• verbetering kwaliteit Latijn 

• Drietalencollege 1517 gesticht uit legaat Hieronymus Busleyden: Latijn, Grieks, Hebreeuws (talen Bijbel)

• Studenten en proffen van over heel Europa 

• Controversetheologie: standpunten ivm genade van God en vrije wil van de mens 

Erasmus

Belangrijkste Europese geleerde uit eerste helft 16de eeuw 

Aanvankelijk filologische belangstelling voor antieke taal en cultuur

Humanisme in dienst van kerk en religie gesteld: christelijk humanisme 

Stuurt + boeken wereld in 

(notities/citaten/m uitleg -> drukken; nieuwe edities)

Humanisme in N-EU (relatie m godsdienst) =/= in IT (eerder pol)

Novum Instrumentum (Nieuwe Testament) -> vertalingen vgl (LAT/GR) -> fouten wegwerken => ‘oorspronkelijke’ tekst

Erasmus + More: chaos onder bedwang door

• Antieke wijsheid/cultuur/zuivere taal v Rom Rep

• Christelijke vroomheid v Romeinse deugden

LIpsius

• Nadruk op filologische werk  (taalkunde)

• 17e E: Lat humanisme => Verlichting

• tekstkritiek 

• De Constantia (1583/84): standvastig -> wat bij oorlog? (! vr pol wetenschap)

Erycius Puteanus

• Palaestra bonae mentis: opvoedingsacademie

Thomas More

• Thomas More (1478-1535), kanselier Hendrik VIII 

  • Utopia (1516): geschreven op vraag van Erasmus 

  • ideale samenleving u-topisch 

    • = niet bestaand 

    • als satire op oorlogen en politieke ambities eigen tijd 

  • Wereld maakbaar door onderwijs + vorming 

  • Antieke cultuur, christelijke vroomheid en virtus = deugd  

Erasmus + More: chaos onder bedwang door

• Antieke wijsheid/cultuur/zuivere taal v Rom Rep

• Christelijke vroomheid v Romeinse deugden

Guillaume Budé

• Hellenist, jurist, all round geleerde
  Frans I ° 1530 Collège voor 3 talen 

Margaretha van Navarra

Heptaméron, 72 amoureuze kortverhalen 

Jean Bodin

 Les six livres de la républicque (1576): soevereiniteit ondeelbaar en absolute macht bij vorst (= ! boek vr pol wetenschap)

Leonardo da Vinci

• uomo universale 

-> Kunstenaar is tegelijk architect en wetenschapper 

• Wetenschappelijke tekeningen (anatomie, vliegtuig…)

• Idee van een natuurwetenschappelijke revolutie 

• = andere manieren om onderzoek te voeren dan op basis van autoriteiten uit Klassieke Oudheid (Aristoteles, Ptolemaeus)

(wetten v natuur verklaren m wiskundige redeneringen + zelf experimenten uitvoeren)

= voortbouwen op kennis d al bestaat (+ e.g. toepassen)

Frisius

• Studeert in Leuven wiskunde en astronomie 

• Driehoeksmeting (sterren => ! vr reizen op zee)

• Lengtegraden op zee

• Camera obscura

Vesalius

• Lijfarts Karel V; geboren te Brussel, studeert in Leuven en Padua 

• Anatomie-onderwijs ttv. Vesalius 

  • Medische leer van Claudius Galenus (131-201/16) verder ontwikkelen

  • Theoretisch onderwijs (ex cathedra), geen praktijk 

  • Eventuele dissecties uitgevoerd door leden chirurgijns ambacht 

→ Vesalius brengt theorie + praktijk samen

De humani corporis fabrica (1543)

• Meest volledige boekwerk over menselijk lichaam tot dan toe verschenen 

• Eerste anatomische studie volledig gebaseerd op dissectie (X.X via galg)

• Kwalitatief hoogstaande illustraties (leerling Titiaan) en typografie 

• Klassieke, renaissancistische layout geeft herkenbaar, niet-controversieel gevoel

Vesalius: tegenspraak tussen eigen waarneming tijdens dissecties en de leer van Galenus 

Bepleit vernieuwing in de anatomische wetenschap 

• In humanistische trant bepleit hij hernieuwde studie van antieke bronnen (beter toegankelijk door boekdrukkunst) 

• Anderzijds moet er meer ruimte komen voor eigen observatie, via dissectie

→ Traditie én vernieuwing: opwaardering van praktijk en waarneming als bron van kennis

• Twijfel over ‘oude meesters’ dr waarnemingen bij dissectie => verbeteren

⇒ + waardering chirurgijns
→ Anatomische theaters vanaf 16e E (+ prestige, X meer verborgen)

Claudius Galenus

• Anatomie-onderwijs ttv. Vesalius 

  • Medische leer van Claudius Galenus (131-201/16) verder ontwikkelen

  • Theoretisch onderwijs (ex cathedra), geen praktijk 

  • Eventuele dissecties uitgevoerd door leden chirurgijns ambacht 

→ Vesalius brengt theorie + praktijk samen

Copernicus

• Pools kanunnik, wiskundige en astronoom, vorming in Italië 

• Kent geschriften Grieks-Romeinse en Arabische astronomen 

• De revolutionibus orbium coelestium (1543) 

• Heliocentrisme als wiskundige hypothese: zon centrum heelal 

→ natuurwetten gelden ook in heelal

⇒ wereldbeeld stort in!!

Kepler

• Heelal ook natuurkundig verklaren 

• Hemelmechanicawetten: herdefiniëring van bovenmaanse als gelijk aan ondermaanse 

  • Hele universum beantwoordt aan dezelfde wetten 

  • Tot dan toe idee dat op aarde alles anders dan in heelal 

  • Stelt o.m. dat planeten ellips beschrijven ipv. perfect ronde cirkelbaan

⇔ val-beweging op aarde

Galilei

• Italiaanse astronoom, hoogleraar aan universiteit Padua 

• Bevestigt door waarnemingen via telescoop (‘Hollandse kijker’, 1608) heliocentrisme  (theorie aan praktijk v Copernicus/Kepler)

• Wereld als wiskundige en natuurkundige constructie 

• Kerk veroordeelt heliocentrisme als in strijd met thomistische natuurfilosofie: huisarrest

Bacon

• Engels jurist en politicus 

• 3ledige wetenschapsmethode: 

  • waarneming (empirie) 

  • inductie: uitspraken concluderen uit empirische feiten (>< aristotelische deductie) 

  • experiment: natuur begrijpen door bestuderen en nabootsen onderliggende mechanische processen

→ ⇔ boekenwijsheid: + theorieën getoetst ⇒ =/= werken: testen + waarnemen

Fysicotheologie

= empirische wetenschap in dienst van religie (verzoening wetenschap + religie)

• door kennis van natuurwetten tot kennis komen van God en zijn schepping 

• + plaats van de mens? Boven natuur, maar geschapen dr God?

Leclerc, graaf de Buffon

Natuurlijke historie: de natuur is zelfstandig en God komt niet tussenbeide; de natuur kent haar eigen historische verloop 

• atuurkundige geschiedenis van de aarde en ontstaan van het leven in zeven fasen 

  • ‘Religie hoeft er X ter sprake te komen’ → verketterd

  • Naaste medewerker vd koning; !! werk

⇒ Newtoniaanse fysica krijgt zo een historische dimensie 

• Bijbelse scheppingsverhaal als symbolisch begrepen, maar idee van een ‘evolutie’ (miv degeneratie) van soorten afgewezen (pas bij Darwin in 19e eeuw) 

Sir Hans Sloane

• grootste verzamelaar van naturalia in 18e eeuw, oa in Jamaïca; Collectie = start British Museum & Library (= open voor het ‘brede’ publiek)

Kant

 filosofische principes vd Verlichting

• Einde onmondigheid

• Durf te denken

Spinoza

• Meest radicale rechtvaardiging van tolerantie 

• Libertas philosophandi: ‘absolute vrijheid om te filosoferen’ 

• Tolerantie niet louter beperkt tot vrijheid van religie 

→ Impliceert ook het recht om religie en religieuze systemen te verwerpen

Pierre Bayle

• Ieder individu is door God begiftigd met rede (‘licht’) 

• Plicht om ‘licht’ te volgen in geloofskwesties want wie tegen eigen rede in handelt, begaat een zonde voor God 

• Dwang om religie aan te hangen waar men niet in gelooft is bovendien irrationeel (tegen de rede) en immoreel 

• X nodig d iemand religieuze kwesties uitlegt; m zelf beslissen/verstaan

Locke

Religieuze vrijheid: onvervreemdbaar recht

Burgerlijke overheid moet zich bezighouden met ‘burgerlijke zaken’ ipv. met gewetenskwesties

Dwang niet legitiem, zelfs contraproductief (gaat in teg onvervreemdbare recht)

Grondlegger volkssoevereiniteit 

• politiek zelfbeschikkingsrecht slechts tijdelijk en niet onvoorwaardelijk afgestaan 

• Achter macht wetgever blijft macht van volk aanwezig 

Jansenisme

Jansenisme stroming in katholieke kerk 

• 1640, Jansenius: almacht goddelijke genade in zoektocht christenmens naar heil bij God 

  • Vervolgd dr katholieken dr LXIV want almacht v koning daarbij onder vraag

  • Idee d je zelf als gelovige m instaan vr geloof, X hogere overheid die oplegt wat je moet doen, maar intrinsiek

• Aanhang bij hoge adel, magistraten en sommige bisschoppen omdat macht van paus en vorst gerelativeerd; christen eigen, strenge moraal, tegen dogma’s van hoger gezag 

• Jansenisten (die sterk gezag bisschoppen willen) worden vervolgd en jezuïeten gesteund 

  • Jansenius: m vrede + verzoening actief nastreven, X vechten tegen elkaar, focus op boodschap v christus, X vorst!

Religieuze tolerantiewetten

Deïsme

• Rationeel godsbegrip: Dieu Horloger van Voltaire (1694-1778) 

• Universum werkt volgens onveranderlijke natuurwetten 

• God als eerste oorzaak, geen immanente aanwezigheid 

  • = vrijheid v/d mens (God komt X tussen) = verwerping religieuze autoriteit

  • Kerk + koning ⇒ misleiding

• Impliceert kritiek op katholieke vertrouwen op gebeden, mirakels, etc. die interveniërende God veronderstellen 

  • Bv. verwoestende aardbeving Lissabon 1 november 1755: discussie of straf van God of geen enkele goddelijke tussenkomst 

• Rol wetenschap in deïsme: studie natuurwetten om tot mysterie van schepping door te dringen 

• Bijbel bevat ethische boodschap, geen wetenschappelijke waarheid over het universum 

→ Waarheid komt via wetenschap, niet via openbaring of autoriteit van de Schrift

Materialisme

• Ondersteund door opkomst scheikunde en wetenschappelijke experimenten uit jaren 1740 (bv. John Needham, Abraham Trembly) 

• Zelf-organiserend vermogen van materie, zonder interventie van almachtig opperwezen 

  • Alles is materie, religieus denken = laagje vernis over / geruststelling d mensen moreel goede wezens zijn

  • Religieuze X oosprongsgrond in wat de mens is

• Stap richting atheïsme: materialist Denis Diderot (1713-1784) de eerste moderne atheïst genoemd 

• Atheïsme weliswaar nog zeldzaam, niettemin duiken steeds vaker ronduit godslasterlijke geschriften op

Agnosticisme

• David Hume (1711-1776) sceptisch over natuurlijke theologie en deïsme 

• Onmogelijk om via natuurwetenschap kennis over God te verwerven 

• God niet rationeel te kennen: geen bewijs, geen experiment mogelijk 

• Alle uitspraken over God zijn in essentie hypotheses of theologische aannames 

• Betrouwbaarheid zintuigen onder vraag

Louis-Armand, baron de Lahontan

Nouveaux Voyages de Mr. le Baron de Lahontan dans l'Amérique Septentrionale 

• Beschrijving fauna en flora van Nouvelle France 

• Etnografisch onderzoek naar Canadese indianen: levenswijze, cultuur en rituelen 

• Beeld van ‘le Sauvage Noble’: de ‘wilde’ als vrije, onbedorven en moreel hoogstaande mens 

  • Robinson Crusoe v Defoe: verhaal v Europeaan die als ‘edele wilde’ kan leven

  • Europeanen = bedorven

Montesquieu

Religieus relativisme: Ontmaskert gelijkenissen tussen religies als fundamenteel menselijke waarden; ethiek, morele principes

Ironische beschouwing autoritaire houding staat + kerk

Verdedigt constitutionele monarchie: vorst bezit soevereiniteit maar macht beperkt door onvervreemdbare grondwetten 

scheiding der machten om evenwicht en samenwerking tot stand te brengen en willekeur en misbruik in te perken 

Bernard Picart + Jean Bernard

Cérémonies et coutumes religieuses de tout les peuples du monde (1723-1737) 

• Empirische uitwerking van Montesquieus religieus relativisme 

• Onderzoek naar religies en religieuze rituelen vanuit mondiaal vergelijkend perspectief 

• Objectieve zoektocht naar gelijkenissen tussen alle bekende godsdiensten, zonder moreel oordeel 

• Fascinatie, maar ook inleving en aanvaarding 

• Religie als relatieve categorie, weg van Europese christocentrisme en connotaties zoals ‘ketters’, ‘heidens’, ... 

• ⇒ Hoe werkt religie in de samenleving?

Voltaire

Deïsme 

• Universum werkt volgens onveranderlijke natuurwetten 

• God als eerste oorzaak, geen immanente aanwezigheid 

  • = vrijheid v/d mens (God komt X tussen) = verwerping religieuze autoriteit

  • Kerk + koning ⇒ misleiding

• Impliceert kritiek op katholieke vertrouwen op gebeden, mirakels, etc. die interveniërende God veronderstellen 

  • Bv. verwoestende aardbeving Lissabon 1 november 1755: discussie of straf van God of geen enkele goddelijke tussenkomst 

• Rol wetenschap in deïsme: studie natuurwetten om tot mysterie van schepping door te dringen 

• Bijbel bevat ethische boodschap, geen wetenschappelijke waarheid over het universum 

→ Waarheid komt via wetenschap, niet via openbaring of autoriteit van de Schrift 

Essai sur les mœurs et l’esprit des nations (1756) 

• Nieuwe wereldgeschiedenis: ‘histoire universelle des civilisations’ 

• Traditionele Eurocentrische verhaal uitgebreid met geschiedenis van China, India, Midden-Oosten, Arabische culturen 

• Kritiek op idee van ‘superieure christelijke samenleving’ door vergelijking met andere culturen en toevoeging historische dimensie 

Encyclopedie

Hoogtepunt van Verlichte honger naar kennis en inzicht: 

ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers

- Denis Diderot en Jean d’Alembert, mmv. Voltaire, Rousseau, Montesquieu,...

• Compilatie van ‘alle kennis op aarde’: filosofie, wetenschap, technologie, religie, culturen, ... 

• Wijkt ook af van doelstelling: vaak polemische lemma’s ipv. feitelijke beschrijvingen (X droge beschrijvingen; drama!)

• Controversiële visies op religie (alle stromingen en varianten), dogma’s, religieuze instellingen, maar ook op staat en burgerschap 

  • ! ambachten, dingen m de hand ipv geest + religie

Hobbes

• Leviathan (1651): verdediging van de absolute monarchie

• Negatieve visie menselijke aard

• Wetteloze natuurtoestand omgevormd tot geordende commonwealth op basis van ‘sociaal contract’

• Via sociaal contract staan individuen hun vrijheid en autonomie definitief en onherroepelijk af om een staat te vormen 

• Absolute onderwerping aan de staat noodzakelijk om uit de ‘dierlijke’ natuurtoestand te ontsnappen 

• Houdt in dat alle macht geconcentreerd wordt bij één soevereine instantie

Rousseau

• Du contrat social; ou, principes du droit politique (1762): scherpe kritiek op absolutisme; pleidooi voor republicanisme 

• >< Montesquieu et al.: natuurtoestand toestand van geluk en vrijheid 

• Pessimistische visie op sociaal contract: “L'homme est né libre, et partout il est dans les fers.” 

• Verwerpt elk sociaal contract waarin burger macht tijdelijk afstaat 

• Regeringsvorm moet zoveel mogelijk natuurtoestand weerspiegelen: systeem van burgerlijk zelfbeschikkingsrecht 

• soevereiniteit is ‘onvervreemdbaar collectief bezit van het volk’ 

• Verwerpt idee van representatieve democratie en pleit voor systeem van directe democratie door volledige bevolking 

• Wetgevende macht bij het volk als uitdrukking van Volonté Générale, individuele belangen en keuzes daaraan ondergeschikt 

• Uitvoerende macht waargenomen door kleine groep binnen raamwerk van de volkswetten 

• Overheid bezit recht om dwang te gebruiken om Volonté Générale aan alle burgers op te leggen 

Émile, ou de l’éducation (1762) 

• De natuur is goed, de maatschappij is slecht 

• Dus beter om een kind in de natuur op te voeden

Beccaria

• pleidooi voor humaan strafrecht; afschaffing tortuur en doodstraf 

Cameralisme

idee dat staten het hele leven organiseren 

• idee dat staten politiek voeren niet alleen voor oorlog en vrede, rechtspraak en verzoening, maar ook voor economisch leven en sociale voorzieningen (soc, rel, econ + pol)

• Actieve regeringen en administraties in de 18e eeuw die in alle terreinen van het openbare leven ingrijpen 

  • Onderwijs inrichten als opdracht van de staat 

Fysiocraten

• geleerden die landbouwpolitiek voorstaan als belangrijkste taak voor ontwikkeling van een staat 

Dirk Martens

• 1473: Dirk Martens + Jan van Westfalen in Aalst

• Dirk Martens 56 jaar drukker in Aalst  (goede Latijnse school), Antwerpen (handelsstad) en Leuven (universiteitsstad), 270 uitgave

• 1493 Martens drukte vier bladen met Latijnse brief van Columbus over zijn eerste reis

• 1516 Martens drukt Utopia van Thomas More

Jan van Doesborch

• Antwerps drukker 

• Drukt in meerdere talen 

• 1504 Calcoen, over tweede reis Vasco da Gama 

• 1506 Nederlandse editie Vespucci, Nieuwe wereld 

• Of the newe landes, ca. 1510/11 
  = eerste in het Engels gedrukte boek over Amerika 

Johannes Ruysch

• Monnik

• Kaart: ‘recente observaties’ = info v reizigers,...

• Wereldbol (m Z-Am, N-Am, EU,...)

(Connectie Z + N-Am X zeker, Mexico,... nog X ontdekt)

Amerika = ‘land v heilige kruis’ volgens Portugezen

Erasmus Schetz, heer van Grobbendonk

• Investeert rond 1540 in Braziliaanse suikermolen in São Vicente, aan de zuidkust van Brazilië 

• Ca. 130 slaafgemaakten, o.a. uit Guinea
  WANT inheemse Braziliaanse volk vluchten nr andere gebieden (kolonialen blijven vral aan kust; sommige volkeren werken samen als goed uitkomt)

• jaarlijkse output van de engenho São Jorge dos Erasmos
  = geschat tussen de 19 en 24 ton

• totale suikerimport Antwerpen geschat 250.000 gulden in 1552,
  = amper 1,3% van totale import Antwerpen  (= zijproduct)

• Afrikaanse slaafgemaakten en Antwerpen (connectie gemaakt)

Pedro da Gante

• Pedro de Gante was van 1523 tot 1572 actief in Mexico: 

  • leert Nahuatl, richt scholen op, leert muziek en ambachten aan, start in 1533 eerste drukpers op het Amerikaanse continent 

  • E.g. boek katechismus in pictogrammen v Azteken -> lokale kinderen opvoeden (voordeel: sneller stijgen op so ladder -> Spanjaarden kunnen alleen blijven bestaan door samenwerking m lokale elites)

Maarten Nuntius

Drukwerk voor de Spaanse wereld

• Maarten Nuntius in Antwerpen: meer dan 100 Spaanse edities, 10% van alle Spaanse werken gedrukt in de Nederlanden 

  • Geboren in meer bij Hoogstraten 

  • Woonde enkele jaren in Spanje en leerde er Spaans 

  • 1544 poorter van Antwerpen en privileges om Spaanse werken te drukken, tot zijn dood in 1558 en nadien door zijn weduwe en erfgenamen 

Christoffel Plantijn

• Belangrijkste drukker en uitgever in Antwerpen, met drukwerk in vele talen 

• Monopolie voor liturgische boeken voor de Spaanse gebieden wereldwijd 

(monopolies vooral voor korte duur + bep regio; Plantijn vr alle spaanse gebieden, om 5j vernieuwd)

• Wetenschappen: botanica, geneeskunde, invloeden van de buiten-Europese wereld verwerkt 

• Ambachtsgezellen reizen door heel Europa om kennis op te doen 

  • Bv Christoffel Plantijn, leert ambacht in Caen (Normandië), huwt Jeanne Rivière, naar Parijs en dan naar Antwerpen waar grootste drukkerij van zijn tijd 

Mercator

• Wiskundige, cartograaf en graveur, in Leuven en Antwerpen, vanaf 1552 tot zijn dood in luthers Duisburg  

• Orbis imago, 1538, eerste wereldkaart, gekopieerd van een andere, maar met belangrijke wijzigingen:
  -> voor het eerst Amerika voor zowel Noord- als Zuid Amerika op een kaart, en Noord-Amerika van Azië gescheiden  

= Kennis over ‘Nieuwe werelden’

• 1541 aardglobe 

• 1569 wereldkaart 

• 1569 cilinderprojectie in wandkaart van de wereld in 21 bladen, zodat geen hoekvervorming 

(iedereen zet idee v ‘Mercatorprojectie’ voort)

• ! vr handelsroutes

• Hoekgetrouwe kaartprojectie (kaart -> globe)

• Kosmograaf 

• Introduceerde woord atlas 

• Wandkaarten 

• Aardglobe 

• Hemelglobe 

• Leuven en Duisburg

Ortelius

• Werkte in drukkerij Christoffel Plantijn 

• Onder impuls van Mercator stelde hij een wereldatlas samen, Theatrum Orbis Terrarum, Antwerpen, 1570 

• Voor het eerst kaarten over de hele wereld in 1 boek 

Ogier Gisleen van Busbeke

• Habsburg gezant bij de sultan in de jaren 1554-1562  

• 1581: eerste Turkenbrief uitgegeven bij Plantijn  

• Brieven van een humanist: referenties naar de oudheid (Plinius de oudere, Cicero) en vooral retoriek om er een ooggetuigenverslag van te maken  

• Levendig relaas: bij opstaan slang rond zijn hoed gewikkeld, bij ontvangst bij sultan heeft die zijn wangen met rouge bewerkt om er gezond uit te zien, etc.  

• Lijkt levensecht, maar vooral literair en retorisch  

• Verzamelactiviteit: Griekse handschriften, munten, planten (sering), … 

Pieter Coecke van Aalst

Ces moeurs et fachons de faire de Turcz  

• Boek van Pieter Coecke van Aelst, op basis van zijn reis in 1533  

• Uitgegeven in 1553 in Antwerpen door zijn weduwe Mayken Verhulst: Gewoonten en zeden van de Turken  

• Toont antropologische interesse voor de levensstijl van de Ottomaanse Turken in en rond hun hoofdstad Constantinopel  

• Het boek is versierd met gravures en behoort tot de beste Europese visualisaties van de Ottomanen in de 16de eeuw 

Jacques de Coutre

Brugs,

→ India via Portugal

Goa: tussenpersoon met Hollanders

Handelaar; ++ contacten

Adviseert Spaanse koning: hoe positie in handel in Azië behouden tov Hollanders

Nicolas Trigault

• °1577 Douai, wordt jezuïet 

• 1611-13 missionaris in China 

• 1614-18 propagandatour in Europa om nieuwe missionarissen voor China te werven; januari 1617 in Antwerpen en Brussel 

• 1618-1628 opnieuw missionaris in China 

• Publiceerde boeken over missies in China en Japan

Matteo Ricci

China

accommodatie van christelijke godsdienst: aanpassen aan Chinese context: kledij Chinese geletterde elite, confucianisme… 

• Memoires uitgegeven door Nicolas Trigault 

Martino Martini

Novus atlas Sinensis, Amsterdam: Blaeu, 1662: atlas met beste kennis over China tot midden 18de eeuw

Ferdinand Verbiest

• Vlaams jezuïet, vanaf 1659 in China: sterrenkunde aan het hof van keizer Kangxi in de Verboden Stad, mandarijn

Jan Huygen van Linschoten

• Itinerario (1596): tchaa ceremoniële luxedrank in Japan en China 

Jean de La Valette

• gevangen door Barbarijse zeerovers, wordt in 1557 grootmeester van de Orde van Malta 

  • = tegenreactie uit christelijke zijde

• Voor Hospitaalridders van Malta verdediging tegen Ottomaanse vloot 

Emmanuel de Aranda

Bruggeling 

• 1612/14- ca. 1686; uit Spaanse handelsfamilie 

• 22 augustus 1640 gekaapt samen met een aantal andere Vlamingen tijdens terugweg vanuit Spanje op een Engels koopvaardijschip voor de kust van Bretagne door Algerijse zeerover geholpen door een Engelsman 

• In Algiers slaaf van admiraal Alli Pegelin, een Venetiaanse renegaat (christen die moslim geworden was),

  • opgesloten in bagno = slavengevangenis, waar arbeid in meelmalerij en als bouwvakker, tenslotte huisbediende van Alli Pegelin 

• Maart 1642 geruild voor vijf moslims gevangen in Vlaanderen, in augustus 1642 terug in Brugge 

Theodore de Bry

• Voyages = eerste pan-Europese collectie van reisverhalen, gepubliceerd in meerdere volumes, over Amerika, Azië, Afrika 

• Theodore de Bry (1528-1598), geboren in Luik in een familie van goudsmeden; 

  • kopergraveur; 

  • calvinist, verbannen uit Luik, 1577-1585 in Antwerpen 

  • atelier en poortersrecht in Frankfurt-am- Main, waar hij zich na 1585 vestigt als uitgever, met zijn zonen 

• Bundelt reisverhalen van protestantse en katholieke, Engelse, Franse, Spaanse e.a. auteurs over Amerika, Azië en Afrika, zowel in het Latijn als in het Duits, daarna Franse en Engelse vertalingen 

  • Collectiones peregrinatiorum in Indiam orientalem et Indiam occidentalem, XIII partibus comprehenso a Theodoro, JoanTheodoro de Bry, et a Matheo Merian publicatae. Francofurti. 1590–1634. In folio, met honderden kopergravures 

Pieter van Coudenberghe

• Apotheker in Antwerpen, botanische tuin 

• Buiten Sint-Jacobspoort, in Borgerhout 

• Guicciardini zegt: > 400 exotische gewassen 

• aardappel, tomaat en tabaksplant Amerika, zeldzame planten uit Zuid-Europa en Afrika, zoals de granaatboom, pioen, zilverdistel, jasmijn, wilde lupine, cipres, artisjok, komkommer, Judasboom, agave, gladiolen, tulpen…