teoria literatury

pain

3 kategorie estetyczne w dramacie

- tragizm
- komedia
- groteska

akcja

ciąg zdarzeń prowadzący do konkretnego rozwiązania

bohater

osoba fikcyjna, która występuje w utworze literackim; może ona być niezależna w stosunku do narratora lub z nim tożsama

budowa dramatu

tekst główny i tekst poboczny (didaskalia), podział na akty i sceny

cechy ironii

- intencjonalna
- niejawna
- związana z kontekstem

co określa sytuację liryczną?

- nadawca
- odbiorca
- świat przedstawiony

czas akcji

czas, w którym dzieją się wszystkie wydarzenia

czas fabuły

czas, który obejmuje wszystkie wydarzenia w utworze

czas narracji

czas, w którym narrator relacjonuje wydarzenia; może być to chronologicznie lub nie

didaskalia

wskazówki dla reżysera, scenografa i aktorów, które ułatwiają wystawienie sztuki na scenie

dominanta kompozycyjna

element świata przedstawionego nadrzędny wobec pozostałych, który określa charakter całej kompozycji

drwina

ośmieszenie i obrażenie odbiorcy, kąsliwe uwagi

fabuła

wszystkie zdarzenia w świecie przedstawionym utworu
- ciąg przyczynowo-skutkowy
- poznawane dzięki narratorowi oraz wypowiedziom bohaterów
- akcja + wątki

funkcja kompozycji otwartej

- porusza wyobraźnię,
- zaskakuje
- pozostawia pole do interpretacji

funkcje ironii

- ekspresywna
- pokazuje dystans osoby mówiącej do zjawisk
- wchodzi w polemikę z ideologią/tradycją
- piętnuje określone sytuacje i zachowania
- perswazja
- wzmacnia argumentację
- bawi czytelnika

groteska

- przerysowanie, karykatury
- mieszanie wartości
- łamanie zasady decorum

ironia

figura stylistyczna, retoryczna polegająca na zamierzonej sprzeczności między intencją wypowiedzi a jej dosłownym znaczeniem

komizm

- wzbudzanie śmiechu
- wykluczenie negatywnych odczuć

komponenty świata przedstawionego

czas i miejsce akcji, bohaterowie, przeżycia

kompozycja dzieła literackiego

sposób uporządkowania i powiązania ze sobą wszystkich aspektów świata przedstawionego

kompozycja otwarta

- luźna, zagadkowa
- bez wyraźnego zakończenia
- wydarzenia nie tworzą ciągu

kompozycja zamknięta

- jednoznaczna, spójna, zwarta
- wyraźny początek i zakończenie
- wydarzenia tworzą ciąg przyczynowo-skutkowu

konwencja baśniowa

- ludowa koncepcja świata: antropomorficzna wizja natury, wiara w siły nadprzyrodzone, niepisane normy moralne
- elementy cudowne
- postacie fantastyczne
- ingerencja mocy pozaziemskich w przebieg zdarzeń
- zwycięstwo dobra nad złem
- K. K. Baczyński Ballada o rzece

konwencja fantastyczna

- wątki fantastyczne i elementy cudowne
- wykorzystanie mitów, baśni, folkloru, wyobrażeń religijnych
- następstwo zdarzeń zbliżone do rzeczywistego
- Dzaidy cz. II, Balladyna

konwencja groteskowa

- formy osobliwe, wyolbrzymione, zdeformowane
- sprzeczne porządki kompozycyjne
- odejście od logiki
- tragizm, komizm, błazenada i przerażenie są zmieszane
- prowokacja artystyczna
- burzenie zasady decorum
- mowa wykwintna i wulgarna są mieszane
- Tango, Ferdydurke, Mistrz i Małgorzata

konwencja nadrealistyczna/surrealistyczna/kreacjonizm

- świat przedstawiony jest produktem wyobraźni twórcy, nielogiczny, zawiły, zmienny
- zainteresowanie podświadomością: oniryczność, marzenia, sny
- groteska, ironia, czarny humor, absurd
- Sklepy cynamonowe

konwencja naturalistyczna

- naukowe traktowanie tematów
- obiektywizm
- unikanie komentarzy interpretacyjnych
- człowiek jako jednostka podporządkowana biologicznym prawom natury, popędom i instynktom
- kolokwializacja i brutalizacja stylu
- Zbrodnia i kara, Lalka (spacer po Powiślu)

konwencja oniryczna

- rzeczywistość jako sen
- zatarcie granicy między tym, co prawdziwe a tym, co nierealne
- zaburzenie relacji czasu i przestrzeni
- Sklepy cynamonowe

konwencja postmodernistyczna

- elementy kultury elitarnej i masowej są złączone
- parafrazy i cytaty
- rzeczywistość ukazana w rozbity i fragmentaryczny sposób
- twórczość jako zabawa i prowokacja
- wykorzystanie pastiszu i parodii
- Kartoteka Tadeusz Różewicz

konwencja realistyczna

- prawdopodobieństwo postaci i zdarzeń
- świat współczesny twórcy jest przedmiotem zainteresowań
- odwzorowanie ludzkich charakterów i zachowań
- Lalka, Kamizelka

konwencja symboliczna

- wieloznaczność
- niedomówienia, nastrój, sugestia
- symbol - klucz do rzeczywistości, której człowiek nie jest w stanie poznać
- obrazowanie baśniowe, alegoryczne, metaforyczne
- Wesele

konwencja turpistyczna

- estetyka brzydoty
- motywy: rozkładanie się, śmierć, choroby, zniszczenie, upadek)
- groteska, ironia, drwina, deformacja
- dosadne, brutalne i drastyczne zjawisko
- Szare eminencje zachwytu Miron Białoszewski

liryka opisowa

podmiot wyraża się za pomocą opisów sytuacji, krajobrazów, przedmiotów

liryka pośrednia

- podmiot wypowiada się w 3. osobie lub bezosobowo
- emocje wyrażane są za pomocą opisów sytuacji

liryka sytuacyjna

- podmiot wykorzystuje opis sytuacji, dialogi, narrację i może pojawić się bohater liryczny

monolog wewnętrzny

niewypowiadane, jedynie relacjonowane myśli bohaterów

motyw

najmniejsza cząstka kompozycyjna świata przedstawionego, może być nim przedmiot, postać, miejsce, przeżycie, itp.

mowa pozornie zależna

przytaczanie słów i myśli tak, jakby pochodziły od narratora, jednak z zachowaniem stylu bohaterów

od czego zależy styl dzieła literackiego?

od stylu autora, stylu epoki, konwencji, gatunku literackiego

parodia

nadawca chce zdyskredytować lub ośmieszyć inny utwór, nasladując go za pomocą wyolbrzymienia lub przerysowania

podmiot literacki

fikcyjna osoba wypowiadająca się w utworze, jej wypowiedź jest nadrzędna w stosunku do innych bohaterów

podmiot mówiący może być:

- skonkretyzowany, jako bohater (Ignacy Rzecki - Pamiętnik Starego Subiekta)
- określony tylko przez swój sposób mówienia (narrator Pana Tadeusza)

podstawowe elementy akcji

- zawiązanie akcji
- rozwinięcie
- punkt kulminacyjny
- rozwiązanie
- może być też przedakcja i poakcja

podstawowe elementy dzieła literackiego

podmiot, świat przedstawiony, styl dzieła

porządek akcji dramatu

- ekspozycja - sytuacja wyjściowa, prezentacja bohaterów i problemów
- rozwinięcie - rozwój wydarzeń wynikający z zawiązania konfliktu
- punkt kulminacyjny - największe napięcie wynikające na sprzeczne działania bohaterów
- perypetia - nieoczekiwany zwrot akcji
- rozwiązanie akcji

rola motta w utworze

- otwiera drogę do interpretacji
- wskazuje treść dzieła
- stanowi odautorski komentarz
- pomaga powiązać dzieło z utworem cytowanym

rymy

rytmiczna cecha tekstu, która polega na wprowadzaniu współbrzmiących głosek w tych samych miejscach w wersie
- zwracają uwagę na znaczenie wyrazów pozostających w pozycji rymowej i uwydatniają nowe znaczenia, które można dzięki temu uzyskać

rytm

regularne powtarzanie danego elementu kompozycyjnego, językowego, intonacji, okresów składniowych
- wprowadza melodyjność, dynamizuje lub spowalnia tekst

sarkazm

- złośliwy charakter wypowiedzi
- intencjonalne celowanie w adresata\
- wyraz negatywnego nastawienia

satyra

celem nadawcy jest ośmieszenie i napiętnowanie wad, zachowań, stosunków społecznych

strofa

zespół wersów wyodrębniony graficznie jako całość i powtórzony co najmniej dwa razy
- zwraca uwagę na całość treściową, która się w niej zawiera

styl dzieła

zbiór zasad, zabiegów i środków językowo-stylistycznych, które nadają dziełu jego unikatowy charakter

sytuacja liryczna

okoliczności towarzyszące wypowiedzi podmiotu lirycznego

temat utworu

zespół motywów, które zapewniają światu przedstawionemu wewnętrzną spójność i wiążą ze sobą poszczegulne wątki utworu

topos

motyw powtarzający się w wielu utworach literackich na przestrzeni wieków, np. wędrówka Odyseusza, Żydów z Egiptu do Ziemi Obiecanej

tragizm

bezsilność wobec losu, niemożność dokonania wyboru między dwiema racjami

wyróżnik rodzajowy dramatu

akcja ukazana przez dialogi postaci

wątek

szereg zdarzeń zbudowany wokół jednej lub kilku postaci

świat przedstawiony

całokształt świata ukazanego w utworze, ma charakter fikcyjny i jest wykreowany przez autora

wiersz sylabiczny

- stała liczba sylab w wersach lub powtarzalny układ
- średniówka w wersach dłuższych niż 8-zgłoskowce
- stały akcent przed średniówką i na końcu wersu

wiersz sylabotoniczny

- stała liczba sylab w wersach bądź powtarzalny układ tych wersów w strofach
- ustalony i powtarzalny układ sylab akcentowanych powtarzany w wersach

wiersz toniczny

- stała liczba akcentów głównych w poszczególnych wersach
- niestała liczba sylab oraz swobodny rozkład akcentów w poszczególnych wersach

wiersz wolny

- brak regularności w liczbie sylab i akcentów
- wyodrębniony graficznie lub intonacyjnie wers

podział rymów ze względu na miejsce w tekście

- wewnętrzne
- zewnętrzne

podział rymów ze względu na akcent

- żeńskie (półtorej sylaby)
- męskie (jedna ostatnia sylaba)

podział rymów ze względu na dokładność

- dokładne
- niedokładne

podział rymów ze względu na układ

- parzyste
- przeplatane
- okalające

epika jako rodzaj literacki posiada

narratora i fabułę

elegia

- gat. literacki
- K. K. Baczyński "Elegia o chłopcu polskim"
- dłuższy utwór o charakterze poważnym, refleksyjnym, w tonie smutku, dotyczy problemów egzystencjalnych lub spraw osobistych

fraszka

krótki utwór zakończony puentą, zwykle żartobliwy
- Jan Kochanowski "Na Nabożną"

hymn

podniosły utwór o charakterze uroczystym, tematy religijne lub patriotyczne, sławiący bóstwo, bohaterów, wielkie idee
- Jan Kochanowski Hymn (Czego chcesz od nas Panie)

oda

podniosły utwór o tematyce świeckiej, stanowiący pochwałę bohatera, zjawiska, idei
- Mickiewicz Oda do młodości

pieśń

pierwotnie związany ze śpiewem, wierszowany, stroficzny, zrytmizowany, o różnorodnej tematyce
- Jan Kochanowski Pieśń IX

psalm

wywodzi się z Biblii, pieśń o charakterze modlitewnym z elementami hymnu, może mieć charakter dziękczynny, błagalny, pokutny, lamentacyjny, mądrościowy, pouczający
- Biblia

sonet

czternastowersowy o stałej budowie, strofy 4-4-3-3 wersy, pierwsze dwie - opis, ostatnie dwie - refleksja
- Mickiewicz Sonety Krymskie

tren

utwór żałobny wyrażający żal po czyjejś śmierci, rozpamiętujący czyny i zasługi zmarłego
- Kochanowski Treny

epos

- epika
dłuższy wierszowany utwór, charakter podniosły, przedstawia dzieje legendarnych/historycznych bohaterów, wydarzenia przełomowe dla danej społeczności, stałe epitety i porównania homeryckie, rozpoczyna się inwokacją
- Homer Iliada i Odyseja

nowela

krótki utwór epicki o zwartej kompozycji i prostej fabule, jednowątkowy, wyraźnie zaznaczony punkt kulminacyjny, zakończony puentą
- Bolesław Prus Katarynka

opowiadanie

krótki utwór epicki, zazwyczaj jednowątkowy, swobodna i luźna kompozycja, fabuła wzbogacona epizodami, często zawiera dygresje
- Tadeusz Borowski Proszę państwa do gazu

powieść

dłuższy utwór epicki, prozatorski, rozbudowana i wielowątkowa fabuła, wielu bohaterów
- Bolesław Prus Lalka

tragedia antyczna

odmiana dramatu ukształtowana w starożytnej Grecji, stała budowa (epejsodia, stasimony), zasada trzech jedności i decorum, podstawą jest konflikt tragiczny, który uniemożliwia bohaterowi rozwiązanie sytuacji i jest skazany na klęskę niezależnie od wyboru - losem postaci rządzi fatum
- Sofokles Antygona

komedia

utwór dramatyczny przedstawiający wydarzenia i bohaterów w lekki i zabawny sposób, szczęśliwe zakończenie, komizm sytuacyjny, językowy, postaci
- Fredro Zemsta

komedia charakterów

postacie są stypizowane , wyraziście nakreślone, przerysowanie w celu ośmieszenia danych postaw
- Skąpiec

dramat szekspirowski

zrywa z zasadą trzech jedności i decorum, nie ma podziału na epejsodia i stasimony, realizm jest łączony z fantastyką, komizm z tragizmem, postacie wzniosłe i pospolite
- Makbet

dramat romantyczny

brak chronologii, łączenie scen kameralnych ze zbiorowymi, realizmu z fantastyką, występuje bohater indywidualista, łamanie zasady trzech jedności, różne style i konwencje
- Dziady cz. III

dramat symboliczny

ukształtowany w Młodej Polsce, czas, przestrzeń i rekwizyty mają znaczenie symboliczne, rozbudowane didaskalia wprowadzają nastrój
- Wesele

dramat groteskowy

nowoczesny dramat absurdu, akcja zastąpiona luźnym ciągiem zdarzeń dramatycznych i dialogami postaci przedstawionych w absurdalnych sytuacjach, łączenie groteski, nonsensu i parodii - ośmiesza konwencje literackie i językowe
- Tango Sławomir Mrożek

synkretyzm

połączenie cech różnych rodzajów literackich w jednym utworze

bajka

gat. synkretyczny, krótka wierszowana powiastka, bohaterami są ludzie lub zwierzęta mające cechy ludzkie, zawiera morał zawarty w celnej puencie
- Krasicki Szczur i kot

satyra

krytyczny stosunek do zdeformowanej rzeczywistości, absurdalny przebieg zdarzeń lub groteskowy obraz świata, skomentowany przez narratora w sposób prześmiewczy
- Pijaństwo Krasicki

sielanka

związany z życiem pasterzy, liryczny monolog z elementami dialogu, elementy sytuacji dramatycznej, charakter realistyczny, rola natury
- Franciszek Karpiński Laura i Filon

ballada

liryczno-epicki, zdramatyzowana fabuła, niezwykłe wydarzenia, elementy fantastyczne, narrator epicki ukazuje w sposób subiektywny dzieje silnie stypizowanych postaci, język narracji z językiem poetyckim
- Świtezianka A. Mickiewicz

powieść poetycka

dłuższy wierszowany utwór narracyjny, epika z dramatem i liryką, luźna fragmentaryczna fabuła, subiektywna narracja, czasem prowadzona przez kilku narratorów, wydarzenia historyczne, nastrój tajemniczości, bohater indywidualista
- Konrad Wallenrod Mickiewicz

konflikt dobro i zło

źródło w mitologii i Biblii, jednostki i zbiorowość
- Kordian chce zabić cara - szlachetne intencje a moralnie zły czyn

prawo ludzkie a boskie

- dramaty antyczne, jednostka musi dokonać wyboru między równowartościowymi racjami
- Antygona chce pochować brata - wbrew zasadom króla, a zgodnie z religią

władza a moralność

żądza władzy prowadzi do do konfliktu sumienia i czynów haniebnych
- Makbet i jego żona zabijają, aby spełnić swoją żądzę władzy

dobro własne a dobro ogółu

podjęcie wyboru
- Konrad Wallenrod rezygnuje z posiadania rodziny, aby w całości poświęcić się działaniom konspiracyjnym na rzecz ojczyzny

alegoria

polega na przypisaniu pojęciu abstrakcyjnemu, przedmiotowi, zwierzęciu innego znaczenia, które staje się ważniejsze, a poprzez jednoznaczny charakter na stałe nadaje mu jakąś cechę

funkcje gatunków dziennikarskich

kształtowanie opinii publicznej, powiadamianie o faktach, funkcja informatywna (gat. informacyjne) lub impresywna (gat. publicystyczne)

cechy tekstów informacyjnych

- aktualność
- wierność
- komunikatywność
- zwięzłość
- jednoznaczność
- obrazowość