Munnlegt lokapróf

Lýsið mismunandi gerðum rafsegulbylgna.

Rafsegulbylgjur eru flokkaðar eftir bylgjulengd og er flokkuninni lýst með rafsegulrófinu. Því styttri sem bylgjulengdin er því meiri orka er í þeim (bylgjulengd er mæld frá bylgjutoppi til bylgjutopps). Þær eru flokkaðar í: Gamma, röntgen, UV, sýnilegt ljós, IR, örbylgjur, útvarpsbylgjur.

Hvernig tengist bylgjulengd hitastigi?

Því styttri sem bylgjulengdin er því heitari er hluturinn sem gefur frá sér bylgjurnar og heitu hlutirnir geisla frá sér meiri orku

Hvers vegna senda sólin og jörðin frá sér rafsegulbylgjur af mismundandi bylgjulengd?

vegna þess að sólin er svo heit sendir hún frá sér styttri bylgjulegndir (UV-aðeins inn í IR) en jörðin sem er kaldari (IR geislun, orku minni en sólin sendir frá sér).

Hvað er sólstuðull (solar constant)?

Sólstuðull er styrkur geislunnar sem berst frá sólinni til jarðar, hann er mældur efst í lofthjúpnum og mælieiningin er wött/fermeter.

Hvaða þættir hafa áhrif á daglega inngeislun sólar? Útskýrðu.

Inngeislun sólar er sólgeislun á flatar- og tímaeiningu og þetta er mælt við efri mörk lofthjúpsins. Það sem hefur áhrif á þetta er: lengd dagsins og aðfallshorn sólargeislanna.  Því meiri sem hallinn er á geislunum því dreifðara er svæðið sem geislarnir ná til (mynd 2.4 á bls 41). Inngeislun er mæld yfir 24 tíma þannig að því lengur sem svæði er á svæðinu sem sólin skín á því meiri mælist inngeislunin.

Hvers vegna eru árstíðir á jörðinni?

Ástæðan fyrir árstíðum er möndulhalli jarðar (23,5°). Þegar jörðin snýst um sólina halla pólarnir ýmist að eða frá sólinni vegna möndulhallans. Þegar norðurhvelið hallar að sólinni þá er sumar/vor á því svæði því inngeislun sólar er meiri þar og svo öfugt með suðurhvelið. Og það verður vetur/haust á norðurhvelinu þegar norðurpóllinn hallar frá sólu.

Hvernig er inngeislun sólar breytileg eftir breiddargráðum?

Hún dreifist mun meira hjá pólunum en við miðbaug og þess vegna er inngeislunin meiri við miðbauginn heldur en þar sem fjær dregur.

Hvaða áhrif hefði það á jörðina ef möndulhallinn væri 0°?

Árleg inngeislun sólar við miðbaug yrði gríðarlega há alltaf og við pólana yrði hún alltaf nálægt núlli og það yrðu engar árstíðabreytingar.

Hvað er sólstöður (solstice) og jafndægur (equinox)?

-       Það sem skiptir máli þarna er afstaða jarðar og sólar. Þegar norðurhvel hallar beint frá sólinni eru vetrarsólstöður (desembersólstöður hjá þeim sem er ekki vetur hjá á þessum tímapunkti) gerist um 22.desember og er stysti dagur ársins. Síðan eru sumarsólstöður (júnísólstöður) þegar norðurhvelið hallar beint að sólinni, þetta gerist um 21.júní og er lengsti dagur ársins.

-       Á haustin og vorin eru jafndægur þar sem dagur og nótt eru jafn löng þetta gerist þegar aðstæður á jörðu eins og enginn möndulhalli sé, vegna þess að jörðin er staðsett þannig á sporbaug (mynd 2.7 bls 43).

-       Þetta tvennt segir til um stöðu jarðar á sporbaugnum.

Hvað er svifryk (aerosols) og hvaða áhrif hefur það á lofthita?

Örsmáar agnir í andrúmsloftinu sem eru það litlar og léttar að jafnvel minnstu hreyfingar í loftinu halda þeim á lofti. Vindar lyfta feykja þeim upp í loftið úr t.d. söndum og sjó, einnig úr eldgosum. Svifryk er mikilvægt vegna þess að vatn/raki getur fest sig við þá og þegar þessir dropar koma saman geta þeir myndað ský eða þoka.

Útskýrðu muninn á gleypni (absorption), dreifingu (scattering) og endurkasti (reflection) og segðu frá áhrifum þessa á sólargeislun.

-       Gleypni: sameindir/agnir lofttegunda, vökva og fastra efna soga að sér rafsegulorku og hækka þar með orkuinnihald hennar. (óson eða gróðurhúsalofttegundir).

-       Dreifing: agnir og sameindir dreifa sólarljósi, sem kemur inn, í margar áttir við árekstur. Þetta getur beint sólargeislunum aftur út í geim.

-       Endurkast: þetta eru geislarnir sem endurkastast beint aftur út í geim af lofthjúpnum.

Hvað er albedo? Hvaða áhrif hafa breytingar á yfirborði jarðar (t.d. eyðing skóga og stækkun borga eða bráðnun jökla og hafíss) á albedo og hitastig í lofthjúpnum?

Þetta er endurskinshæfni, það er, hversu mikill hluti af þeim geislum sólar sem lenda endurkastast af yfirborðinu. Endurkast er mismunandi eftir litum hlutanna sem geislarnir lenda á. Dökkir hlutir gleypa geislana en ljósir hlutir kasta þeim frá sér. Jöklar og hafís er mjög góður fyrir endurkast en þar sem þessum fyrirbærum fer fækkandi þá verður endurkastið minna. Stækkun borga og eyðing skóga hefur líka slæmt áhrif þar sem þetta minnkar endurkast sólargeislana og hækkar þar með hitasitg á jörðu.

Hverjar eru helstu gróðurhúsalofttegundum og útskýrðu áhrif þeirra á lofthjúpinn.

Helstu gróðurhúsalofttegundirnar eru: koltvíoxíð (CO2), metangas (CH4) og nituroxíð (N2O). Þessar lofttegundir hleypa geislunum sem kastast af jörðinni ekki í gegn heldur gleypa þá þannig varminn helst inni í lofthjúpnum eða kasta þeim til baka á jörðina, þetta veldur hlýnun jarðar.

Segðu frá nettó geislun á jörðinni (net radiation) og muninum á inn- og útgeislun.

-       Nettógeislun er munurinn á inn- og útgeislun sólar á jörðu, þ.e. heildargeislunin sólar á jörðinni. Þessi geislun er jákvæð þar sem inngeislun er meiri en útgeislun en neikvæð þar sem útgeislun er meiri en inngeislun.

-       Inngeislun eru geislarnir sem koma frá sólinni.

-       Útgeislun er það sem jörðin geislar til baka.

Segðu frá áhrifum CFC (klórflúorkolefni) á lofthjúp jarðar. Hvernig hefur magn þessara efna í lofthjúpnum breyst á síðustu áratugum og hvaða áhrif hefur það haft?

-       CFC hefur slæm áhrif á ósonlag jarðar. Þessi efni sameinast O3 (óson) til þess að mynda ClO (stela semsagt einu O-atómi frá O3) í laginu og breyta því í O2 (súrefni). Og með þessu eru CFC- efnin að þynna ósonlagið (minna óson) og auka þar með magn útfjólubláu geislana á jörðu.

-       Á síðustu áratugum hefur magn þessara efnis minnkað talsvert vegna samnings sem flest lönd heimsins skrifuðu undir (um það að draga úr/hætta notkun þessara efna) og gatið í ósonlaginu hefur minnkað mikið eftir þetta en ennþá er eitthvað um notkun á þessum efnum og gatið hverfur ekki alveg á svona stuttum tíma þannig það er ennþá smá þynning í ósonlaginu.. bara ekki jafn mikil.

Segðu frá samspili lofthita og yfirborðshita jarðar.

Yfirborðshiti ræðst að mestu af inngeislun sólarinnar, þess vegna er yfirborðshiti jarðar yfirleitt hærri en lofthitinn á daginn (vegna þess að þá skín sólin á yfirborðið og hitar það). Og þá geislar yfirborðið frá sér varma út í loftið sem hitar það en yfirborð jarðar er samt heitara en loftið. Síðan á næturna þá skín sólin ekkki og jörðin missir frá sér varma út í loftið, vegna þess að langbylgjugeislun jarðarinnar geislar frá sér hitanum. Semsagt: geislajöfnuðurinn er neikvæður á næturna en jákvæður á daginn.

Útskýrðu orkuflutning í andrúmsloftinu með varmaleiðni (conduction), varmastreymi (convection) og aðstreymi (advection).

Orkuflutningur (varma) lýsir sér þannig að innri orka flyst frá einu í annað vegna mismunandi hitastigs (hlutir leitast til þess að hafa jafnvægi (sama hitastig) kaldir hlutir taka til sín varmann sem heitir hlutir gefa frá sér). Þetta gerist á ýmsa vegu í andrúmsloftinu. Til dæmis með varmaleiðni sem er þannig að varmi fer úr einu frumefni/sameind í annað með snertingu þeirra. Varmastreymi virkar þannig að efni flytur varma með sér með því að færast til. Þetta gerist þegar t.d. gös hafa mismunandi hitastig (þ.e. mismunandi hlutar af gösum hafa sitthvort hitastigið), sem er ástæðan fyrir því að gösin hafa mismunandi eðlismassa svo að eðlisléttara efnið flýtur upp á meðan eðlisþyngra efnið sígur niður. Aðstreymi er þegar loftmassi færist á nýjan stað og heldur öllum eiginleikum sínum (raki og hitastig).

Hvernig getur raki í andrúmslofti flutt sólarorku frá hlýjum stöðum til kaldari? Útskýrðu dulvarma (latent heat).

Dulvarmi er sá varmi sem losnar eða flæðir þegar efni skiptir um fasa. Þannig að þegar sólin skín á heitum stað þá er tekinn upp smá hluti af þessari sólarorku þegar fljótandi vatn gufar upp og verður að vatnsgufu. Síðan getur þessari orku, sem geymist sem dulvarmi, verið feykt á kaldari stað þar sem vatnsgufan þéttist og verður að vatnsdropum. Þegar þessi fasaskipti eiga sér stað losnar dulvarminn og hitar loftið á nýja kalda staðnum.

Segðu frá ástæðum dægursveiflna í lofthita.

Til að lýsa dægursveiflum þá er geislajöfnuður (nettógeislun) lykilatriði, en hann er breytilegur yfir daginn. Eftir sólarupprás er hann jákvæður og nær hámarki í kringum hádegi og verður síðan neikvæður um sólsetur. Þetta skiptir máli vegna þess að lofthitinn verður meiri eftir því sem nettógeislunin er jákvæðari. Svo lofthiti sveiflast í takt við nettógeislunina yfir daginn.

Segðu frá ástæðum árstíðabundinna sveiflna í lofthita.

Árstíðabundnar sveiflur í lofthita verða hins vegar vegna möndulhalla jarðar og hreyfingu hennar í kringum sólina. Því lengri dagar þeim mun meiri inngeislun sólar sem þýðir hærri lofthiti. Árlegu sveiflurnar eru meiri eftir því sem nær dregur pólunum (dagar nánast alltaf jafn langir við miðbaug svo minni sveiflur).

Lýstu dægursveiflum og árstíðabundnum sveiflum í lofthita.

-       Það eru 4 hlutir sem hafa áhrif á hitastig og þeir eru: tími dags, árstíð, yfirborð(sjór/land) og staðsetning eftir breiddargráðu.

-       Til að lýsa dægursveiflum þá er geislajöfnuður (nettógeislun) lykilatriði, en hann er breytilegur yfir daginn. Eftir sólarupprás er hann jákvæður og nær hámarki í kringum hádegi og verður síðan neikvæður um sólsetur. Þetta skiptir máli vegna þess að lofthitinn verður meiri eftir því sem nettógeislunin er jákvæðari. Svo lofthiti sveiflast í takt við nettógeislunina yfir daginn.

-       Árstíðabundnar sveiflur í lofthita verða hins vegar vegna möndulhalla jarðar og hreyfingu hennar í kringum sólina. Því lengri dagar þeim mun meiri inngeislun sólar sem þýðir hærri lofthiti. Árlegu sveiflurnar eru meiri eftir því sem nær dregur pólunum (dagar nánast alltaf jafn langir við miðbaug svo minni sveiflur).

Útskýrðu ástæður og segðu frá hvernig lofthiti sveiflast á svæðum nálægt sjó og á svæðum inn til landsins.

-       Eðlisvarmi vatns er mun hærri og þess vegna þarf mikinn varma til þess að hita sjóinn (stór og djúpur vatnsmassi) og þess vegna hitnar og kólnar sjórinn mun hægar en landmassi.

-       Ástæður: 1)vatn hefur hærri eðlisvarma en berg (eðlisvarmi sú orka sem þarf til að hita efni um1°c). 2) straumar í vatninu flytja varmann til, hann nýtist því ekki allur til þess að hita yfirborð sjávarins. 3) orkan sem lendir á hafi/vatni berst að hluta niður í vatnið. 4) hluti sólarorkunnar sem lendir á hafinu fer í það að láta vatn gufa upp

-        Sem veldur því að lofthitinn í kring fylgir eftir, svoleiðis að lofthiti á svæðum nálægt sjó hefur mikli minni hitastigssveiflur en lofthit á svæðum inn til landsins.

Hvenær dagsins má búast við að lofthiti sé hæstur og hvenær er hann lægstur? Hvers vegna?

Það má búast við því að lofthiti sé hæstur rétt eftir hádegi vegna þess að þá er inngeislun sólar mest (inngeislunin ennþá meiri en útgeislunin svo hiti heldur áfram að hækka). Þannig að lofhiti er mestur í kjölfar þess sem sólin er hæst á lofti. Hann er síðan lægstur rétt eftir sólarupprás vegna þess að nettógeislunin er neikvæð yfir nóttina og þá flæðir varminn burt frá yfirborðinu sem kælir það og loftið fyrir ofan.

Hvers vegna eru dægursveiflur í lofthita svo ólíkar í San Francisco og Yuma (Arizona)?

Dægursveiflur í San Francisco eru mun stöðugri en í Yuma vegna þess að Cisco er bær við sjó en Yuma er í eyðimörk langt frá hafinu.

Hvers vegna eru litlar hitasveiflur yfir árið í Manaus í Brasilíu, en mjög miklar í Yakutsk í Síberíu?

Manaus er við miðbaug þannig hitasveiflur yfir árið þar eru stöðugri en í Yakutsk sem er mjög ofarlega á hnettinum. Mjög kalt í Yakutsk á veturna því inngeislun sólar er lítil og hitastigið tekur svo stórt stökk því þá er inngeislunin mikil.

Hvaða áhrif hefur borgarumhverfi á lofthita?

Mismunandi yfirborð hafa mismunandi albedo (endurskinshæfni) og borgir hafa mikið af dökkum yfirborðum sem gleypa í sig geisla sólar og þess vegna er mun heitara þar en þar sem minna er um dökk yfirborð. Svo er líka mikil orkunotkun sem losar varma í borgarumhverfi (búnaður til að kæla niður byggingar hleypir miklum varma í umhverfið). Og það er mikið um lóðrétta fleti sem kasta milli sín sólargeislum þangað til þeir eru gleyptir.

Hvers vegna er kaldara á háum fjöllum en á svæðum nær sjávarmáli?

Vegna þess að eftir því sem hærra dregur í veðurhvolfinu því kaldara verður. Þetta gerist vegna þess að loftþrýstingurinn er minni.

Hvað eru hitahvörf (temperature inversion), hvernig geta hitahvörf myndast?

Hitahvörf eru svæði í lofthjúpnum þar sem hitastig hækkar með hæð. Þetta gerist ef yfirborð helst kalt eftir næturnar og þetta kalda lag lofts fyrir ofan yfirborðið getur endað undir lagi af heitara lofti.

Hvenær hófust almennar mælingar á lofthita? Hvernig er hægt að áætla lofthita fyrir þann tíma?

Almennar beinar mælingar á lofthita hófust á 19.öld en til þess að áætla hita fyrir það eru notaðar mun ónákvæmari aðferðir. Hægt er að lesa í trjáhringi vegna þess að tré vaxa betur í heitara umhverfi og þá verður hringurinn það árið betri. Ískjarnar sýna árleg lög sem myndast í takt við úrkomu það árið, alls konar efni festast í þessum kjörnum. Síðan er líka hægt að lesa í setlög, kóralfrif og súrefnissamsætur.

Lýstu því hvaða áhrif hlýnun jarðar getur haft á jarðarbúa í framtíðinni. Hvaða svæði eru í mestri hættu?

svæðin sem eru í meiri hættu eru litlar eyþjóðir og áhyggjur þeirra snúast um hækkun sjávarmáls. Íbúar á svæðum á háum breiddargráðum verða líka varir við hlýnunina vegna bráðnun íss og hlýrra veðurfari og á heimskautasvæðunum er hlýnunin nefnilega 2,5 meiri en að meðaltali á jörðinni. Heimkynni dýra eyðast einnig og færast til. Áhrifin sem þetta gæti haft á jarðarbúa er t.d. að fólk mun þurfa að flytja af áhættustöðunum og allir þurfa að venjast öfgafullara veðurfari.

Segðu frá þeim sex ferlum sem valda því að efni skipta um fasa. Hvernig tengjast þessi ferli dulvarma.

-       Þessi 6 ferli eru:

o   Þurrgufun: ís breytist í gas

o   Uppgufun: vatn breytist í gas

o   Frysting: vatn breytist í ís

o   Hélun: gas breytist í ís

o   Þétting: gas breytist í vatn

o   Bráðnun: ís breytist í vatn

-       3 af  þessum ferlum (þurrgufun, uppgufun og frysting) þarf orku til að eiga sér stað og þarf þess vegna dulvarma. En við hin 3 ferlin þá losnar dulvarmi (orka) þegar þau eiga sér stað.

Hverjir eru vatnsgeymar jarðar?

Vatnsgeymar jarðar er aðallega sjórinn en einnig geymist vatn í jöklum og grunnvatni, svo er vatn í mjög litlu magni (hlutfallslega séð) í: stöðuvötnum, ám, sífrera, andrúmsloftinu osfrv.

Hvað verður um þá úrkomu sem fellur þurrlendi jarðar?

Það er margt sem getur gerst; hún getur gufað upp og farið í lofthjúpinn sem vatnsgufa, hún getur sokkið í berglög og jarveginn undir og hún getur líka runnið út í á og læki sem geta svo borið hana út í sjóinn.

Segðu frá sambandi hita og raka í lofti.

Því heitara sem loft er því meiri raka getur það innihaldið. Raki getur líka haft áhrif á það hvernig við upplifum hitastig þar sem meiri raki veldur því að svitinn okkar gufar hægar upp.

Hvaða munur er á eðlisraka (specific humidity) og rakastigs (relative humidity)?

Eðlisraki er mælikvarði á það  hversu mikil vatnsgufa er í ákveðnum massa af lofti, en einnig mælikvarði á það hve mikil raki getur orðið að úrkomu og fallið til jarðar. Rakastig er mælt í % og ber saman heildarstyrk þess raka sem loftið getur borið við ákveðið hitastig  við styrk vatnsgufunnar (til dæmis ef loft inniheldur helming þess raka sem það getur borið þá er rakstigið: 50%).

Hvað er daggarmark (dew point)?

-       Þetta er það hitastig sem loftið hefur þar sem það kólnar þannig að rakastigið verður 100%.

-       Þá þéttist raki og ský myndast

Útskýrðu áhrif loftþrýstings á hitastig í lofthjúpnum.

Óvermin ferli kallast það þegar hitastig breytist vegna breytinga á loftþrýsting. Þegar loftmassi kemst ofar í lofthjúpnum þá minnkar þrýstingurinn á hann og þá þenst hann út og kólnar. Svo þegar hann fer niður þá þjappast hann saman og hitnar.

Hvaða áhrif hafa óvermin ferli (adiabatic processes) á skýjamyndun?

Þessi ferli geta valdið kólnun á lofti vem gerir það að verkum að vatnsgufa binst saman í loftinu og myndar ský.

Hvað er þéttikjarni (condensation nuclei) og hvaða máli skiptir hann við myndun skýja?

Þetta eru pínulitlu agnirnar í loftinu sem vatnsgufa festist við og þéttist á. Og eru þar með lykilþátturinn í skýjamyndun (einnig gufu, þoku, rigningu og öðruvísi úrkomu).

Segðu frá skiptingu skýja upp í flokka.

-       Skýjum er skipt í 4 flokka eftir hæð þeirra og það eru: Háský (6-12km), miðský (2-6km), lágský (0-2km) og háreyst ský (0-12km). Síðan eru nokkrir undirflokkar hjá þessum skýjum og þeir eru fyrir:

o   Háský= klósigar, maríutásur og blikur

o   Miðský= netjuský og gráblikur

o   Lágský= flákaský og þokuský

o   Háreist ský= bólstraský, skúraský og regnþykkni

Hvernig myndast þoka? Segðu frá tveimur gerðum þoku.

Til eru tvær gerðir af þokum og það eru: útgeislunarþoka og aðstreymisþoka. Útgeislunarþoka myndast þegar hitastig við jörð fellur niður fyrir daggarmark og aðstreymisþoka myndast þegar heitt rakt loft færist yfir kalt yfirborð og er algeng yfir hafi.

Útskýrðu myndun úrkomu í köldum skýjum og heitum skýjum.

Í heitum skýjum þá rekast dropar á og renna saman og falla sem regndropar til jarðar. En í köldum skýjum þá myndast ískristallar sem falla til jarðar sem snjór (vatnsgufa þéttist á ískristöllum við hélun og myndar snjókorn)

Segðu frá fjórum gerðum uppstreymis sem veldur úrkomu.

Þessar fjórar gerðir eru: fjallaúrkoma, lóðstreymi, skilaúrkoma, samstreymi. Fjallaúrkoma myndast þegar rakt loft lyftist á leið sinni yfir fjallgarða. Lóðstreymi myndast þegar heitt, rakt loft hitnar niðri við yfirborð jarðar síðan rís það og kólnar svo að rakinn þéttist í regndropa og úrkomu. Skilaúrkoma myndast þegar loftmassi kemur úr mismunandi áttum og þéttist á sama stað og rís þess vegna upp við lágan þrýsting. Samstreymi er það þegar massi heits lofts þvingast til þess að rísa yfir masssa kalds lofts.

Hvað er súrt regn og hvaða afleiðingar hefur það?

Regndropar súrna vegna mengunar brennisteinsdíoxíðs og niturdíoxíðs. Þetta hefur þau áhrif að pH gildi regndropana lækkar og verður þar af leiðandi súrara. Afleiðingarnar sem þetta hefur eru skemmdir á t.d. skógum, jarðvegi og bygginfum. Einnig lækkar þetta pH gildi í lækjum og vötnum og hefur áhrif á það líf sem er þar.

Segðu frá loftþrýstingi í andrúmsloftinu. Hvernig breytist loftþrýstingur með hæð?

Loftþrýstingurinn er þrýstingurinn sem loft veldur á umhverfið útaf þyngd lofthjúpsins og hann minnkar með hæð.

Hvernig virkar kvikasilfursmælir (mercury barometer)?

Kvikasilfursmælir er loftþrýstingsmælir þar sem er rör fullt af kvikasilfri sem er lokað í efri endann og neðri endinn stendur í kvikasilfursbaði þar sem yfirborðið er opið út í andrúmsloftið. Í lokaða endanum sígur kvikasilfrið niður þannig að lofttæmi myndast þannig að þrýstingurinn er núll. En þrýstingur loftsins umhverfis ýtir ofan á opna yfirborð kvikasilfursins og hæð súlunnar er því mælikvarði á loftþrýstinginn.

Hvað er þrýstibratti (pressure gradient) og hvernig drífur hann vind áfram?

Það myndast þrýstibratti þegar loftþrýstingur er mismunandi millli tveggja svæða. Þá liggur hornrétt á jafnþrýstilínur þar sem þetta fer frá hærri þrýstingi að lægri þrýstingi. Ef það er langt á milli jafnþrýstilína þá er lítill þrýstibratti sem þýðir að það sé lítill vindur. En svo ef það er stutt á milli þá er þrýstibrattinn mikill og vindarnir sterkir.

Útskýrðu svigkraft jarðar (coriolis effect).

Það myndast kraftur vegna snúningnum á jörðinni sem kallast svigkraftur. Þessi kraftur veldur því að á norðhurhveli þá sveigist loft til hægri og gerir það sömuleiðis að verkum að á suðurhveli þá sveigist loftið til vinstri.

Útskýrðu hvernig viðnámskraftur (friction) hefur áhrif á vindhraða og vindátt.

Viðnámskraftur er útaf núning við yfirborðið og er alltaf í réttu hlutfalli við vindhraða, hann vinnúr á móti hreyfingu loftsins (sem sagt hefur gagnstæða stefnu). Þegar það er lægð þá snýst vindurinn inn að lægðamiðjunni og þegar það er hæð þá snúast vindarnir frá hæðarmiðjunni.

Hvað er samstreymisbelti?

-       ITCZ (intertropical convergence zone) er samstreymisbeltið við miðbaug og færist milli árstíða, fylgir sem sagt því svæði sem hefur mestu inngeislunina.

-       Yfir hafinu færist það um nokkrar gráður frá janúar til júni en yfir landi getur það færst um allt að 20-40° (asía)

Hvað er staðdvindabelti?

Þetta er samstreymisbeltið við miðbaug, við miðbauginn er mikil lægð og úrkoma þannig að kalt loft úr norðrinu og suðrinu leitar þangað til að fylla þetta „gat“. Við þetta nyndast stöðugir vindar, sem sagt staðvindar.

hvað er monsún vindar?

monsúnvindarnir eru svokallaðir misserisvindar sem þýðir að þeir eru breytilegir eftir árstíðum, viðsnúningar þeirra eru bundnir árstíðum. Í kringum janúar þá eru þetta norðanvindar og þá er þurrt, en í júlí er mjög heitt og rakt loftið sem veldur mikilli úrkomu.

Hvað er háþrýstisvæði í heittempraða beltinu?

-       Á þessum svæðum er veðrið stöðugt og þurrt og þarna eru staðvindar og vestanvindar. Þessi svæði færast til með árstíðunum og valda mismunandi veðurfari við austur- og vesturströnd meginlanda.

Hvað er vestanvindabelti?

-       Ber hlýtt loft úr hæðarkerfunum við hvarfbaugana í átt að pólunum

-       Sveigir til hægri útfrá hæðakerfinunum (í norðri) og öfugt í suðri og þess vegna ber þettta vinda úr vestri í austur

Hvað er pólvindabelti?

-       Niðurstreymi, þurrt, háþrýstingur

-       Loftið streymir í átt að miðbaug og mætir hlýju við meginskilin

Hvað er hafgola (sea breeze) og landgola (land breeze)?

-       Þetta flokkast sem dagsveifla og er vegna viðsnúnings vinda vegna mishitunar lands. Hafgola er á daginn og blæs frá hafi til lands. Miklu öflugri en landgola sem er á næturna og kólnar þá miklu meira og þá snýst við og þá fer að blá afrá landinu yfir sjóinn

Hvað er dalræna (valley breeze) og fjallgola (Mountain breeze)?

-       Dalrænna er á daginn, sá hluti dalsins sem snýr að sólu hitnar. Þá hitnar loftið og loftið úr dalnum fer upp hlíðina og kólnar á leiðinni upp og myndar hringrás

-       Fjallgola er á næturna og þá sekkur kalt loft og ýtir hlýrra lofti uppúr

Hvað er hnúkaþeyr (chinook wind)?

Þurr vindur, í fjallauppstreymi þá myndast úrkoma áveðurs en hlémegin hitnar lofitð í niðurstreymi og þar er sólríkt og þurrt = hnúkaþeyr (hlémegin)

segðu frá hafstraumum. Hvað drífur þá áfram? Hvers vegna verður hringstreymi í hafi (gyres)?  Útskýrðu hita-seltuhringrásina (thermohaline circulation) og mikilvægi hennar.

Hafstraumar geta verið lóðréttir og láréttir, láréttu straumarnir eru drifnir áfram af vindum á meðan þeir lóðréttu af eðlisþyngdarmun sjávar. hringstreymi verður vegna hreyfinga í lofti í kringum hæðasvæðin við hvarfbaug, vegna núnings á milli hafs og lofthjúps, þessar stöðugu hæðir drífa sjóinn með sér í hringstreymi.  Það kallast hita-seltuhringrás þegar kaldur, þungur og saltur sjór sekkur í N-atlantshafinu þá flæðir hann í átt að miðbaugnum þar sem hann rís upp á yfirborðið og veldur kælingu sem er gott í svona heitu umhverfi, hita og seltu hringrásin flytur súrefni niður í hafdjúp og næringarefni á milli svæða í sjónnum

Hvað er El Niño og La Niña?

Þetta eru hafstraumar eða hringrásir í lofthjúp og hafi. El nino verður til við miðbaug (kyrrahafi)  á nokkurra ára fresti. Þegar miðjarðastraumar í kyrrahafi stöðvast og snúa við myndast el nino. Í staðinn fyrir að kaldi sjórinn berist vestur þá berst heiti sjórinn austur (hlýi straumurinn kallast el nino). La nina hefst þegar el nino lýkur, á þessu tímabili streymir kaldari sjór en vanalega vestur yfir kyrrahaf.

Hvað er loftmassi? Lýstu flokkunarkerfi loftmassa.

-       Loftmassi er mikið magn af lofti sem er einsleitt og fær einkenni sín frá upprunasvæði sínu, svæði þar sem loftmassin hefur verið til lengri tíma

-       Flokkunarkerfi:

o   2-3 bókstafir þar sem fyrsti bókstafurinn segir til um yfirborðið (sjór/þurrlendi: m/c)

o   Og svo næstu bókstafir í hvaða belti (E: equatorial, T: tropical, P:polar, A: arctic, AA: antarctic)

Hvað fær loftmassa til þess að færast á milli svæða?

-       Mismunandi eðlismassi og hitastig og það skapar þrýstingsmuninn sem dregur loftið frá háum þrýsting að lágum

-       Hitastig, inngeislun sólar...

lýstu því sem gerist við mismunandi skil (fronts). Hitaskil, kuldaskil, samskil, kyrrstæð skil.

-       Mörk milli ólíkra loftmassa kallast skil

1.Kuldaskil

o   Þegar kaldur loftmassi sækir að hlýrri loftmassa

o   Kalda loftið þrýstist undir það heita sem veldur því að heita loftið rís

o   Þessu fylgir áköf úrkoma

2.Hitaskil

o   Heitur loftmassi sækir að kaldari loftmassa

o   Hægt uppstreymi (kallinn á kalda svæðinu var við háský), ekki jafn áköf úrkoma en langvinnari en við kuldaský

o   Þegar skilin nálgast þá má sjá háský myndast á himni

3.Samskil

o   Þegar skil renna saman

o   Kuldaskil færast hraðar en hitaskil og geta þess vegna yfirtekið hitaskil

o   Heiti geirinnn ýtist allur upp þegar kuldaskilin taka yfir hitaskilinu

4.Kyrrstæð skil

o   Skilin eru ekki að hreyfast en loft kemur að þeim og það er uppstreymi

o   Stendur ekki yfir í langan tíma

Hvaða munur er á hæðum og lægðum? Hvar og hvernig myndast lægðir á miðlægum (midlatitude) og háum breiddargráðum?

-        Hæðir: háþrýstisvæði (hár loftþrýstingur). Þar er niðurstreymi í lofthjúpnum og geta loftsins til að bera raka eykst þegar loftið hlýnar í niðurstreyminu svo þar er lítil skýjamyndun og bjart. Á norðurhveli snýst loftið réttsælir í kringur hæðarmiðjuna og útfrá henni.

-        Lægðir: lágþrýstisvæði (lágur loftþrýstingur). Þar er uppstreymi í lofthjúpnum, loftið kólnar hratt í uppstreyminu (vegna loftþrýstingslækkunar og minkkandi getu lofts til að bera raka) það nær daggarmarki og rakinn þéttist og fellur út (loftið þenst út og kólmar). Á norðurhveli snýst loft rangsælis í kringum lægðarmiðjur.

-        Erum við skil þess vegna (meginskil) þess vegna myndast lægðir hér.. (hún tekur spurninguna pottþétt út sagði hún)

Hvað er fellibyljir og hvernig myndast þeir?

-        Fellibyljir eru mjög djúpar og stórar lægðir

-        Þeir myndast úr hitabeltislægðum við ákveðnar aðstæður:

o   yfir hafi og hafið þarf að vera heitt (meira en 26,5°c) því þá er mikil uppgufun sem á sér stað og loftið verður mjög rakt

o   helst við ca8-15° sitthvoru megin við miðbaug (þar sem coriolis áhrifin eru veik).

-        Það er mikil úrkoma í fellibyljum og þess vegna losnar dulvarmi og þaðan fær fellibylurinn orku sem viðheldur honum og drífur áfram

-        (útbungun sjávar eða áhlaðandi sem stafar af lágum loftþrýsting fylgir fellibylnum inn á land við ströndina og gerir fellibylinn hættulegan (ásamt vindhraða og úrkomu))

-        Liggja oftast vestur yfir úthöf  og valda mestum skemmdum á landi við austanverð meginlönd

Hvernig myndast þrumuveður (thunderstorm). Hvaða veður einkennir þrumuveður?

-        Getur myndast þegar yfirborð jarðar hitnar mikið sem leiðir til kröftugs uppstreymis (loftið kólnar að daggarmarki og mynda ský sem geta þróast í skúraský)

-        Öflugur, staðbundinn stormur sem tengist háum, þykkum skúraskýjum þar sme öflugt uppstreymi á sér stað

-        Í uppstreyminu geta regndropar myndast og farið marga hringi (frjósa á leið upp og mynda hagl)

-        Einkenni: háreyst ský (öflugt uppstreymi), snögg og mikil úrkoma, hagl, þrumur fylgja eldingum

-        Loft er rafhlaðið og í mikla uppstreyminu er verið að flytja mikið magn af lofti niðri upp þar sem loftið er öðruvísi (kemur í návígi við loft með aðra hleðslu og getur hlaupið straumur á milli), eldingin getur hitað loftið og þá kemur þruma

Hvað er skýstrokkar (tornado)

-        Staðbundinn, minna tjón, auðveldara að forðast

-        Mjög mikill vindhraði og sog upp á við

-        Myndast: yfir þurrlendi, á sléttum ekki fjalllendi, í miklu uppstreymi, í óstöðugu lofti úr vindskúf, þegar vindur ofan við jörð hreyfist hraðar en vindur nær jörð

-        Þá myndast láréttur vindsveipur (hringstreymi lárétt) og uppstreymi getur síðan lyft vindsveipnum upp á við og búið til lóðréttan sveip

Hvernig veður á veðurkortinu? (mynd af veðurkorti eins og í verkefni)

-        Kunna að túlka kort (punktar fyrir neðan):

o   Jafnþrýstilínur = svörtu línurnar, með því að skoða þær er hægt að sjá hvort séu hæðir eða lægðir, þar sem þær eru þéttar er mikill vindur og þar sem er langt á milli er lítill vindur. Tölurnar á þeim merkir þrýsting, sýna jafnan loftþrýsting alls staðar á línunni.

o   Skil= hitaskil:búbla, kuldaskil:þríhyrningur, samskil: til skiptis sömu megin, kyrrstæð skil: til skiptis sitthvoru megin

o   Vindáttir= í lægðum á n-hveli er alltaf rangsælis (á íslandi þá að koma úr suðri.. mv jafnþrýstilínur)