Chủ đề 4: Ngữ dụng học

Giao tiếp

là trao đổi thông tin giữa 2 chủ thể giao tiếp, diễn ra trong ngữ cảnh và trong tính huống nhất định = 1 hệ thống tín hiệu nhất định

Giao tiếp bằng lời là gì

là quá trình tương tác giữa 2 hay 1 số người = 1 ngôn ngữ

các nhân tố của hoạt động giao tiếp là

• ngữ cảnh

• ngôn ngữ,

• diễn ngôn

ngữ cảnh gồm

• nhân vật giao tiếp

• hoàn cảnh giao tiếp

nhân vật giao tiếp gồm

• vai giao tiếp: vai nói/nghe

• quan hệ liên cá nhân: vị thế (vd sếp-nhân viên)

hoàn cảnh giao tiếp gồm

• hiện thực được nói tới

• hoàn cảnh giao tiếp rộng (hoàn cảnh xã hội)

• thoại trường: ko gian, thời gian cụ thể cuộc giao tiếp dễ ra

• ngữ huống giao tiếp

ngôn ngữ gồm 2 kênh là

thính giác + thị giác

Tác dụng của ngôn ngữ

giao tiếp theo những biến thể khác nhau (phương ngữ địa phương, phương ngữ xã hội) và loại thể khác nhau (thơ, văn xuôi…)

diễn ngôn là

• là phát ngôn/chuỗi liên kết các pát ngôn đc sản sinh ra trong giao tiếp

• là sản phẩm + phương tiện giao tiếp

có mấy chức năng của giao tiếp

5

chức năng của giao tiếp

• thông tin

• tạo lập quan hệ

• biểu hiện

• giải trí

• hành động

các bộ môn ngôn ngữ học truyền thống

• ngữ âm - âm vị học

• từ vựng - ngữ nghĩa học

• ngữ pháp học

chức năng của bộ môn ngôn ngữ học truyền thống

nghiên cứu ngôn ngữ trong hệ thống (tĩnh)

chiếu vật là gì

hd ng nói sử dụng các yếu tố ngôn ngữ giúp cho ng nghe nhận biết cái mình đang nói tới trong phát ngôn

hình thức ngôn ngữ đc dùng để chiếu vật là

biểu thức chiếu vật

cái đc biểu thị bởi biểu thức chiếu vật là

sự vật - nghĩa chiếu vật (gọi tắt là nghĩa chiếu vật)

trong câu “Cái Hoa đỗ Đại học rồi đấy” đâu là biểu thức chiếu vật

Cái Hoa

phương thức chiếu vật là gì

cách thức ng nói sử dụng để thực hiện hành vi chiếu vật

các phương thức chiếu vật là

• dùng tên riêng

• miêu tả

• chỉ xuất

trong câu “ Sáng nay tôi mới gặp thằng bé đeo cặp vàng đi qua đây mà” xác định biểu thức chiếu vật

thằng bé đeo cặp vàng - miêu tả

phương thức chỉ xuất là

xác định vị trí của sự vật theo vị trí ng nói

trong câu “Hôm qua, cậu có thấy chị ấy đi qua con hẻm kia không” xác định biểu thức chiếu vật

chị ấy - chỉ xuất, con hẻm kia - chỉ xuất

các phương thức chỉ xuất là gì

• chỉ xuất nhân xứng

• chỉ xuất không gian

• chỉ xuất thời gian

• chỉ xuất diễn ngôn

chỉ xuất không gian gồm

• chỉ xuất không gian khách gian

• chỉ xuất không gian chủ gian

chỉ xuất thời gian gồm

• chỉ xuất thời gian khách quan

• chỉ xuất thời gian chủ quan

chỉ xuất nhân xưng gồm

• đại từ nhân xưng

• từ thân tộc

• tên riêng

• từ chỉ chức vụ

• các bán đại từ

• những kết hợp

• các đại từ không gian

chỉ xuất không gian là

chỉ cho ng nghe biết vị trí

chỉ xuất không gian gồm

• chủ quan

• khách quan

chỉ xuất thời gian

• chủ quan

• khách quan

chỉ xuất diễn ngôn

chỉ xuất sự vật đc nói tới trong tiền ngôn cảnh hoặc hậu ngôn cảnh

chỉ xuất diễn ngôn gồm

• hồi chỉ: kết nối phía sau với phía trước

• khứ chỉ: đi đến tương lai (vd: để biết được đc 3 cách giàu nhanh thì hãy xem tới cuối bài thuyết trình)

hành động ngôn ngữ là gì

là hành động đc thực hiện bằng phương tiện là ngôn ngữ

các loại hành động ngôn ngữ gồm

• hành động tạo lời

• hành động mượn lời

• hành động ở lời

mỗi phát ngôn luôn gồm các loại hành động ngôn ngữ nào

hành động tạo lời, mượn lời, ở lời

hành động ngôn ngữ còn đc gọi là

hành động ở lời (là hành động mà ng nói thực hiện khi nói năng)

đích của hành động đc gọi là

đích ở lời

nếu đích đó đc thỏa mãn thì ta có gì

hiệu quả ở lời

động từ ngữ vi là gì

những động từ mà khi nói ra

• ng nói ở ngôi thứ thứ 1

• ng nghe ở ngôi thứ 2

• nói ở thời hiện tại

• ko có các yếu tố liên quan thái độ, cách đánh giá … của ng nói

biểu thức ngữ vi là gì

là thể nói năng đặc trưng của một hành động ở lời nào đó

Dấu hiệu của biểu thức ngữ vi là

• các kiểu kết cấu: Hãy đọc đi, đừng làm thế

• từ ngữ chuyên ngành dùng dùng cho mục đích nhất định vd: để khuyên, hỏi

• ngữ điệu

• mối quan hệ giữa các thành tố trong cấu trúc vị từ tham thể

• động từ ngữ vi

các loại biểu thưc ngữ vi là

• tường minh: có động từ ngữ vi

• nguyên cấp: không có động từ ngữ vi

phát ngôn ngữ vi là

sự hiện thực hóa 1 biểu thức ngữ vi trong giao tiếp

các loại phát ngôn ngữ vi

• phát ngôn ngữ vi tối giản: chỉ có biểu thức ngữ vi

• phát ngôn ngữ vi mở rộng: ngoài biểu thức ngữ vi cốt lõi còn có thành phần phụ đi kèm

điều kiện sử dụng hành động ngôn ngữ

• nội dung mệnh đề

• chuẩn bị

• chân thành

• căn bản

Điều kiện về nội dung là

chỉ ra nội dung của hành động

Điều kiện về chuẩn bị là

hiểu biết của người nói về ng nghe

điều kiện về chân thành là

trạng thái tâm lí của ng nói

điều kiện về căn bản là

trách nhiệm mà ng nói/ng nghe bị ràng buộc thực hiện hành động ở lời

ví dụ sử dụng hành động ngôn ngữ gián tiếp hay trực tiếp:

• sp1: “Có mắt ko thế cô kia”

• sp2: “Cháu xin lỗi cháu ko để ý”

gián tiếp

ví dụ sử dụng ngôn ngữ gián tiếp hay trực tiếp

• sp1: “Bây giờ là mấy giờ rồi”

• sp2: “Thế thì mình xin phép về nhe”

gián tiếp

có mấy loại hành động ngôn ngữ

5

các loại hành động ngôn ngữ là

• tái hiện (xác tín)

• điều khiển

• cam kết

• biểu cảm

• tuyên bố

đích ở lời của hành động tái hiện là

miêu tả sự tình đang đc nói tới

đích ở lời của hành động cam kết là

ng nghe phải thực hiện hành động tương lai

đích ở lời của hành động biểu cảm là

ng nói thực hiện hành động tương lai

đích của hành động biểu cảm là

bày tỏ trạng thái tâm lý

đích ở lời của hành động tuyên bố là

làm điều đc nêu ra ở câu có hiệu lực

lập luận là gì

hành động đưa ra lí lẽ cho 1 kết luận

có mấy vị trí của kết luận

3

các vị trí của kết luận là

• trc

• giữa

• sau

xác định vị trí của kết luận trong câu “tôi ở nhà vì thấy mệt”

ở trước

xác định vị trí của kết luận trong câu “hôm nay mưa nên tôi ở nhà, hơn nữa tôi cũng đang ốm nữa”

ở nhà - ở giưuax

xác định vị trí của kết luận trong câu “Nay trường cho nghỉ, hơn nữa tôi có việc bên ngoài nên chắc tôi ko đi chơi đc rồi”

ko đi chơi - ở cuối

Các quan hệ giữa các luận cứ là

• đồng hướng với lập luận

• nghịch hướng với lập luận

luận cứ đứng ở vị trí nào có hiệu lực lập luận hiệu quả nhất

phía sau

tác tử lập luận là

các từ hoặc cụm từ đc thêm vào để tăng tiềm năng lập luận

xác định tác tử lập luận “Tất cả áo phông chỉ còn 50k mà thôi”

chỉ

kết tử lập luận đc hiểu là

các từ nối, cấu trúc phối hợp 2 hay nhiều phát ngôn thành 1 lập luận duy nhất

xác định kết từ đánh dấu luận cứ “Bởi trường ớ cho nghỉ ngày hôm nay nên tớ mới đi chơi với cậu, chứ bình thường tớ bận lắm”

bởi

xác định tác từ lập luận trong câu sau “Vì đã 9h rồi nên tôi gọi cậu dậy, lần sau đừng ngủ muộn như thế nữa.”

đã

các loại kết tử lập luận là

• kết tử 2 vị trí: chỉ cần 2 phát ngôn

• kết tử 3 vị trí: phải có 3 phát ngôn

kết tử lập luận trong câu sau là loại kết tử nào “Trời hôm nay đẹp thật nhưng tôi bận học nên ko đi chơi đc rồi”

nhưng - kết tử 3 vị trí

lẽ thường là gì

• là các nguyên lý đc dùng làm cơ sở để tạo nên các lập luận đơi thường

• là những chân lý thông thường có tính chất kinh nghiệm

hội thoại là gì

là hình thức cơ sở của mọi hoạt động ngôn ngữ

các dạng hội thoại là

• song thoại

• tam thoại

• đa thoại

các hội thọi có thể khác nhau ở mấy yếu tố

6

các yếu tố khác trong giữa các hội thoại là

• thoại trường (nơi nói chuyện)

• số lượng ng tham gia

• cương vị và tư cách của những người tham gia

• tính có đích hay ko có đích

• có hình thức hay ko có hình thức

• ngữ vực (độ than thiết, quen biết giữa những ng tham gia)

vận động hội thoại diễn ra theo trình tự nào

trao lời → trao đáp → tương tác

trao lời là

sp1 nói ra

trao đáp là

sp2 đáp lại lời sp 1 → hội thoại chính thức tiến hành

tương tác là

tác động qua lại lẫn nhau giữa sp1 và sp2

yếu tố kèm lời là

các yếu tố liên quan đến lời nói: ngữ điệu, trọng âm, cường độ,… (verbal)

các yếu tố phi lời là

các yếu tố phụ: cử chỉ, nét mặt, ánh mắt… (non-verbal)

có mấy quy tắc hội thoại (phương câm hội thoại)

4

các quy tắc (phương châm) hội thoại là

• lượng

• chất

• quan hệ

• cách thức

phương châm về lượng là

hỏi gì nói đấy, ko nói dài hay ngắn quá

phương châm về chất là

nói đúng, chân thật

phương châm về quan hệ là

đúng đề tài, ko lạc đề

phương châm về cách thức là

rõ ràng, rành mạch, ko mơ hồ

ví dụ sau đã vi phạm phuong châm hội thoại nào

sp1: Bạn học bơi ở đâu thế

sp2: mình học bơi ở dưới nước

quan hệ

ví dụ sau đã vi phạm phương châm nào

sp1: cậu thấy cái áo này đẹp ko

sp2: trải qua 4 năm tng nghành thời tang với nhiều kinh nghiệm với các loại vải, tớ thấy cái áo này rất đẹp

lượng

ví dụ đã vi phạm phương châm hội thoại nào

sp1 các em đã làm bài tập được giao chưa

sp2 bài khó quá cô ơi

cách thức

câu thành ngữ “ăn ốc nói mò, ăn ko nói có” là chỉ việc vi phạm phương châm hội thoại nào

chất

có mấy đơn vị hội thoại

5

các đơn vị hội thoại là

• cuộc thoại

• đoạn thoại

• cặp trao đáp

• tham thoại

• hành động ngôn ngữ

cuộc thoại là gì

đơn vị hội thoại bao trùm lớn nhất

đoạn thoại là

mảng diễn ngôn do 1 số cặp trao đáp liên kết chặt chẽ với nhau về ngữ nghĩa hoặc ngữ dụng

cặp trao đáp là gì

đơn vị lưỡng thoại tối thiểu, có nó hội thoại mới chính thức đc tiến hành

cấu trúc nội tại của cặp thoại gồm

• cấu trúc 1 tham thoại: sp1 nói sp2 ko nói j

• cấu trúc 2 tam thoại: sp1 nói và sp2 đáp lại

• cấu trúc 3 tham thoại: sp1 nói sp2đáp lại và sp 1 lại đáp tiếp

tính chất của cặp thoại (dựa theo lời đáp sp2)

tích cực và tiêu cực