10 tijdvakken gs begrippen

alle tijdvakken

Boeren

Personen die in hun levensonderhoud voorzien door het bewerken/verbouwen van land of het houden van vee

Farao

Titel van het oude Egypte

Hiërogliefen

Schrift dat gebruikmaakt van tekens en figuren in plaats van letters en werd gebruikt door de Egyptenaren

Homo sapiens

De denkende mens

Jagers en verzamelaars

Groepen mensen in de prehistorie die leefden van de jacht en van wat ze in de natuur vonden

Landbouwrevolutie

De overgang van de leefwijze van jagen en verzamelen naar de landbouw

Sedentaire revolutie

De overgang van een nomadisch bestaan naar het hebben van een permanente woonplaats

Spijkerschrift

Vorm van schrift waarbij de tekens met riet in natte klein werden gedrukt

Staat

Een afgebakend gebied met een centraal bestuur en een rechtssysteem dat dit hele gebied geldt

Veeteelt

Het fokken en houden van vee

Maät

Het oude Egyptische concept van harmonie, rechtvaardigheid en waarheid, dat een belangrijke rol speelde in de religie en maatschappij van het oude Egypte

Specialisatie

Het proces waarbij individuen zich concentreren op een specifiek type werk binnen een samenleving.

Bataafse opstand

Opstand van de Bataven tegen de Romeinen in 69-70 na Christus

Christendom

Godsdienst met de bijbel als basis en Jezus Christus als profeet

Directe democratie

Een vorm van bestuur over een land waarbij de stemgerechtigde burgers direct mochten meebeslissen over het bestuur van een land

Dictator

Alleenheerser

Grieks-Romeinse cultuur

De cultuur die zich ontwikkelde toen de Romeinen in aanraking kwamen met de Griekse kunst en cultuur en deze probeerden te overtreffen

Jodendom

Religie van het Joodse vol waarvan de geschiedenis staat beschreven in de Tenach

Klassieke oudheid

Periode in de geschiedenis die duurde van +-700 voor Christus tot 476 na Christus die werd gedomineerd door de Griekse en Romeinse beschavingen

Romanisering

Het proces waarbij andere volken de Romeinse cultuur en taal overnemen

Romeinen

Inwoners van de stad Rome

Romeinse Rijk

Groot rijk dat werd bestuurd vanuit Rome en op zijn hoogtepunt bestond uit een groot deel van Italië, het hele Middellandse Zeegebied, delen van de Britse eilanden, het zuidelijke deel van huidige Nederland en delen van Midden-Europa

Stadstaat

Een politieke eenheid bestaande uit een stad en het stuk land erom heen (achterland)

Volksvergadering

Vergadering waarin het gewone volk zijn stem kan laten horen

Monotheïstische godsdienst

Godsdienst met 1 god

Agrarisch-urbane samenleving

Een samenleving waarin landbouw de belangrijkste economische activiteit is, maar waar ook een groeiende stedelijke bevolking en niet-agrarische sectoren aanwezig zijn

Hellenisme

De verspreiding van de Griekse cultuur, taal en invloed na de veroveringen van Alexander de Grote

Polytheïsme

Het geloof in en de aanbidding van meerdere goden

Adel

Mensen die door hun geboorte behoren tot een groep invloedrijke mensen in de maatschappij

Domein

Stuk land dat van iemand is

Feodale stelsel

Systeem waarbij een leenheer grond in leen geeft aan een leenman in ruil voor bepaalde diensten

Hofstelsel

Een economisch systeem waarin grotendeels zelfvoorzienende domeinen een centrale rol spelen, waarbij een deel van de grond eigendom is van de landheer en het andere deel wordt verpacht aan horigen

Islam

Godsdienst van de moslims

Jihad

De heilige oorlog van de moslims

Kalief

Opvolger van de profeet Mohammed

Kalifaat

Een staat die wordt geregeerd door een kalief

Leenheer

Persoon due een grondgebied in leen geeft aan een leenman

Leenman

Een persoon die een grondgebied in leen krijgt van een leenheer

Missionaris

Gelovige die naar andere gebieden trekt om mensen daar tot zijn geloof te bekeren

Paus

Leider van de Rooms-Katholieke kerk

Ruilhandel

Het handelen door middel van het ruilen van goederen en producten

Sharia

Islamitische wetgeving

Autarkisch

Een situatie waarin een land of een individu economisch zelfvoorzienend is en zo min mogelijk afhankelijk is van externe bronnen of handel

burgerij

de officiële bewoners van een stad in de middeleeuwen

centralisatie

het streven van vorsten om hun hele gebied vanuit 1 plaats te regeren

concordaat van Worms

Compromis tussen paus Callixtus II en de Duitse keizer Hendrik V, die een einde maakt aan de investituurstrijd in 1122

geldeconomie

economie waar geld wordt gebruikt als ruilmiddel

gilde

samenwerkingsverband in een stad van ambachtslieden met hetzelfde beroep

Hanze

samenwerkingsverband van Noord-Europese steden om handel te beschermen en uit te breiden in de Middeleeuwen

inquisitie

rechtbank van de Rooms-Katholieke kerk, die ketters moest opsporen en straffen

investituur

het ritueel waarbij een bisschop een ring en staf van de keizer ontvangt, welke symbool staan voor de bisschoppelijke waardigheid

investituurstrijd

de strijd tussen de paus en de Duitse keizers over het recht beschimpen te mogen benoemen

kruistochten

georganiseerde militaire expedities tegen de vijanden van het rooms-katholieke geloof

pest

zeer besmettelijke infectie ziekte die vanaf de 14e eeuw regelmatig Europa trof en veel slachtoffers maakte

reconquista

de christelijke herovering van Spanje en Portugal op de Moorse (islamitische) gebieden

staatsvorming

het ontstaan van een aaneengesloten grondgebied met 1 bestuur

stadsrecht

rechten en privileges die aan een stad werden toegekend in de Middeleeuwen

ketter

iemand die een geloofsovertuiging heeft die afwijkt van de officiële religie in dat gebied

tweezwaardenleer

een theorie binnen de Rooms-Katholieke kerk die stelt dat de wereldlijke en geestelijke machten onafhankelijk van elkaar zijn en ieder hun eigen gebied en autoriteit hebben

beeldenstorm

de vernieling op grote schaal van beelden en plunderingen van de katholieke kerken en kloosters door de Calvinisten in de Nederlanden in 1566

Calvinisten

volgelingen van Calvijn

centralisatiepolitiek

politiek waarbij wordt geprobeerd om zoveel mogelijk vanuit 1 gebied te besturen

humanisme

een levensbeschouwing die de menselijke waardigheid de vrijheid en het individu centraal stelt

kolonisatie

het verschijnsel dat een land een ander land in bezit neemt en dit land dan als deel van zichzelf (als een kolonie) gaat beschouwen

Lutheranen

volgelingen van Luther

ontdekkingsreizen

reizen waarmee onbekende gebieden worden verkend

Plakkaat van Verlatinghe

Plakkaat waarmee een aantal gewenste van de Nederlanden in 1581 zich onafhankelijk verklaarden en Filips II werd afgezet als hun heerser

Protestants

stroming in het christelijke geloof die is ontstaan na een breuk met de rooms-katholieke kerk

renaissance

periode in de 15e en 16e eeuw die wordt gekenmerkt door een vernieuwende levensstijl en een heropleving van kunst en wetenschap, geïnspireerd op de klassieke oudheid

rooms-katholiek

het deel van het christendom dat gehoorzaam is aan de paus

Vrede van Augsburg

vredesovereenkomst gesloten in 1555, waarin werd bepaald dat iedere vorst het geloof van zijn onderdanen zelf mocht bepalen

wetenschappelijk denken

manier van denken waarbij nieuwe kennis voortkomt uit studie en onderzoek

republiek der zeven verenigde Nederlanden

de naam die de zeven Nederlandse gewesten zichzelf in 1588 gaven nadat ze zich hadden losgemaakt van Spanje en geen koning meer hadden

uomo universales

Latijnse benaming voor de universele mens, welke werd gebruikt om het ideaalbeeld van de mens als alleskunner aan te geven

absolute vorst

vorst die met absolute macht regeert

droit divin

het goddelijk recht waarop de koningen van de 17e eeuw zich beriepen om hun koningsschap te rechtvaardigen

East India Company EIC

Engelse henadelsonderneming, dei gold als de grootste concurrent van de VOC

Edict van Nantes

Edict dat in 1958 godsdienstvrijheid garandeerde voor de Franse hugenoten

Empirisme

Filosofische stroming waarin wordt gesteld dat kennis uit de ervaring voortkomt en het beginpunt van kennis de zintuigelijke waarneming is

gewestelijke staten

het bestuur van een gewest

gouden eeuw

periode in de 17e eeuw dat het erg goed ging met de republiek der zeven verenigden Nederlanden

raadspensionaris

belangrijkste ambtenaar in dienst van de Staten van Holland

mercantilisme

economische politiek waarbij de staat de handel en nijverheid bevordert om zoveel mogelijk geld in de schatkist te krijgen

regenten

de bestuurselite in de Nederlandse politiek

stadhouder

de opperbevelhebber van het leger, in dienst van de Staten-Generaal

staten-generaal

naam voor het Nederlandse parlement

wereldeconomie

een economie die zich over de hele wereld uitstrekt doordat landen van de hele wereld met elkaar handelen

Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC)

Handelsonderneming die in 1602 is opgericht en van de Staten-Generaal het monopolie kreeg voor het drijven van handel ten oosten van Kaap de Goede Hoop

West-Indische Compagnie

Handelsonderneming die in 1612 is opgericht en zich richtte op de handel ten westen van Kaap de Goede Hoop

wetenschappelijke revolutie

verzamelbegrip voor de wetenschappelijke ontdekkingen die in de 17e eeuw en 18e eeuw werden gedaan, die zorgen voor een nieuw wereldbeeld en een nieuwe visie op de natuur

rationalisme

filosofische denkrichting die stelt dat alleen het gebruik van het menselijke verstand tot zinnige kennis kan leiden

abolitionisme

het streven naar de afschaffing van de slavernij

ancien régime

de benaming voor het bestuur van Frankrijk door middel van absolute macht

bourgeoisie

de welgestelde burgerij

franse revolutie

periode van grote veranderingen in Frankrijk begonnen in 1789 waarbij de monarchie werd afgeschaft

grondwet

wet waarin is vastgelegd wat de rechten en plichten van burgers zijn en hoe het bestuur is geregeld

restauratie

een periode na de ondergang van Napoleon Bonaparte in 1815 waarbij Beel dingen die de verlichting had bereikt werden teruggedraaid

slag bij waterloo

slag in 1815 bij de plaats waterloo waar Napoleon werd verslagen

verlicht absolutisme

absolutisme waarbij de vorst zich niet meer beriep op het goddelijke recht op de troon maar op zijn nut voor het volk

verlichting

periode in de 17e en 18e eeuw waarbij rationeel denken centraal stond en mensen hun kennis wilden vergroten door hun verstand te gebruiken