les 4) Conscience en de roman

roman in nederlandstalig belgië

waarover gaat de leeuw van Vlaanderen?

• de strijd tussen Vlaanderen en Frankrijk rond 1302, met de guldensporenslag als hoogtepunt

• Franse koning probeert Vlaanderen te onderwerpen

  • Graaf Gwijde van Dampiere en zijn zoon Robrecht van Bethune verzetten zich

• Tegelijk mobiliseren de volkshelden Jan Breydel en Pieter de Coninck de Vlaamse ambachtslieden en burgers.

wat waren het beroep van Jan Breydel en Pieter deconinck?

• Jan Breydel = beenhouwer

• Pieter Deconinck = wever

welk paswoord gebruikten de Bruggelingen om zich te scheiden van Frans garnizoen tijdens bruggse metten?

Schild en Vriend

Hoe reageert Breydel op het feit dat hij tot ridder geslagen wordt?

• onhandig op zijn harnas, kan niet bewegen

• laat harnas achterwegen → bloten vuisten en bijl

• symbolische betekenis: komt uit de burgerij en doet afstand van de aristocratie

wat is er frappant aan het eind-fragment uit leeuw van vlaanderen?

• Conscience richt zich tot de Vlaming, maar wie was dat eigenlijk?

• onderscheidt west en oost-vlaanderen

• Antwerpen behoorde tot Brabant

• Conscience spreekt hier wel over de moderne betekenis van het woord

  • wat niet wil zeggen dat hij een flamingant was, hij was voor heel België

Hoe kwam de roman voor in verschillende plekken in Europa?

• Engeland → sentimentele briefroman (Pamela)

• Duitsland → sentimentele briefroman, buildingsroman

• Frankrijk → psychologische roman, sentimentele briefroman

• Nederland → Briefroman (Sara Burgerhart), sentimentele (briefroman) (=Julia)

hoe zat het met de roman in het zuiden?

• Tot de 18de eeuw afwezig

• enige vorm van lit in het zuiden → rederijkerskamers

• rederijkerskamers: niet interessant en mee met rest van Europa.

• positie van Zuidelijke Ned was aanzienlijk laag tov Noordelijke.

Wie was Jan Baptist Verlooy?

• Brabantse jurist en politicus

• geïnspireerd door ideeën van Verlichting, wordt nauwste medewerker van JF Vonck, leider van progressieve oppositie van keizer Jozef II.

• hij schrijft een pamflet

Hoe heet het pamflet dat Verlooy schreef en welke onderwerpen behandelt hij?

Verhandeling op d’onacht der moederlyke tael in de Nederlanden

• pleidooi voor de moedertaal van de meerderheid van Zuidelijke Nederlanders

• taalbewustzijn + nationaal bewustzijn

• ziet dat cultuur (kunst en wet) in Oostelijke Ned niet op zelfde niveau is als de omliggende regio’s

  • waren nog bezet van de Oostenrijkers

• Nederduits (heeft geen hoofduitse klankverschuiving gekend) wordt hier mishandelt. we kunnen niet ontwikkelen én in Brussel zijn de elite al aan het verfransen

• Nederduits wordt verwaarloost

over welke regio’s heeft Verlooy het in zijn pamflet?

• namens de Brabanders (Kempen en Antwerpen)

• maar kijkt naar alle inwoners van Zuidelijke Nederlanden (ook Limburgers en Vlaanderen)

wat hield de eerste verfransingsgolf in?

• Frans werd de europese cultuurtaal en de taal van de verlichting, taal van de moderniteit

wat hield de tweede verfransingsgolf in?

Na verlooy

Franse periode (1794-1815) Napoleon

Frans voor elites, niet voor lagere klassen (lokale dialecten)

wat was de Brabantse omwenteling in 1790 (kort)?

een opstand gericht tegen despotisme van Jozef II (keizer oostenrijk)

daaruit ontstaat états belgiques unis (VNstaten), overleeft niet lang door interne verschillen, oostenrijk terug macht

wat was het congres van Wenen?

• poging tot restauratie van koningshuizen

• geen politieke vernieuwing

• machtsbalans op continent herstellen

• VKN opgericht, Willem I

Willem I bezit nu over Noord en Zuid, wat is zijn aanpak?

• Zuiden: focus op de productie van consumptiegoederen (metaal en steenkoolindustrie)

• Noorden: focus op wereldwijde distributie (handel en overzeese bezittingen

waarom werd het cultuurstelsel ingevoerd?

• Om Nederland financieel te helpen na de dure napoleontische oorlog en javaoorlog

• mensen in de kolonie (java) moesten 20% van hun grond gebruiken voor exportgewassen.

• producten worden door Nederlandse Handel-Maatschappij verkocht.

• dit was na failliet van de VOC

wat was de Nederlandsche Handel-Maatschappij?

• opgericht door Willem I

• Bestond 6 jaar voor cultuurstelsel

• De NHM moest:

  • de handel tussen Nederland en zijn koloniën bevorderen;

  • Nederlandse producten exporteren;

  • koloniale producten importeren;

  • investeringen en economische groei stimuleren.

hoe keken d Zuidelijke Nederlanden ertegenaan dat ze deel gingen uitmaken van het Noorden?

• Zuiden had dubbel zo veel inwoners als Noorden

• ze waren in het zuiden nog katholiek dus kerk was argwanend (protestante vorst, godsdienstvrijheid, etc)

• Verlichte figuren als Vonck en Verlooy willen geen vorstelijk absolutisme

• Franstalige minderheid in zuiden ook niet blij → Willem I begint snel met vernederlandsingspolitiek, frans onder druk

wat hield Willem I’s politiek van vernederlandsing in?

• nationale cohesie creëren

• hoofdstad afwisselend van Den Haag en Brussel

• bestuurstaal wordt Nederlands

• Nederlandstalige geestesleven stimuleren in Zuiden

• Orangisten blij

  • dichterlijke fanmail van Jan Frans Willems en Prudens van Duyse

hoe reageerde de orangisten in het zuiden op het nieuws?

• Nederlandstalige intellectuelen grijpen kans van VKdN

• inschakelen in officiële propaganda, moeilijkheden in 1830 (staatsvijanden tijdens Belgische revolutie).

• het waren dichters en filologen, geen romanciers

wie was Prudens van Duyse?

• hij was een orangist in het Zuiden

• geboren in Dendermonde

• schreef ‘lofdicht op de Nederlandsche taal’ in 1829

• vlucht wanneer België zich losscheurt naar Noord-Nederland

wie was Jan Frans Willems?

• ook een orangist in het Zuiden

• geboren in Boechout na Oostenrijkse regime

• zet zich in voor bevordering van het Nederlands in Zuiden en de samenhorigheid van VKN

• wordt in 1839 verbannen naar Eeklo (salarisverlaging)

• schreef ‘Aan de Belgen’: aan de zuidelijke inwoners onder Willem I

waarom schreef Jan Frans Willems ‘Aan de Belgen’?

het was een reactie op Johan Baptist Joseph Plasschaert die meende dat Belg zijn verbonden is aan de Franse taal en dus niet het Nederlands.

op welk vlak verschilt Jan Frans Willems van Jan Baptist Verlooy?

• Willems valt niet de verlichting aan als intellectueel programma maar wel specifiek de verlichting die de Franse revolutionairen naar de Zuidelijke Ned hadden gebracht

• Verlooy was wel gwn voorstander van de verlichting!

wat was de context voor ‘wij willen willem weg’?

• Zuidelingen waren ontevreden met Willem I

  • middenklasse wil meer inspraak

  • katholieke kerk wilde minder overheidsbemoeiens in het onderwijs

    • wantrouwen tegen ‘protestanse’ regime

  • verfranste elite tegen vernederlandsing

  • adel wil minder belansting betalen

  • etc

• opstand in Brussel augustus 1830

hoe kijkt Jan frans Willems later op het ontstaan van België?

• wordt belangrijke promotor van de ‘vlaamse beweging’

  • taaleenheid met Nederland, promotie van Vlaams erfgoed

wie zorgt er in de 19de eeuw écht voor literaire vernieuwing? vanwaar komt hij en wat intoduceert hij?

Hendrik Conscience

• Antwerpen

• historische roman

wat houdt de Historische roman in?

• het is een vorm van medievalisme (zie later)

• historische roman is een middeleeuwse comeback in de 19de eeuw

• grondig uitgewerkt, uitgediepte personages die zich afspelen in verleden

• MAAR de geschiedenis vormt slechts de achtergrond van het verhaal

  • maar soms ook historische feiten en figuren als hoofdmoot van de intrige.

• hengelend naar authenticiteit

• hét genre voor opkomende cultuurnationalisme.

wat is medievalisme?

heropleving van belangstelling voor kunst, architectuur, literatuur en levenswijzen uit de middeleeuwen

hoe verhouden Romantiek en de historische roman zich ten opzichte van elkaar?

• belangstelling voor geschiedenis als verklaring voor ontstaan van volksaard/ nationale ID

• belangstelling voor opwindende taferelen, grootste decors, meeslepende actie, etc.

wie was dé grote auteur voor historische romans in heel europa?

Walter Scott

Scottomanie = Door Scotts succes ontstond overal in Europa belangstelling voor de eigen nationale geschiedenis → elementen uit verlden (ME) gebruiken om cultuur te ophemelen.

wie had veel verwondering voor Walter Scott?

Nicolaas Beets

hij zou in zijn voetsporen zijn getreden als iemand anders hem niet voor was.

wie treedt in Scott’s sporen in de Nederlanden?

Jacob van Lennep

wie was jacob van lennep?

• Nederlandse Walter Scott

• grote belangstelling voor verleden, gevoed door Romantiek

• aanwakkeren nationale gevoelens (na bezetting van Fransen)

• historische roman was hét genre van de opkomende cultuurnationalisme.

wat was ‘ de roos van dekama’ en wie gaf daar kritiek op?

• roos van dekama was een historische roman van Jacob van Lennep (over twee ridders die verlieft werden op Madzy; conflict tussen hollanders en friezen)

• kritiek: De Gids → 40 blz: te entertainend, geen leidende gedachte, verkeerde periode gekozen (= ned was groot na reformatie, had beter 17de eeuw gekozen, de gouden eeuw)

wie was de hoofdredacteur van De Gids?

EJ Potgieter

welke historische roman was wel lovenswaardig?

Het huis lauernesse van ALG Bosboon

• over 16de eeuw: strijd tussen katholieken en gereformeerden (protestantisme later basis voor republiek)

wie was Hendrik Conscience?

• Franse vader en nauwelijks geletterde Antwerpse moeder

• groeit op in Antwerpen in Franse tijd en tijd van VKdN

• ziekelijke jongen, maar veel verbeelding, selfmade man

• in 1830: dienst in Belgische patriottenleger

  • schrijft gedicht in het Frans

• 1836: eerste poging om een roman te schrijven in context van prille België

• had nauwelijks een scholing gevolgd, dus zijn werk is onvoorstelbaar (wauwy)

wat houdt de switch naar het ‘nederduytsch’ in?

• Nedtalige intellectuelen in belgië verkennen nieuwe mogelijkheden

  • JF Willems (herdichting reynaert), Pruydens, etc.

  • MAAR, geen roman dus

• ipv concurrentie aangaan met Franstalige literatuur hebben ze dan toch eigen literatuur voor Nedtalige Belgen geschreven

• Probleem: Nedtalige belgen amper geletterd

• → Moderne vlaamse literatuur ontstaat in ambiance van de prille Vlaamse beweging.

wat was de Vlaamse beweging?

= een verzamelterm voor mensen, organisaties, publicaties, manifestaties en instelling die zich hebben ingezet voor de verdediging van het Nederlands in België en de gemeenschap die deze taal spreekt

• ontstond al voor 1830: belang van nederduytsch in het zuiden van de VKdN, verdedigt door orangisten

• Na 1830: strijd voor Nederlands als cultuurtaal en bestuurstaal in een door een Franstalige bovenlaag gedomineerde staat. focus op nedtalige provincies

• belangrijk: nooit politiek willen herorganiseren! altijd loyaal aan belgische staat, wil gwn respect voor culturele status van de taal

wat was het probleem van de Vlaamse beweging?

forefronters waren orangisten, maar die hadden een slecht beeld in het nieuwe belgie, dus ze waren niet geloofwaardig voor belang van Vlaamse beweging

wie was wel meer geloofwaardig en waarom?

Conscience!

zijn status als patriot zorgde voor meer vertrouwen

hoe was de vlaamse beweging in de 19de eeuw?

• niet anti-belgie, maar wil dat vlaanderen gelijk staat aan franstalig gebied.

• vlaamse beweging: cultuurnationalisme → willen juridische erkenning van de taal, daarna literatuur en ook andere domeinen van cultuur: toneel, wetenschap, etc.

• geen politieke ambitie: wil geen staatsstructuur aanpassen. (wel in eerste wereldoorlog)

wat was de eerste Vlaamse roman?

In’t wonderjaer van Hendrik Conscience.

wie is de vaderlansche lezer van Conscience’s Int Wonderjaer? waarom?

hij richt zich tot vlaams geboren belgen

→ klaagt verfransing van nederlandstalige belgen aan

→ de Waalse, origine Franstalige belgen, mogen uiteraard frans gebruiken.

cf. sara burgerhart = Conscience had wel een politiek beeld

Wat is het wonderjaar waar Conscience het over heeft?

1566: de Beeldenstorm

• als ondertitel in de roman

• begin reformatie

• begin 80-jarige oorlog

• tafereln gebaseerd op historische gebeurtenissen

  • aanloop beeldenstorm en de Stad Antwerpen

  • hoofdpersonages: Antwerpse geuzen

  • vijanden: Spanjaarden

Waarom komt Conscience in de problemen met zijn boek ‘Int Wonderjaer’?

omdat geuzen protestants waren terwijl Belden allemaal katholiek waren. Het ging meer over ontstaan van Noordelijke Nederlanden dan België.

• probeert geuzen als katholiek af te schilderen, zonder succes, kritiek van katholieke kerk

• geeft zelfs kritiek op beeldenstorm, maar haalt niks uit.

Conscience vergist zich van stof!

Maakt hij die fout nog een keer?

NEEN

• neemt de ‘veilige’ middeleeuwen als roman-stof, want iedereen was toen katholiek

• schreef toen ‘De leeuw van Vlaanderen’.

hoe verhouden feit en fictie zich tov Leeuw van Vlaanderen?

• Feit:

  • conflict tussen Gwyde van Dampierre met koning van Frankrijk, was veroordeelt en gevangen genomen

  • zijn zoon, Robrecht van Bethune neemt over.

• Fictie:

  • Jan Breydel: aantal Breydels teruggevonden in de kronieken, maar speelde geen rol in Guldensporenslag

    • was een verzinsel van Conscience.

  • Machteld: dochter van Bethune liefdesverhaal met Adolf van Nieuwland (wapenknecht van Bethune): flauwe kant, niet realistisch.

  • overdrijvingen: legeraantallen (deed alsof franse met dubbel zoveel waren, maar eig maar 1,5K verschil)

  • magische ME elementen: gulden ridder, etc

waarom is fictionalisering het belangrijkste element bij Conscience?

Maakt van een sociaal-economisch conflict een nationaal conflict dat behalve macht en privileges draait om taal en culturele identiteit. Dit had eig helemaal geen invloed in de middeleeuwen, ze waren niet bezig met culturele nationaliteit.

• legt belang van de roman uit in voorwoord en eindslot.

Conscience richt zich naar de koning, waarom en wie was de koning?

• koning blijft buiten schot, Conscience blijft loyaal aan belgische feit.

• wil geen revolutie of opstand!

• Koning: Leopold van Saksen-Coburg

wie was Leopold van saksen coburg?

• ultieme compromis figuur na Belgische revolutie

  • duitse afkomst

  • trouwt met Britse kroonpprinses Charlotte, maar ze sterft een jaar later, nog steeds contact met Queen Victoria.

  • goede contacten met rusland

• probleem: hij was lutheraans , geen contacten met frankrijk

• oplossing: tweede huwelijk met katholieke franse prinses Louise Marie van Orléans

• verzekering dat kinderen katholiek opgevoed worden

• sprak Duits, Engels, Frans, geen Nederlands!

was het een probleem dat Leo van saksen coburg geen ned sprak?

nee

• toont waardering en inspanningen voor vlaamse beweging

  • zolang ze loyaal was aan België

• Conscience kreeg ook zijn steun.

Speelt romantiek een rol in De Leeuw van Vlaanderen?

• romantiek: ME → ridder werd geïdealiseerd: hoofsheid, offervaardigheid, samenhorigheid

• Conscience niet: leeuw van vlaanderen verwijst naar Robrecht van Bethune (groot deel van verhaal), maar het verhaal gaat meer over Deconinck en Breydel (de echte helden)

  • lezers vonden Bethune te geromantiseerd

wat was consciences kritisch beeld op de ridder?

• zijn kijk op feodale maatschappij

• ridder in kwestie was geen held, titel kan je erven door opleiding te volgen

• geen heimwee naar middeleeuwen maar omarming van normale klasse

beschrijf de echte helden van het verhaal (leeuw van vlaanderen)

• Pieter Deconinck en Jan Breydel

  • Pieter = het brein achter de operatie

  • Jan = de kracht achter de operatie, kan moeilijk zijn haat naar fransen beheersen

    • deken van de wevers en de slagers

    • geen ridders, maar burgers!

• organiseren het verzet en houden Machteld in veiligheid

• vooravond van de guldensporenslag worden ze beide tot ridder geslagen als dank voor hun inzet en trouw aan de Graaf van Vlaanderen

waar verwijst de leeuw in de titel naar?

• allegorisch symbool voor de moed van het vlaamse volk, NIET naar de moed van één ridder

• vlaamse leeuw is trouwens een concept dat al voor Conscience bestond, hij heeft het niet verzonnen.

hoe verhoudt Conscience zich tot Romantiek? (in de conclusie)

• zijn mediëvalisme is geen doorleefde Romantiek, maar een gemaskeerd verlichtingsdenken, vermengd met cultuurnationalistische idealen.

• Maar: de slotzin → typisch romantisch voor dit nationalisme: de vermeende ‘essentie’ van volkeren, die in een ver verleden wortelt en die generaties overspant.

wat is de politieke boodschap van Leeuw van Vlaanderen?

• frankrijk mag annexatie lekker vergeten

  • belgie is een soevereine natie met eigen ziel en ID

• ID is eig Vlaams, ook al spreken ze Frans, verfransing van volk moet ophouden

• revolutie is onwenselijk, vlaming moet zich bewust worden van ID