veilig orthopedagogisch werken 2

deel 2: psychosociaal welzijn

Welke 2 soorten veiligheid worden behandeld

fysieke en mentale (psychosociaal welzijn)

agressie: inleiding

impact op iedereen, schaadt relaties, zelfvertrouwen en gedrag, gepaard met veel vragen, kan je niet altijd voorkomen

wat moet een preventieadviseur doen

ze zijn wettelijk verplicht om een goed en een stevig agressiebeleid uit te werken, inzicht krijgen in eigen functioneren, zorg dragen voor herstel

wat is agressie?

het gedrag waarbij een persoon grenzen, regels of waarden overschrijdt, of daarmee dreigt. Hiermee berokkent die persoon anderen of zichzelf materiële, lichamelijke en/ of psychische schade. De persoon is zich niet per se bewust van de gevolgen en de effecten van zijn gedrag

wanneer spreken we van geweld?

als de agressie intentioneel is om een doel te bereiken

Wat we ervaren is subjectief en kan te maken hebben met:

• context van gedrag

• eigen sekse

• eigen ervaringen

• persoonlijkheid

• gevoel op dat moment

referentiekader bepaalt hoe jij gedrag interpreteert

wat bij lichte vormen van agressie?

• we denken soms te snel dat dit normaal is

• kan grote impact hebben op welbevinden

• wat wij bij een cliënt als normaal beschouwen kan immers bij iemand anders hard binnenkomen

expliciete uitingsvormen van agressie

zichtbaar overschreden (slaan, schoppen, zaken vernielen)

impliciete uitingsvormen

subtieler (bedreigen, kleineren, achterhouden van informatie)

op wie of wat is agressie gericht

• op niets of niemand

• op de omgeving of objecten of zichzelf

psychische of emotionele agressie

• meest voorkomende vorm

• interne agressie

• (non)-verbaal of schriftelijk

• impact op gevoel en emotie

verbale agressie

• met woorden

• schriftelijk als mondeling

• er kunnen subtiel grenzen overschreden worden

fysieke agressie

• kan men snel vinden in directe omgeving van slachtoffer

• iedereen kan slachtoffer zijn

• slaan, schoppen, trekken, duwen

automutilatie

• schade aan zichzelf berokkenen

• op zoek naar fysieke pijnprikkel om interne woede, chaos en pijn te kanaliseren

• ook emotionele en psychische schade

• kan voorkomen bij alle doelgroepen

• zoeken naar reden achter gedrag en preventief werken

• grote uitdaging

• zelf-sabotage

• hebben bepaalde negatieve gedachten of een angst

• alert zijn voor oorzaak en betekenis van gedrag

seksuele agressie (definitie)

elke seksuele daad die tegen iemands wil wordt uitgevoerd (op elke plek en door eender wie, elke poging of betrekking tot)

seksuele agressie

• fysieke , verbale of psychologische uitingsvormen

• voornaamste vormen zijn aanranding van de eerbaarheid en verkrachting

• ernstig en strafbaar

• wie jonger is dan 16 kan geen toestemming geven (vanaf 16 seksueel zelfbeschikkingsrecht)

• verantwoordelijkheid ligt altijd bij dader

seksuele integriteit

iedereen heeft recht om zijn of haar seksuele keuzes te maken, keuzes moeten vrij zijn van externe druk of geweld, vrijheid om eigen keuzes te maken

seksuele agressie

wanneer integriteit is geschonden, seksuele verwaarlozing en niet respecteren van seksuele intimiteit

seksueel geweld

fysiek of zonder contact

seksuele intimidatie

iemand onder druk laten uitkleden

grooming

contact maken met jongere kinderen

seksueel misbruik

ongewenste aanrakingen, penetratie (kan ook met andere middelen)

fysiek contact

verkrachting, poging tot verkrachting en seksueel misbruik

oorzaken van agressie (inleiding)

• vorm van communicatie

• je verschuift inhoud naar relatie

• risicofactoren niet altijd en alleen bij agressor

• maakt ook deel uit van ontwikkeling

frustratieagressie

• gevoelens van onmacht

• alsof een vat volloopt en dan als het ware ontploft

• vaak onvoorspelbaar

• veel emoties

• agressor neemt werkelijkheid niet meer aan zoals die werkelijk is

• agressieve gedrag niet bewust en intentioneel

• niet persoonlijk nemen

intrumentele agressie

• schade berokkenen

• intentioneel

• ingezet als machtsmiddel

• agressor bouwt zelf spanning op

• persoonlijk gericht

• verloop is strategisch

• uit zich meestal minder heftig met minder emotionele pieken

agressie ten gevolge van middelengebruik

• alcohol, drugs en medicatie

• combineren alcohol en drugs= onvoorspelbare effecten

• niet aanspreekbaar

agressie ten gevolge van een psychisch of organisch ziektebeeld

• bij sommige vormen van psychose, persoonlijkheidsstoornissen of dementie

• is een kenmerk van dementie in alle stadia

• iets mee uitdrukken, duidelijk maken aan omgeving

verloop van een agressie incident

• crisisontwikkelingsmodel (Kidd en Stark)

• fasen (6)

• verloop van instrumentele agressie verloopt eerder veel vlakker dan het verloop van frustratieagressie

• beschrijft interventies

• agressie incidenten evalueren

• passen ons handelen aan naargelang de fase waarbinnen de cliënt zich bevind

fase 0 (normaal gedrag/ evenwicht

• gedrag zoals anders, contact hebben; maken en behouden

• present zijn, vertrouwen geven, duidelijk zijn in wat kan en niet

fase 1 (gevaar voor controleverlies)

• verandering in gedrag, daling realiteitsbesef, kan breder geheel niet meer zien, vroeg signaleren

• sta stil bij je houding, ondersteunen en afleiden waar nodig, afstand respecteren, win-win oplossing, observeer totale context

fase 2 (gedeeltelijk verlies van controle)

• weinig of geen realiteitsbesef, dreigen en blijven discussie voeren, grens opzoeken, machtsstrijd

• benoemen wat je ziet, goed gedrag bekrachtigen, houding, grenzen stellen, gedrag benoemen

fase 3 (totaal verlies van controle)

• bom ontploft = acting out, hoort niets meer, destructief en gewelddadig, chaos en hevige onrust

• veiligheid, roep ondersteuning, veiligheidstechnieken, afzonderingsruimte

fase 4 (ontspanning)

• crisis gezakt, verward, schuldgevoel en schaamte, licht ontvlambaar, evalueren

• zorg voor rust, op tempo van agressor praten, niet oordelen, luisteren

fase 5 (normaal gedrag/ evenwicht)

• in zichzelf gekeerd, rusten, activiteit hervatten

• begrip opbrengen, vermijden schuldgevoelens, leerproces van maken

fase 6 (herstel)

• iets doen of maken voor de slachtoffers

• herstellen van schade, relatie herstellen, opnieuw samenwerking

grensoverschrijdend gedrag

iemand onze grenzen heeft overschreden (een soort streep)

• grenzen opgebouwd door ervaringen, opvoeding, eigen referentiekader

persoonlijke grens

jouw persoonlijk gevoel, kan van dag tot dag verschillen, minst goede grens om als ob op de werkvloer te gaan

professionele grens

weten en afwegen wanneer en waarom het belangrijk is om te reageren op grensoverschrijdend gedrag

teamgrens

alle professionele grenzen samen leggen en op elkaar afstemmen, wanneer je als team reageert

lichamelijke gewaarwording

hoe miniem ze ook aanwezig zijn, neem deze signalen serieus. Je ervan bewust zijn= genoeg om weer onder controle te krijgen

gevoelens komen opzetten

kwaadheid, irritatie, angst

gedachten komen op

ik wil dit niet, ik zou die een slag geven

lichamelijke gedragingen

wiebelen, stap achteruit, oogcontact vermijden, knipperen ogen

grenzen aangeven

• durven we niet altijd

• we moeten onze grenzen voelen, bewaken en ook communiceren

• niet van uitgaan dat een cliënt dat aanvoelt of opmerkt

snelle grenscheck

1. stop en adem

2. scan je lichaam kort

3. label het gevoel

4. kies korte actie

5. adem en observeer

aan grenzen werken

• maakt jezelf krachtiger

• werken aan assertiviteit en weerbaarheid

• ook duidelijkheid over welke vormen je moet melden en registreren

  • wanneer je opvang en nazorg biedt aan de betrokkenen

valkuil van gewenning

• je raakt gewend aan het gedrag of je merkt het niet meer op= eigen gewenning

• we gaan het agressieve gedrag gaan normaliseren= tolerantiegrens verschuift

• we mogen niet automatisch ervan uitgaan dat het normaal is

• het stopt meestal niet vanzelf

• voordeel= minder snel geraakt bij kleinere incidenten

strategieën om met agressie om te gaan

• verschillend reageren

• strategie bepaald worden door allerlei factoren

• passend reageren door correct en tijdig een goede inschatting te maken van situatie en context van agressie incident

• weergegeven in actieschema

stap 1: controle van je emoties

• zelfcontrole, gevoelens de baas blijven

• bewust van ademhaling= neiging om kort en snel te ademen of hyperventileren

• ontspan spieren

• controleer angst en voorkom paniek

• controleer woede= afstand nemen van gedrag ander, letterlijk afstand nemen, jezelf streng toespreken, gevoelens dissociëren

stap 2: inschatting van situatie

• beeld vormen van wat er gebeurd is, wat tot agressie heeft geleid en ernst situatie

• wees geïnformeerd (achtergrond info c), observeer, sta stil bij eigen gedrag, basishouding, hoe stel je je op (zorg voor vluchtroute), ontladingsmogelijkheden, overlevingskans

stap 3: kies je reactie

• persoonlijke factoren: subjectieve grenzen, eigen grenzen aangeven

• eigen toestand nu: bij minste spanning overreageren, indien nodig stap je eruit en laat je een collega overnemen

• omstandigheden: inschatting oorzaak agressie, mogelijkheid om hulp in te roepen, ruimte waarin men zich bevind

• soort agressie: wie, verbaal, fysiek

• beroepscodes: normen, waarden en gedragscodes van toepassing binnen de organisatie beïnvloeden hoe je agressie incidenten aanpakt (isoleren, oplossing zoeken)

• intuïtie/ voorkennis: gevoel situatie kan overgaan tot escalatie ga je andere strategie kiezen, wat je weet uit vorige gelijkaardige situaties

1) kalmeren/ de-escaleren

= agressie en vooral escalatie te verminderen door op bepaalde manier met agressor om te gaan

• bij situaties van frustratieagressie

• lichaamsstaal kalmerend overkomen

• erken gevoelens, reageer op gedrag

• laat uitrazen

2) Grenzen stellen/ confronteren

= grens aangeven, neem situatie zelf in handen

• op doel af gaan, benoemen wat er gebeurt

• meest effectief bij instrumentele agressie (iemand die schreeuwt, niet terug schreeuwen maar rustig blijven)

3) hulp halen

• versterkt positie

• hangt af van manier waarop je hulp inroept

• letterlijk hulp roepen, achteraf bespreken, op de hoogte brengen dat je geen strijd wenst aan te gaan (tegen agressor)

4) humor/ verwarring

• op andere gedachten brengen

• in de juiste context gebruiken

• verrassingseffect= iets ongewoons of onverwachts gek doen

5) negeren/ vermijden

• als je intuïtief aanvoelt dat er geen onmiddelijke reactie nodig is

• nadeel is dat je geen grenzen aangeeft

• weeg goed af wanneer inzet

6) fysieke zelfbescherming

• in levensbedreigende situaties

• als je toch controle verliest= achteraf uitleggen

agressie heeft altijd een impact

• op iedereen die betrokken is

• grootte afhankelijk van verschillende factoren (context en persoonskenmerken)

• frequente onaangename gebeurtenissen= hoort soms bij job

• heftigere incidenten= laten duidelijke sporen na

• kunnen schokkend of traumatisch zijn (buiten normale en onverwachts)

• nazorg bespreekbaar maken, bij elkaar terecht kunnen

herstel en nazorg

• voor zowel slachtoffer als dader

• om materiële, fysieke, emotionele en relationele schade

• herstellen relatie tussen slachtoffer en dader

• voor herstelgesprek met dader en slachtoffer apart praten

• voorbereidende gesprek met dader= wijzen op verantwoordelijkheden voor gevolgen acties en erken slachtofferschap

opvang en nazorg bij cliënten (slachtoffer of getuige)

• plaats geven aan moeilijke gebeurtenissen

• schept duidelijkheid en neemt onrust weg

• aantal persoonlijke en levenskenmerken die impact van agressie-incident verzwaren

opvang en nazorg als dader

• voelen zich schuldig, beschaamd of teleurgesteld= negatieve zelfbeeld versterken

• reageren op agressieve gedrag en niet achterliggende motief= ongehoord

• krijgen minder positieve aandacht

• je verkleint kans op nieuwe uitval en hoort bij hulpverlenen

• kies voor gevolgen die cliënten meer inzicht en inlevingsvermogen geven

agressiebeleid

• agressie voorkomen, gepast reageren en nadelige gevolgen beperken

• wettelijk vastgelegd

• je draagt zorg voor elkaar

• samenhangend geheel waarin missie, visie, gedragscodes en procedures rond preventie, interventie en herstel onderling sterk dienen samen te hangen

1) hulpverleningsrelatie en herstel: zorg dat breuk niet blijvend is

goed nazorg= voorkomen herval

• incident registreren

• bewegingsvrijheid van cliënt tijdelijk begrenzen

escalatie

1. symmetrische escalatie= wederzijdse, strijd om macht, actie-reactie

2. complementaire escalatie= toegevende, ob geeft toe aan eisen c of negeert gedrag om vrede te bewaren, bang voor verlies relatie

nieuwe autoriteit

• Haim Omer

• ouders sterker maken in hun rol als ouder en om gezinnen te begeleider waar situatie als escaleerde of vastloopt

• nieuwe autoriteit= gedachtengoed, visie, manier van denken

• geweldloos verzet= handvaten om tot actie te komen en over handelen zelf

• vertrekt vanuit zichzelf en eigen gedrag, focussen op eigen krachten en netwerk

• makkelijker om grenzen te stellen en gezag opnemen

• ingezet op warme relatie

• waakzame zorg= verbindend gezag

campaign of concern/ campagne van bezorgdheid

wordt aan c duidelijk gemaakt dat mensen zich grote zorgen maken over c

pijler aanwezigheid

• blijft in leven van c (goede en kwade dagen)

• geïnteresseerd zijn

• fysieke en emotionele aanwezigheid

• op afgesproken tijdstippen checken

• flexibiliteit

pijler zelfcontrole

• houdt zichzelf onder controle

• bewust, proactief eigen handelen vormgeven

• legt focus op eigen acties en reacties

• nooit meegaan in escalatie

• ijzer smeden als het koud is= situatie liever eerst laten bekoelen

pijler steunnetwerk

• als deel van een netwerk handelen= zorgt voor rust en duidelijkheid

• meer gedragen en ondersteund

• minder schaamte, schuld en vingerwijzen

pijler transparantie

• geheimhouding daar waar nodig doorbreken

• openheid

• ob zegt wat hij doet en doet wat hij zegt

• eerlijk antwoord verwachten

pijler relatie

• streven naar verbinding

• ook als het moeilijk gaat laat ik je niet los

• aanleren hoe hij op de relatie kan blijven inzetten

• c zelf laten bedenken hoe hij of zij het goed kan maken

pijler verzet

• lijkt of je geen gezag mag hebben

• gaat erom dat je niet mee gaat in escalatie

• duidelijkheid laten merken welk gedrag acceptabel is en welk niet

• oplossing zoeken dat gedrag niet meer voorkomt= verantwoordelijkheid gedrag bij hem

waakzame zorg: het stoplicht

• ob is als anker voor cliënt die op zee rond dobbert

• rustige, veilige zee= veel touw geven= ruimte verkennen, experimenteren

• woelig wordt= touw terugtrekken en c krijgt minder ruimte= ob bepaalt meer

niveau 1= preventieve niveau of niveau van oplettendheid

• stoplicht op groen= alles goed en ontspannen, investeren in contact en relatie, vermijden om cliënt te ondervragen

• basishouding presentie en alert blijven

niveau 2= niveau van verhoogde opmerkzaamheid/ aanwezigheid. Wanneer we ons zorgen beginnen maken

• zaken die je verontrusten= oranje licht

• aanwezigheid en betrokkenheid vergroten= bepaalde gespreksonderwerpen aansnijden

• onderzoeken hoe je hierin samen op weg kunt gaan

• helpende en verhelderende vragen

niveau 3= niveau van éénzijdig acties of bescherming.

• Als je geen effect ziet van voorgaande acties op gedrag van c, ga je over tot bescherming

• alarmbellen rinkelen= stoplicht op rood

• bescherming en eenzijdige acties van geweldloos verzet

• actie ondernemen of de cliënt dit nu wil of niet

• op geweldloze wijze verzetten tegen gedrag van c dat je niet kunt tolereren

Wat kan het crisisontwikkelingsmodel (COM) betekenen binnen de visie van nieuwe autoriteit en geweldloos verzet

gedrag van cliënt nog bekijken als deze nog rustig is (fase 0) en dan omschrijven hoe de cliënt gradueel stijgt in onrust, onevenwicht

• ten alle tijde in het oog houden

• signaliseringsplannen/ crisisontwikkelingsmodellen= aanpak aanpassen aan graad bezorgdheid

• als team systematisch en methodisch handelen

geweldloos verzet

= methodisch handelen vanuit concept nieuwe autoriteit en waakzame zorg.

• ingezet daar waar veiligheid van cliënt in gevaar is, zijn ontwikkeling dreigt vast te lopen en geen of weinig positieve communicatie meer

• expert/ deskundige die het team adviseert en begeleidt

• c moet duidelijkheid krijgen dat men niet langer bereid is om op deze manier voort te gaan en dat men alles zal doen wat in zijn vermogen ligt om situatie te veranderen volgens interventies

twee principes dat geweldloos verzet kenmerken

1. duidelijke stellingname tegen agressie, risicovol gedrag en antisociaal gedrag

2. vermijden van fysieke of verbale agressie

interventie: aankondiging

• start waarbij op een zo helder mogelijke manier aangegeven wordt dat het gedrag van c niet langer geaccepteerd wordt

• aankondigingsbrief om hulp vragen door positieve kwaliteiten (start) met daarna gedrag dat niet langer aanvaard wordt

• op rustig moment, formeel, vrij van bedreigende toon voorgelezen, feitelijke taal

• derde persoon bij vrees agressie

• zelf reageren met vastbesloten stilzwijgen

interventie: sit-in

• c duidelijk maken dat destructieve gedrag niet langer geaccepteerd wordt

• blijk geven van nabijheid en aanwezigheid= duidelijk maken dat grens overschreden is

• in kamer gaan zitten tot ze met oplossing komen= op voorhand bepalen hoelang

• mag en kan enkele uren of zelfs een dag later na een agressieve uitbarsting

• je zwijgt en wacht suggestie af

• bij positief voorstel= erken en accepteer gebaar= positieve toon aantal vragen stellen ter verduidelijking en verlaat kamer dat idee kans verdient

• soms nodig nieuwe sit-in

• krachtig in je schoenen staan

interventie: het doorbreken van geheimhouding

• open dialoog

• op de hoogte brengen van moeilijke momenten en eigen onzekerheden

• voordelen: bevestiging en aanmoediging geven, c blootstellen aan publieke opinie, praktische hulp, bemiddelaar, contact opnemen

interventie: telefoonronde

• contact opnemen als c niet thuiskomt= lijst contactpersonen

• herbevestiging en doorbreekt geheimhouding

• c op sporen

• oefent collectieve druk uit op c om naar huis te komen

• thuis krijgen

• je geeft de boodschap dat je er bent

interventie: volgen

• lijfelijk volgen= vastbesloten contact behouden

• schade voorkomen

• voorkomen contact te verbreken

• vragen naar huis te komen en geen straf, vermijd ruzie, vermijd iedere daad tot escalatie, volg zonder jezelf onveilig te stellen

interventie: de staking

• na uitzonderlijke ernstige crisis

• gemiddeld 3 dagen

• geeft aan dat keerpunt is aangebroken en situatie anders dan ervoor

• isoleren met kind

• actief gewerkt aan zoeken naar oplossing

• geen ruimte voor andere zaken dan zoeken oplossing

interventie: bevelen weigeren

• stoppen met dingen doen waartoe men zich gedwongen voelde en activiteiten opnemen waarvan men gevoel had verboden werden of niet kon doen

• eigen gevoel benoemen

interventie: verzoeningsgebaren/ relatiegebaren

• uiting geven van waardering en respect voor c

• geven symbolisch cadeau= verzoeningsgebaar

• ook al worden ze afgewezen, ze helpen bij herstel

conclusie

• geweldloos verzet met behulp van bovenstaande interventies maken mensen sterk en bieden kracht om weerstand te bieden.

• stem als ob terug

• proces elkaar samenhangende maatregelen elkaar onderling versterken

• geen onmiddelijk resultaat= langzaam en geduld

• leren anders handelen

• zorgt voor minder druk

hygiënische verzorging van cliënt

• alledaagse verzorgingstaken

• hygiënisch werken

• ergonomisch werken

• preventief werken

• basishouding en rol

vertrouwensrelatie als startpunt en basishouding van presentie

• vertrouwensrelatie must

• relatie opbouwen

• grondhouding rogers en presente basishouding inzetten

grondhouding van rogers

• afhankelijkheid kan schaamte of ongemakkelijk gevoel oproepen

• spanningsveld voor groot deel doorbreken

• wees authentiek

• wees empathisch

• accepteer onvoorwaardelijk= vooroordeel achterwege

• heb respect

basishouding presentie

• echt aanwezig zijn= met zijn hoofd bij

• sluit aan op tempo c

• leeft zich in, vermijden belerend of hooghartig overkomen

• c niet elke dag op exact dezelfde manier hoeft geholpen te worden

• waarnemen en observeren wat c die dag nodig heeft

• ongemakkelijk gevoel bij jezelf wegnemen

• opnieuw beginnen wanneer het eens niet goed lukt

• aanklampend

• relatie staat centraal

• afstemmen in open dialoog

werken aan zelfregie en participatieve basishouding

• meer zelfstandigheid ontwikkelen

• meer zelfvertrouwen, motivatie

• in communicatie blijven treden

• praktische vaardigheden aanleren

• inspraak geven over hoe verzorging loopt

• eigenaarschap

• eigen kracht

• motivatie= gemotiveerd om taken zelf op te nemen

• contacten= c leren kennen

• noden, krachten en kwetsbaarheden goed kennen

een krachtgerichte kijk en de coachende basishouding

• inzetten op krachten

• op gepaste manier ondersteunen= bekrachtigen

• taken zelf laten opnemen

• belangstelling tonen, open houding, oprecht geïnteresseerd zijn, betrokken confronteren

wat zijn vrijheidsbeperkende maatregelen

= alle maatregelen die een beperking van keuzevrijheid en/ of de bewegingsvrijheid en/ of contact met buitenwereld van cliënt inhouden

• preventief of structureel ingezet worden= rust, comfort, veiligheid waarborgen

• kwaliteit van bestaan steeds voorop bij keuze/ vorm

• pas ingezet als andere maatregelen onvoldoende blijken, echt niet anders kan, overlegd met iedereen

wanneer vrijheidsbeperkende maatregelen

• in elke situatie zorgzaam gebeuren

• gedrag risico’s inhoudt voor eigen integriteit of andere

• materiaal vernielt

• gedrag niet doorbroken kan worden of dreigt te escaleren

• niet als straf= enkel veiligheid

voorwaarden

1. proportionaliteit= in verhouding met gestelde gedrag of doel

2. subsidiariteit= minst ingrijpende, zo dicht mogelijk bij normale leefwereld en duurt zo kort mogelijk

3. effectiviteit= gewenste effect, niet langer dan nodig

beperking in keuzevrijheid

• alle situaties waarin de keuze van c beperkt of weggenomen

• bij bepaalde doelgroepen is stellen van duidelijke grenzen en regels eenmaal nodig

beperking in contact met buitenwereld

• beperking opleggen in contact met anderen

• af en toe begeleid worden in contact buitenwereld

• soms kunnen we er niet omheen, beslist bovenhand

beperkingen in bewegingsvrijheid (=fixatie)

• heel expliciet en duidelijk aanwezig

• elke handeling of elk gebruik van materiaal waardoor de bewegingsvrijheid van de cliënt wordt beperkt