Psychogeriatrie (dementie)

Wat is dementie? (volgend de WHO)

• Het is een verzamelnaam voor een groep aandoeningen

• syndroom waarbij er een achteruitgang optreedt van het geheugen, het denken en het gedrag

• en waarbij dagelijkse activiteiten uitvoeren moeilijker wordt

Wat zijn de symptomen en welke moeten zeker voorkomen om te kunnen spreken van dementie?

• Symptomen van de 1ste orde = de primaire symptomen (moeten aanwezig zijn

• Symptomen van de 2de orde = de secundaire symptomen

Symptomen van de eerste orde = Primaire symptomen

Achteruitgang in één of meerdere van de 6 cognitieve domeinen:

1. Sociale cognitie

2. Taal

3. Aandacht

4. Perceptueel motorisch

5. Executieve functies

6. Leren & geheugen

Symptomen van de 2de orde = Secundaire symptomen

BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia) zoals lachbui, huilbui, stoelgang smeren, alles in mond steken

• kunnen maar moeten niet optreden om van dementie te spreken

Dus de criteria voor dementie zijn =

• significante/lichte achteruitgang tov vroeger

• in één of meerdere cognitieve domeinen (1ste orde = 6 domeinen)

• impact op het zelfstandig dagelijks functioneren (functionele achteruitgang)

• achteruitgang is niet ten gevolge van een delier (acute verwarheid na operatie) of door een andere psychische stoornis (depressie)

6 cognitieve domeinen: 1. Sociale cognitie

• herkennen van emoties

• theory of mind: een beeld vormen van wat de ander voelt

• decorumverlies: gevoel van fatsoen, sociale normen (bv naakt rondlopen)

• vaak egocentrisch (frontotemporaal)

6 cognitieve domeinen: 2. Taal

• receptieve afasie

• expressieve afasie

• woordvindingsproblemen

• echolalie (vaak een trucje om aan te tonen dat er niets aan de hand is)

• nieuwe woorden die je geleerd hebt, vallen eerst weg

6 cognitieve domeinen: 3. Aandacht

• makkelijk afgeleid

• vertraagd denken

• weinig concentratie (max 15min)

6 cognitieve domeinen: 4. Perceptueel motorisch

• zien, horen, voelen, evenwicht

• apraxie

• agnosie

• illusie/hallucinatie

6 cognitieve domeinen: 5. Executieve functies

• plannen en organiseren

• moeite met complexe taken

• blijven twijfelen, geen initiatiefname (in stoel blijven zitten)

• handelingen niet kunnen stoppen (ontremd gedrag, valt vaak niet meteen op)

valt vaak minder op omdat dit sowieso bij ouder worden verstoord geraakt

6 cognitieve domeinen: 6. Leren en geheugen

• nieuwe informatie opslaan wordt moeilijk

• Desoriëntatie in tijd en ruimte

Welke is de eerste cognitieve vaardigheid die een stoornis zal vertonen?

Aandacht

Welke is de eerste cognitieve vaardigheid die bij FTD verstoord is?

Executieve functies

Wat kan er het beste onthouden worden, ook bij dementie?

Alles waar emotie aan gekoppeld wordt (bv boterhammen vergeten eten, maar wel weten dat dochter zwanger is)

Dit was cognitieve achteruitgang. Er zijn nog 2 andere domeinen?

• Functionele achteruitgang (ADL)

• verandering in gedrag & emoties (BPSD)

Functionele achteruitgang

• eerst I-ADL (rekenen, koken,..)

• dan ook B-ADL (vaak wanneer ze naar WZC gaan)

verandering in gedrag en emoties (BPSD)

• Gedrag (agitatie, dwalen, ontremming, shadowing, agressie)

• Pyschologisch (angst, depressie, wanen en hallucinaties, apathie, isolatie)

Normale veroudering, stukje dat laatst ontwikkeld werd gaat eerst aangetast worden als we ouder worden

Prefrontale cortex = inhibitie, remming (filter valt weg)

Wat is heel vaak een voorloper van dementie? prodromaal stadium van alzheimer

MCI = Mild cognitif Impairment

ernstig genoeg dat het de omgeving opvalt

• Amnetische MCI: geheugenproblemen

• Non-Amnetische MCI: bv visuele perceptie

De term dementie is te stigmatiserend geworden, nu spreken we van:

• Mineure neurocognitieve stoornis

• Majeure neurocognitieve stoornis

welke zijn de 4 meest voorkomende vormen van dementie

• Alzheimer = meest voorkomende zowel op oudere als jongere leeftijd

• Vasculaire dementie = 2de meest voorkomende op oudere leeftijd

• Frontotemporale dementie = 2de meest voorkomende op jongere leeftijd

• Lewy-body

Alzheimer

• start in hippocampus (verlies zenuwcellen = korte termijngeheugen en oriëntatievermogen)

• gaat dan uitbreiden naar hele brein

• 1/3 van het brein verdwijnt (atrofie)

• Amloïde plaques (medicatie kan dit 2 jaar afremmen)

• verbindingen tss hersencellen verstoord

• NT acetylcholine is verstoord = minder communicatie

dus wat zien we vaak bij Alzheimer?

gaat in een beginfase dingen vergeten die net gebeurd zijn. (bv niet meer weten net gegeten, niet meer weten net naar winkel geweest,.. Telkens telefoneren naar zelfde persoon…)

Orientatievermogen: bv lichaam weet dat het voormiddag is, je weet waar je woont, waar je bent, waar je auto hebt achtergelaten…

Wat zijn de eerste symptomen van Alzheimer?

• Progressieve geheugenproblemen (KT geheugen en episodisch geheugen)

• Gedragstoornissen (BPSD) bv snel boos worden

• Traag progressief: apraxie, afasie, agnosie

Vasculaire dementie

Heeft niets te maken met eiwitproblematiek maar door slechte bloedsdoorloop

• Hersenbloeding

• Herseninfarct

• Atherosclerose

• Cadasil (erfelijke aandoening)

• Tia’s op jonge leeftijd? Meer kans

= locatie is afhankelijk waar de schade is (plaatselijke atrofie)

Symptomen van Vasculaire dementie?

• Afhankelijk van het gebied

• vaak gepaard met halfzijdige verlamming

• vaak trapsgewijs (kan hele lange tijd gelijk blijven, maar ook snel keren)

• verwarde en alerte momenten wisselen elkaar af

op cognitief vlak, gedrag/emotie en lichamelijk vlak

cognitief: langzamer, moeite met meerdere zaken tegelijk doen

gedrag/emotie: persoonlijkheid kan veranderen

lichamelijk: spierzwarte, verlamming

Lewy-Body Dementie

• start in de hersenstam (dopamine) = ademcentrum, slikken, bloedcirculatie, spijsvertering

• uitbreiding naar kleine hersenen (cerebellum) = coordinatie en achterste deel = visuele hallucinaties

• nadien volledige hersenschors

symptomen van Lewy Body

• wisseling bloeddruk, hartslag, zweten, slikproblemen, constipatie (autonoom ZS)

• visuele hallucinaties (belanden vaak in psychiatrie)

• Parkinsonisme

• pas geheugen in laatste stadium

• onverklaarbare valpartijen

• start vaak op jonge leeftijd (70j)

Wat is een verschil met alzheimer?

Cel gaat niet afsterven, dus Lewy-Body is niet te zien op een hersenscan

Wat zien we vaak bij stellen van diagnose van LB?

duurt vaak 2-3 voor de diagnose gesteld wordt, belanden vaak op GGZ of krijgen diagnose ziekte van parkinson

Welke zijn typische symptomen van LB-dementie?

• REM slaapstoornis: ene moment in slaap vallen, andere moment levendig (slaan, schoppen, woelen)

• visuele hallucinaties: vaak kleine dieren

wat is belangrijk wat medicatie betreft bij LB?

mogen geen neuroleptica, Haldol kan verergeren

Wat is Going blank?

plots voor zich uitstaren, een fluctuerende alertheid (zien we bij LB)

Frontotemporale dementie (FTD)

• Frontale en Temporale kwab raken beschadigd

• vaak jonge leeftijd (40-65j)

• vaak weinig ziekte besef

• 2 varianten

  • gedragsvariant: geen ziektebesef

  • taal/spraakvariant: wel ziektebesef

Gedragsvariant (FTD)

• vroeger de ‘ziekte van Pick’

• Frontale kwab = geen ziektebesef

Symptomen van de gedragsvariant (frontale kwab)

• apathie, verlies empathie, ontremming, hyperfagie (ongeremd eten)

symptomen van de taal en spraakvariant (temporale kwab) = 3 gebieden (kunnen aantonen op foto)

1. spraak variant of niet vloeiende afasie (verstoring motorische spraakcentra, moeite vormen van zinnen en moeite met uitspreken van klanken)

2. logopene variant (vertraagde spraak, lang zoeken naar woorden)

3. semantische variant (woordvindingsproblemen en verminderd begrip van woorden)

• woorden weglaten, stukjes herhalen als coping, geknepen spraak, afasie, spraak apraxie

symptomen bij clusters van FTD

• Apathie

• PICA = niet eetbare dingen opeten (bv servetten,…)

• Ontremming

• ritualistisch obsessief gedrag

• hyperfagie

• moeilijk om prikkels te filteren

Wanneer het gaat over parkinsondementie en wanneer over LBD?

1 jaar regel:

Als iemand parkinsonsymptomen heeft en die krijgt binnen het jaar cognitieve problemen en ander stoornissen, bv problemen met aandacht en concentratie binnen het jaar na het ontstaan van parkinson, dan gaat het om lewy body

Stel dat iemand de ziekte van parkinson heeft en alle typische klachten, maar de geheugenproblemen komen NA 1 jaar, dan gaat het over parkinsondementie

Vanaf wanneer spreken we over jongdementie of dementie op jonge leeftijd?

Van zodra de eerste klachten optreden voor de leeftijd van 65 jaar.

Uitgebreide diagnostiek bij Dementie

• Niet pluisgevoel

• auto en heteroanamnese

• cognitieve vragenlijsten: MMSE, MOCA, mini cog (3 woorden herhalen)

• onderzoek (EEG, EGC, CT, MRI

• Differentiaaldiagnose (depressie, delier, dementie)

Diagnose als ergo?

neen, wij kunnen wel cognitieve testen afnemen zoals de MMSE, MOCA, strooptest, kloktekentest

De diagnostiek van dementie in 4 fases

1. eerste problemen worden ervaren (niet pluisgevoel) = trigger, detectie

2. ziektediagnose

3. zorgdiagnose

4. monitoring

Mag persoon met dementie met auto rijden

diagnose dementie? binnen 4 dagen rijbewijs inleveren. mits extra test via CARA nog veilig om te rijden

Is het erfelijk?

In de meeste gevallen van dementie speelt erfelijkheid geen rol

Kan je je zomaar laten onderzoeken?

neen, moet kunnen aantonen dat er verschillende generaties zijn met dementie. Vaak start het bij de persoon met dementie zelf

Omschrijf de verschillende fasen van dementie

• Bedreigde ik - niet pluisperiode. - cognitieve fase

• Verdwaalde ik - middenstadium - emotionele fase

• Verborgen ik - gevorderd - motorische fase

• verzonken ik - vergevorderd - zintuigelijke fase

Bedreigde ik - niet pluisperiode. - cognitieve fase

• niet toegeven dat er iets aan de hand is, voelt zich bedreigd, angstig en onzeker

• is nog thuiswonend, gaat zich wegsteken (camouflagegedrag)

> nood aan ondersteuning, cognitieve uitdaging, actief luisteren

Verdwaalde ik - middenstadium - emotionele fase

• schommelen tussen vroeger en nu, heden en verleden lopen door elkaar (vertellen over partner die al lang dood en plots herinneren

> houvast bieden. focus op gevoelens en veiligheid bieden (herkenbare zaken uit kindertijd..)

Verborgen ik - gevorderd - motorische fase

minder taal, communicatie loopt anders, motoriek achteruit, gaan vanalles verzamelen

> luisteren met het lichaam. nood aan beweging, op tafel kloppen, eens terugkloppen, initiatief tot contact

verzonken ik - vergevorderd - zintuigelijke fase

bedafhankelijk, weinig contact zoeken (geen)

> warme zorg, nabij zijn. basale stimulatie

waarom zijn bij FTD deze 4 fasen minder van toepassing volgens VDKooi en Hoveling

Omdat bij Frontotemporale Dementie (FTD) de symptomen zich anders manifesteren en vaak de emotionele en sociale connecties eerder afnemen dan bij andere vormen van dementie. Hierdoor kunnen de typische fasen zoals bij andere dementiële aandoeningen minder zichtbaar zijn.

vaak geen ziekte inzicht

Gelaagdheid van onze hersenen

• Mensenbrein of neocortex

• Zoogdierenbrein of limbisch systeem

• reptielenbrein of hersenstam

Leg de omkering van communicatie uit

Retrogenese

• Verbaal: woorden & symbolen (verdwijnen eerst)

• Paraverbaal: toon en stemvolume

• kinetisch: houding, mimiek, gebaren

• Proximetrisch: afstand en nabijheid

• haptisch: aanraking (laatste fase)

Hoe benader ik iemand in de ‘bedreigde ik’?

• Steun bieden

• actief en begrijpend luisteren

• veiligheid en structuur bieden

• cognitieve uitdaging (wonen vaak nog thuis)

Hoe benader ik iemand in de ‘verzonken ik’?

• warme zorg bieden

• nabijheid en koesteren

• basale stimulatie

Verschillende manieren van benadering bij personen met dementie

• belevingsgerichte zorg (Rien Verdult)

• Maïeutisch zorgconcept (cora vdkjooi)

• persoonsgericht zorg (Tom kitwood)

Belevingsgericht

met elkaar in contact blijven gaan = gevoelsmatig

maïeutisch

Maieutisch is de kunst van het vragen stellen

zingevingsmodel (gelijkheid en beleving)

• contact maken in het hier en nu

• in de belevingswereld vd cliënt

• uit het hoofd als hulpverlener en mee in het gevoel

= geïntegreerde belevingsgerichte zorg nastreven

verschil in begeleiding van FTD en ALZ, VD?

FTD: 70% sturen en 30% meegaan in verhaal = zij snappen niet wat er gebeurd

ALZ: 30% sturen en 70% meegaan in verhaal = zij hebben vaak nog herkenning van gebeurtenissen en mensen. VD: begeleiding vooral gericht op het behoud van functies en zelfredzaamheid.

Persoongerichte zorg (Tom Kitwood)

Er zijn 5 universele (psychologische) basisbehoeften

> komen we tegemoet aan deze basisbehoeften, dan werken we persoonversterkend

> gaan we voorbij deze basisbehoeften, dan ga je BPSD creëren.

de behoeftebloem van tom kitwood (Belgic)

• bezig zijn (iets om handen hebben)

• erbij horen

• liefde

• genegenheid

• Identiteit

• comfort

Wa zegt het verrijkte model?

Het gedrag van iemand met dementie is de som van verschillende elementen

D = P + B + H + Ni + SP

• Persoonlijkheid = bepaald hoe personen omgaan met de aandoening

• Biografie = wat iemand heeft meegemaakt bepaald het gedrag

• Gezondheid = pijn? ongemak? medicatie

• Neurologische schade = welke beperkingen ervaart de persoon door de neurologische veranderingen? Welke vorm van dementie?

• Sociale Pyschologie = Hoe communiceren mensen? Reageren ze opbouwend of afbrekend?

Omgang in het algemeen bv in WZC

• vermijd overprikkeling

• alert zijn voor slikproblemen

• bewaar eten / gevaarlijke voorwerpen achter slot

• grenzen stellen

• humor en afleiding

• kalmte

• breng omgeving om de hoogte bij FTD

Definitie van BPSD

Alle gedrag van de persoon met dementie dat door de persoon zelf en/of zijn omgeving als moeilijk hanteerbaar wordt ervaren

• We moeten een BPS-visie hanteren!

• niet te snel naar medicatie grijpen

waarom zou iemand roepen?

B = kan gehoorproblemen of pijn zijn

P = uit angst of onbegrip

S = sociale isolatie (deur die vastgemaakt is)