Azərbaycan Tarixi: Qədim, Orta və Müasir Dövr İcmalı

Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid mühüm terminlər, anlayışlar və tarixi şəxsiyyətləri əhatə edən lüğət tipli öyrənmə kartları.

Xronologiya

Tarixi hadisələri zaman ardıcıllığı ilə öyrənən elmdir.

Quruçay mədəniyyəti

Alt Paleolit dövrü insanlarının həyat tərzini əks etdirən, Azıx mağarası materialları əsasında öyrənilən mədəniyyət.

Azıxantrop

350-400 min il bundan əvvəl yaşamış, Azıx mağarasından alt çənə sümüyü tapılmış qədim insan tipi.

Bacarıqlı insan

Alt Paleolit dövründə yaşamış, ilk əmək alətlərini hazırlamağı bacaran ilk insan tipi.

Neandertal insan

Orta Paleolit dövründə formalaşmış, süni od əldə etməyi öyrənmiş insan tipi.

Ağıllı insan (Homo Sapiens)

Üst Paleolit dövründə meydana gəlmiş, səsli nitqə malik müasir insan tipi.

Ulu icma

Alt və Orta Paleolit dövrlərində mövcud olmuş, qida əldə etmək və qorunmaq üçün yaranmış ilk insan kollektivi.

Qəbilə icması

Üst Paleolit dövründə formalaşmış, qan qohumluğuna və ana xəttinə əsaslanan insanların birliyi.

Anaxaqanlığı (Matriarxat)

Qadınların qəbilənin həyatında mühüm rol oynadığı, nəslin ana xətti ilə hesablandığı dövr.

Mezolit dövrü

$e.ə.\,XII-VIII$ minillikləri əhatə edən, ox və kamanın ixtira edildiyi Orta Daş dövrü.

Mikrolit

Mezolit dövrünə aid həndəsi formalı kiçik daş əmək alətləri.

Mənimsəmə (İstehlak) təsərrüfatı

İnsanların təbiətin hazır məhsullarını (yığıcılıq və ovçuluq yolu ilə) mənimsədiyi təsərrüfat forması.

İstehsal təsərrüfatı

İnsanların əkinçilik və maldarlıqla məşğul olaraq məhsul istehsal etdiyi təsərrüfat forması.

Neolit inqilabı

Yeni Daş dövründə insanların saxsı qablar hazırlamağı, toxuculuğu və daş alətləri cilalamağı öyrənməsi ilə baş verən sıçrayış.

Eneolit dövrü

$e.ə.\,VI-IV$ minillikləri əhatə edən, insanların ilk dəfə metalla (mis) tanış olduğu keçid dövrü.

Kür-Araz mədəniyyəti

Erkən Tunc dövründə ($e.ə.\,IV$ minilliyin sonu - $III$ minilliyin sonu) Azərbaycanın geniş ərazisində yayılmış mədəniyyət.

Ataxaqanlığı (Patriarxat)

Erkən Tunc dövründə ağır zəhmət tələb edən işlərin artması ilə kişinin mövqeyinin üstünləşdiyi dövr.

Siklopik tikililər

Tunc dövründə iri qayalardan inşa edilmiş nəhəng müdafiə istehkamları.

Aratta

$e.ə.\,III$ minilliyin birinci yarısında Urmiya gölünün cənub-şərqində yaranmış Azərbaycanın ilk dövlət qurumu.

Manna dövləti

$e.ə.\,IX$ əsrdə Urmiya gölü ətrafında yaranmış, paytaxtı İzirtu olan Azərbaycanın ilk mərkəzləşmiş dövləti.

Atropatena

Makedoniyalı İskəndərin ölümündən sonra, $e.ə.\,321-ci$ ildə Azərbaycanın cənubunda yaranmış müstəqil dövlət.

Zərdüştlük

Qədim Azərbaycanda yaranmış, odun müqəddəs sayıldığı və mərkəzi Qazaka şəhəri olan təkallahlı din.

Albaniya

$e.ə.\,IV$ əsrin sonunda Azərbaycanın şimalında yaranmış, paytaxtı əvvəlcə Qəbələ, sonra Bərdə olan dövlət.

Cavanşir

$642-681-ci$ illərdə Albaniyanı idarə etmiş, diplomatik yollarla ölkənin daxili müstəqilliyini qorumuş görkəmli sərkərdə və dövlət xadimi.

Xürrəmilər hərəkatı

$778-837-ci$ illərdə Babəkin rəhbərliyi ilə Ərəb xilafətinə və feodal zülmünə qarşı davam etmiş azadlıq mübarizəsi.

Sacilər dövləti

$898-941-ci$ illərdə mövcud olmuş, bütün Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə vahid dövlətdə birləşdirmiş türk sülaləsi.

Şirvanşahlar dövləti

$861-1538-ci$ illərdə Azərbaycanda mövcud olmuş ən uzunömürlü feodal dövləti.

Atabəylər (Eldənizlər) dövləti

$1136-1225-ci$ illərdə fəaliyyət göstərmiş, Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən əsası qoyulmuş qüdrətli Azərbaycan dövləti.

Nizami Gəncəvi

XII əsr Azərbaycan intibahının ən böyük mütəfəkkiri, "Xəmsə" əsərinin müəllifi.

Nəsirəddin Tusi

XIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan alimi, Marağa rəsədxanasının qurucusu.

Səfəvilər dövləti

1501-ci ildə Şah İsmayıl tərəfindən yaradılmış, Təbriz paytaxtlı vahid və mərkəzləşmiş Azərbaycan dövləti.

Qaraqoyunlu dövləti

$1410-1468-ci$ illərdə mövcud olmuş, Baharlı sülaləsi tərəfindən idarə edilən Azərbaycan dövləti.

Ağqoyunlu dövləti

$1468-1503-cü$ illərdə mövcud olmuş, Uzun Həsən tərəfindən yaradılmış imperiya.

Türkmənçay müqaviləsi

10 fevral 1828-ci ildə Rusiya və Qacarlar arasında imzalanan, Azərbaycanın ikiyə bölünməsini rəsmiləşdirən müqavilə.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC)

28 may 1918-ci ildə yaradılmış, müsəlman Şərqində ilk demokratik parlamentli respublika.