elementet e bllokut p - familja e azotit (gr. 15)

karakteristikat e familjes së azotit

kanë 5 elektrone valencore andaj pranojnë 3 elektrone për të krijuar konfiguracion elektronik stabil dhe shndërrohen në anione tri valente

konfiguracioni i shtresës së fundit elektronike

ns²np³

oksidet e elementeve të grupit

• oksidet e azotit (N) dhe fosforit (P) janë oside acidike

• oksidet e arsenikut (As) dhe antimonit (sb) janë amfoterne

• oksidi i bismutit Bi₂O₃ është oksid bazik

si formohet molekula e azotit?

molekula e azotit përmban lidhje kovalente trefishe (1 lidhje sigma dhe 2 lidhje pi) dhe gjendet si molekulë dyatomike, prandaj është stabile sepse tregon veti të ngajshme inerte

përhapja e azotit

• gjendet në ajër me përqindje vëllimore 78%

• në formë komponimesh NaNO₃ dhe KNO₃

• përbërës i proteinave dhe acideve nukleike

vetitë fizike dhe kimike të azotit

• azoti (N₂) - nuk digjet dhe nuk e ndihmon djegien

• oksigjeni (O₂) - nuk digjet por e ndihmon djegien

• hidrogjen (H₂) - digjet por nuk e ndihmon djegien

me cilat elemente reagon azoti?

• në temperaturë të zakonshme reagon me litiumi (Li)

• me nxehje reagon me metale aktive (Mg dhe Ca)

përfitimi i azotit

• në industri - përfitohet me lëngëzimin e ajrit përmes distilimit fraksional dhe ndarjen e azotit nga oksigjeni

• në laborator - përfitohet me nxehjen e e tretësirës së nitritit të amonit NH₄NO₂

komponimet e azotit

• N₂O - oksidi i diazotit

• NO - monoksidi i azotit

• NO₂ - dioksidi i azotit

• N₂O₃

• N₂O₅

N₂O - oksidi i azotit (l)

quhet gazi i buzëqeshjes apo gaztor dhe ka efekt narkotik që zgjat për disa minuta, andaj përdoret për ndërhyrje kirurgjikale, gjatë heqjes së dhëmbëve.

Përfitohet me nxehjen e nitratit të amonit

NO - monoksidi i azotit

është gaz pangjyrë dhe lirohet nga veprimi i acidit nitrik të holluar me bakër.

NO₂ - oksidi i azotit (lV)

është gaz toksik dhe lirohet nga veprimi i acidit nitrik të përqendruar me bakër

kripërat e azotit

• acidi nitror (HNO₂) anhidri i të cilit është (N₂O₃) përbën kripërat NITRITE

• acidi nitrik (HNO₃) anhidri i të cilit është (N₂O₅) përbën kripërat NITRATE

pastrimi i gazeve të motorëve me katalizator

në automjete, vendosen katalizatorë të cilët oksidin e karbonit (CO) e oksidojnë në dioksid karboni (CO₂) mdërsa oksidet e azotit e shndërrojnë (reduktojnë) në azot elementar (N₂) dhe oksigjen (O₂)

jastëku për mbrojtje në rast aksidenti

azid natriumi (NaN₃) është komponim që, në rast aksidenti, zbërthehet duke liruar azotin (N₂) i cili e fryn jastëkun ajror

sa reaktiv është acidi nitrik në raport me metalet?

reagon me shumicën e metaleve, me përjashtim të metaleve fisnike (Au, Pt)

uji mbretëror

krijohet nga përzierja e HNO₃ dhe HCl në raport vëllimor 1:3. Në këtë përzierje treten metalet fisnike

1 vëllim HNO₃ + 3 vëllime HCl = uji mbretëror

përfitimi i acidit nitrik

• në industri - përfitohet me PROCESIN E OSTVALDIT që zhvillohet në tri faza:

1. oksidimi i amoniakut në oksid azoti (Il)

2. oksidimi i oksidit të azotit (ll) në oksid azoti (lV)

3. tretja e oksidit të azotit (lV) në ujë

• në laborator - nxehje e nitrateve me acid sulfurik të përqendruar

përdorimi i nitriteve

përdoren tek mishi dhe nënëproduktet e tij për të ruajtur ngjyrën e tij natyrale. Ato pengojnë oksidimin e gjakut, i cili i jep mishit ngjyrë kafe të errët

amoniaku

gaz pangjyrë, më i lehtë se ajri dhe ka erë therëse. Është mjet reduktues, i cili e redukton oksidin e bakrit (ll) deri në bakër elementar, ndërsa vetë smoniaku oksidohet në azot elementar

përfitimi i amoniakut

• në industri - përfitohet me PROCESIN E HABER-BOSH me sintezë direkte të azotit me hidrogjen

• në laborator - përfitohet me rraksionin e bazave të forta me kripëra të amonit

plehrat minerale azotike

azotin në ajër mund ta shfrytëzojnë disa bimë siç janë bimët leguminoze. Bimët e tjera azotin e marrin nga toka në formë kripërash të tretshme të amonit dhe nitrateve.

NITRIFIKIM - zbërthimi i komponimeve organike në amoniak dhe kripëra të amonit nga mikroorganizmat

DENITRIFIKIM - reduktimi i nitrateve deri në azot elementar, i cili kthehet në atmosferë

cilat janë plehrat azotike?

• urea (karbamidi) CO(NH₂)₂

• nitrati i amonit NH₄NO₃

• sulfati i amonit (NH₄)₂SO₄

fosfori

i vetmi element i grupit të tij që nuk gjendet në natyrë i lirë, por vetëm në formë komponimesh

mineralet e fosforit

• fosforiti

• apatiti

në çfarë forme gjendet fosfori në eshtra?

në formë fosfatesh të kalciumit dhe magnezit

modifikimet alotropike të fosforit

• fosfori i bardhë

• fosfori i kuq

• fosfori i zi

fosfori i bardhë P₄

• ka gjendje të ngurtë dhe të lëngët, në formë molekulash tetraedrike

• i patretshëm në ujë por tretet mirë në disulfur karboni

• shumë reaktiv

• ka temperaturë të ulët të ndezjes, ndizet vetvetiu andaj ruhet nën ujë të distiluar

• përdoret për nevoja ushtarake, mbushje garantash dhe bombash zjarrndezëse të avionëve

fosforoshenca

është dukuri e shfaqur tek fosfori i bardhë, e cila në mungesë të dritës (natën) fosfori i bardhë është më pak reaktiv, përkatësisht oksidohet ngadalë dhe gjatë këtij oksidimi ai shndërrit

cili modifikim alotropik i fosforit është helmues?

fosfori i bardhë, me dozë vdekjeprurëse 0.05g

fosfori i kuq (P₄)_n

• përbëhet nga molekulat polimere të lidhura në varg

• nuk tretet në ujë as në disulfur karboni

• modifikimi më stabil dhe më reaktiv sesa fosfori i bardhë

• përdoret për prodhimin e shkrepsave

si përfitohet fosfori i kuq?

me ngrohjen e fosforit të bardhë në temperaturë 260^oC

fosfori i zi

• polimer më i ndërlikuar se fosfori i kuq

• i ngjan grafitit nga pamja dhe përqon rrymën elektrike

• është modifikimi më pak i tretshëm dhe më pak aktiv i fosforit andaj është modifikimi më i

si përfitohet fosfori i zi?

me ngrohjen e fosforit të bardhë

përdorimi i fosforit

• përfitimi i acidit fosforik

• prodhimin e plehrave minerale fosforike

• prodhimin e disa gjysmëpërquesvee (GaP, InP)

kripërat e fosforit

• acidi fosforor H₃PO₃ anhidër i të cilit është P₂O₃ përbën kripërat FOSFITE

• acidi fosforik H₃PO₄ anhidër i të cilit është P₂O₅ përbën kripërat FOSFATE

fosfina PH₃

gaz helmues me erë të peshqve të prishur

përdorimi i acidit fosforik

është ndër acidet e rralla inorganike që nuk është i dëmshëm dhe helmues, ngase përdoret për acidifikimin e pijeve jo-alkoolike si CocaCola dhe disa lloje birrash. Përdoret edhe për prodhimin e masave për mbushje (plomba) të dhëmbëve

plehrat fosfatike

në natyrë ekzistojnë minerale fosfatesh të cilat janë të pashfrytëzueshme nga bimët, prandaj mineralet e tyre duhet të trajtohen me acid sulfurik ose acid fosforik për të shndërruar fosfatin e patretshëm të kalciumit në dihidrogjen fosfat kalciumi me ç’rast përfitohen superfosfati (me acid sulfurik) dhe superfosfati i trefishtë (me acid fosforik)