สรุปความรู้เรื่องโรคท้องเสียและอาหารเป็นพิษ (Diarrhea and Food Poisoning)

ชุดแฟลชการ์ดคำศัพท์และแนวทางการรักษาภาวะท้องเสียและอาหารเป็นพิษ อ้างอิงจากเอกสารประกอบการสอนของอาจารย์นฤมล และ Pharmacotherapy Handbook 9th Edition

Diarrhea (ท้องเสีย)

การเพิ่มขึ้นของความถี่ของการถ่ายอุจจาระ เนื้ออุจจาระลดลง และมีลักษณะถ่ายเหลวเป็นน้ำประมาณ $\ge 3$ ครั้งขึ้นไปต่อวัน หรืออาจมีการถ่ายมีมูกเลือดปน

Osmotic Diarrhea

ภาวะท้องเสียที่เกิดจากลำไส้มีสารที่ไม่ถูกดูดซึม ดึงน้ำไว้ที่ตัวเอง ตัวอย่างสารเช่น $MgSO_4$

Secretory Diarrhea

ภาวะท้องเสียที่มีสารไปยับยั้งการดูดกลับของ $NaCl$ ทำให้ภายในลำไส้มีน้ำมากผิดปกติ

Exudate Diarrhea

ภาวะท้องเสียที่เกิดจากการอักเสบของเยื่อบุทางเดินอาหาร ส่งผลให้มีมูกเลือดและหนองปนมากับอุจจาระ

Altered Intestinal Motility

ภาวะที่มีการเพิ่มขึ้นของการเคลื่อนไหวของลำไส้ (Motility) และมีการลดลงของการดูดซึม electrolyte

Acute Diarrhea vs Chronic Diarrhea

Acute Diarrhea คือท้องเสียที่มีอาการประมาณ $3$ วัน ส่วน Chronic Diarrhea คือท้องเสียที่มีอาการติดต่อกันมากกว่า $14$ วัน

Rehydration

เป้าหมายสำคัญในการรักษาท้องเสียเพื่อทดแทนการขาดน้ำ โดยเฉพาะการใช้ Oral Rehydration Therapy (ORT)

Hydroabsorptive substances

กลุ่มยาที่ดูดน้ำเข้าหาตัวยาเองเพื่อช่วยให้หัวอุจจาระมีความเข้มข้นขึ้น เช่น Attapulgite และ Psyllium

Attapulgite

ยาที่ใช้รักษาอาการท้องเสียและอาการปวดบิด (cramping) ขนาดยา $1200-1500\,mg$ หลังถ่ายหรือทุก $2$ ชั่วโมง ห้ามเกิน $9000\,mg/\text{วัน}$

Adsorbents

กลุ่มยาที่ออกฤทธิ์ดูดซับสารพิษในทางเดินอาหาร เช่น Kaolin-pectin และ Activated charcoal

Activated charcoal

ยาดูดซับสารพิษ ผลข้างเคียงที่สำคัญคือทำให้อุจจาระมีสีดำ (black stool) และลิ้นดำ (black tongue)

Antimotility agents

กลุ่มยาที่ช่วยลดการเคลื่อนไหวของลำไส้ (Opium derivatives) เช่น Loperamide และ Diphenoxylate

Loperamide

ยาหยุดถ่าย เริ่มต้นด้วยขนาด $4\,mg$ จากนั้นกินครั้งละ $2\,mg$ หลังถ่าย ห้ามเกิน $16\,mg/\text{วัน}$ ($OTC$ ห้ามเกิน $8\,mg/\text{วัน}$)

Bismuth subsalicylate

ยาในกลุ่ม Antisecretory ใช้รักษาอาการแสบร้อนกลางอก อาหารไม่ย่อย และท้องเสีย มีผลข้างเคียงที่ตรวจพบได้คือลิ้นหรืออุจจาระมีสีดำ

Anticholinergics / Antispasmodics

กลุ่มยาที่ลดการเคลื่อนตัวของลำไส้ เหมาะสำหรับผู้ป่วยที่มีอาการปวดมวนท้องมาก เช่น Hyoscine และ Mebeverine

Oral Rehydration Salts (ORS) สูตรผสมเอง

การผสมเกลือ $1/2$ ช้อนชา กับน้ำตาล $2$ ช้อนโต๊ะ ในน้ำต้มสุก $750\,ml$ เก็บได้ $12$ ชั่วโมงหากไว้อุณหภูมิห้อง

Vibrio cholerae

เชื้อก่อโรคอหิวาตกโรค ทำให้อุจจาระเป็นน้ำปริมาณมาก (Rice water stool) ยาหลักที่ใช้คือ Tetracycline ($TCN$) หรือ Fluoroquinolone ($FQ$)

Pseudomembranous colitis (PMC)

ภาวะลำไส้อักเสบที่เกิดจากการติดเชื้อ Clostridium difficile ($Gm+ve\,anaerobe$) หลังจากการได้รับยาปฏิชีวนะกลุ่มกว้าง (broad-spectrum)

Shigella sp.

เชื้อแบคทีเรียกลุ่ม $Gm-ve\,bacilli$ ที่ก่อโรค Shigellosis ทำให้อุจจาระมีมูกเลือดหรือหนอง ยาที่เลือกใช้คือ Fluoroquinolone และ Cotrimoxazole

Salmonellosis

การติดเชื้อแบคทีเรีย Salmonella ที่ทำให้เกิดอาการถ่ายมีมูกเลือด อาเจียน และปวดบิดท้อง ยาตัวเลือกแรกคือ Fluoroquinolone หรือ Cotrimoxazole

Non-Inflammatory diarrhea

ท้องเสียชนิดไม่เกิดการอักเสบ มักเกิดที่ลำไส้เล็ก ตรวจพบ $WBC < 10\,cells$ ในอุจจาระ ไม่มีไข้หรือไข้ต่ำ

Inflammatory diarrhea

ท้องเสียชนิดอักเสบ มักเกิดที่ลำไส้ใหญ่ มีมูกเลือด ตรวจพบ $WBC > 20\,cells/HPF$ และมักมีไข้สูง

Lactobacillus

จุลินทรีย์ที่ใช้ทดแทนเชื้อปกติในลำไส้ (Normal flora) เพื่อยับยั้งการเติบโตของเชื้อก่อโรคและฟื้นฟูการทำงานของลำไส้

Octreotide

ยาที่ใช้ยับยั้งการหลั่ง Serotonin มักนำมาใช้ในผู้ป่วยโรคมะเร็งที่มีอาการท้องเสียรุนแรง

Food poisoning (อาหารเป็นพิษ)

กลุ่มอาการท้องเสียและอาเจียนจากการได้รับ toxin จากเชื้อแบคทีเรีย หรือโปรโตซัวที่ปนเปื้อนมากับอาหาร เนื้อสัตว์ หรือนม