Kaarten: LES 3 C&MK: 'Het onbehagen in de cultuur' | Quizlet

Sigmund Freud

- grondlegger van psychoanalyse & gespreks-therapeutische benadering binnen de psychotherapie

- één v/d eersten die de manier waarop onze cultuur functioneert kritisch bestudeerde

- bouwde een model op over hoe individu & collectiviteit in relatie staan tot elkaar

centrale idee van Freud in zijn tekst 'Rouw en melancholie'

een symptoom is niet enkel een klacht, maar ook een aanklacht

-> het is een boodschap die iets vertelt over een onbehagen in de zelfbeleving

-> over een onbehagen in verhouding tot anderen

-> over een onbehagen in verhouding tot de omgeving

symptoom als een aanklacht: vb. depressieve klachten bij jonge mama in drukke job-context

ze heeft het gevoel dat ze faalt, als moeder en als professional:

-> enerzijds een expressie van harde kritische kijk op zichzelf

-> anderzijds een spiegel tov de prestatiegerichte maatschappij die vrouwen meer opzadelt met gezinsverantwoordelijkheden dan mannen

-> én indirect verwijt nr haar echtgenoot!

wat bespreekt Freud in zijn kerntest: 'Het onbehagen in de cultuur'? (1930)

de verhouding tussen psychologie en de samenleving

culturele context waarin 'Het onbehagen in de cultuur' werd geschreven?

opkomend nazisme & communisme (-> zijn beelden over hoe de maatschappij zou moeten evolueren) als twee nieuwe ideologieën, naast de traditionele grip van religie op de maatschappij

centrale ideeën: 'Het onbehagen in de cultuur'

1) onbehagen in de zelfbeleving

2) onbehagen in de beleving van cultuur & samenleving

3) de impact van cultuur & samenleving op zelfbeleving

onbehagen in de zelfbeleving:

-> 2 manieren waarop we onze zelfbeleving kunnen beschrijven?

-> wat willen mensen? hoe? (2)

zelfbeleving =

- polymorf: veelvormig -> mensen willen vele dingen

- polyfoon: mensen willen veel dingen tegelijkertijd, ookal zijn ze intern contradictorisch

-> ons denken, handelen & verlangen is ambigu, veelstemmig & vaak intern contradictorisch

vb. veel vrije tijd willen, maar ook een grote carrière

- mensen willen gelukkig worden of blijven door (we zijn van nature niet gelukkig - want we worden gekenmerkt dr onbehagen) drm willen we het worden/blijven

a) onlust te vermijden

b) lust op te zoeken (situaties die ons plezier geven, bevrediging)

onbehagen in het zelf: wat is een probleem bij onze ervaringen van geluk? + leg uit adhv voorbeeld

onze ervaringen van geluk duren niet zo lang en dit geeft ons een soort lauw welbehagen -> we zijn zo gemaakt dat we enkel knn genieten van het contrast en maar heel weinig van de toestand zelf

-> continue zoektocht nr kicks en nog beter geluk

vb. je bent geslaagd voor al je vakken, maar het is niet zo dat uw leven vanaf nu volledig op de sporen staat -> de mens blijft ervaren met een kernervaring van last -> lauw welbehagen

vb. interne contradicties

vb. je wil als student mee zijn met al je cursussen, maar ook veel leuke dingen doen

vb. als adolescent contradictisch zijn in de opvoeding van je ouders -> ouders zijn niet altijd even consistent in wat ze doen vs wat ze zeggen

hoe zou F het ik beschrijven?

niet als een mooie eenheid, maar als een veelheid aan tendensen

"Het is veel gemakkelijker ongeluk te ondervinden"

-> vanuit welke drie kanten dreigt lijden?

1) vanuit ons eigen lichaam: het is kwetsbaar; we kunnen ziek worden, we weten dat we zullen doodgaan

2) vanuit de buitenwereld: gaat met oppermachtige, onverbiddelijke, vernietigende krachten tegen ons tekeer

3) vanuit betrekkingen met andere mensen: manier waarop mensen met elkaar omgaan kan een bron van geluk zijn, maar ook een bron van ongeluk (vb. ontrouwe partner)

onbehagen in het zelf: conclusie die we kunnen trekken?

"Het leven zoals dat ons is opgelegd is te zwaar voor ons, het bezorgt ons verdriet, teleurstellingen, onoplosbare problemen. Wij knn het alleen verdragen m.b.v. verzachtende middelen."

onbehagen in het zelf: 3 soorten verzachtende middelen om het leven te kunnen verdragen

1) afleidingen

2) surrogaatbevredigingen

3) verdoving = intoxicatie

3 soorten verzachtende middelen om het leven te kunnen verdragen: afleidingen

de aandacht wegleiden van het onbehagen (vb. via werk en 'ontspanning') -> aandacht weghalen v/d focus op onszelf

hedendaagse afleiding = media & multimedia (Instagram, TikTok, ...) = pogingen om niet geconfronteerd te worden met uzelf

3 soorten verzachtende middelen om het leven te kunnen verdragen: surrogaatbevredigingen

iemand creëert een fantasiewereld waarin diegene zijn verlangens illusoir kan beleven:

- kunst & esthetische beleving (door op te gaan in schoonheid de lastigheid v/h leven vergeten)

- religie

- opgaan in de liefde

- geld, dingen kopen (bevrediging wordt gekoppeld aan het verzamelen van goederen)

- presteren (sport)

-> dit zijn activiteiten die u een gevoel van grip geven

= 'sublimatie' volgens Freud

3 soorten verzachtende middelen om het leven te kunnen verdragen: verdoving = intoxicatie

je gaat je beleving verdoven = manier o niet geconfronteerd te worden met het onbehagen

welke v/d 3 strategieën om het leven te kunnen verdragen is de oplossing?

GEEN ervan -> mensen & maatschappelijke groepen maken hun eigen mix van strategieën die ze al dan niet ideologisch promoten als oplossing vr een beter leven

doodsdrift Freud

elk van de strategieën om het leven te kunnen verdragen kan potentieel opnieuw onlust veroorzaken: wnr we zo hard doorgaan in een bepaalde strategie dan wordt deze zelf onze vernietiging

-> wat eerst de oplossing scheen te zijn, kan opnieuw onze ondergang worden

vb. alcohol kan potentieel onze vernietiging worden, maar bij matige consumptie kan het wel een vlucht v/h onaangename worden

onbehagen in de beleving van cultuur & samenleving: wat is cultuur volgens Freud?

"het totaal van prestaties en inrichtingen waarin ons leven zich onderscheidt van dat van onze dierlijke voorouders en die ons tweeledig doel dienen:

1) bescherming van de mens tegen de natuur

2) regeling van de relaties tssn mensen onderling

vb. een bril corrigeert de ogen, de wet zorgt ervoor dat we elkaar niet vermoorden

onbehagen in de beleving van cultuur & samenleving: wat lijkt er vast te staan?

het lijkt vast te staan dat wij ons niet prettig voelen in onze huidige cultuur, maar heel moeilijk vr ons om een oordeel te vormen over de vraag of en in hoeverre mensen van vroeger zich gelukkiger voelden & welk aandeel daarin hun culturele condities hadden

-> het onbehagen is structureel, niet accidenteel: onbehagen hoort wezenlijk bij het bestaan van cultuur en samenleving

onbehagen in de beleving van cultuur & samenleving: wat is naïef & waarvoor maakt het ons blind?

dromen over de ideale samenleving & vooruitgangsoptimisme zijn naïef en maken ons potentieel blind voor de huidige mogelijkheden tot verandering (in onze huidige samenleving)

onbehagen in de beleving van cultuur & samenleving: wetenschap

- wetenschap heeft gezorgd vr vooruitgang, maar dit heeft niet gezorgd voor een toename in lustbevrediging (≠ meer geluk) -> mensen nu zijn niet structureel gelukkiger dan 100 jaar geleden

-> vb. afgenomen kindersterfte, langere levensduur

- wetenschap heeft ook negatieve effecten

- wetenschap heeft vr een stuk de plek van religie ingenomen (goden vertelden ons toen hoe we moesten leven) -> mens voelt zich als een prothesegod: we voelen ons machtig dr ons technisch kunnen, maar we zijn hier niet mee vergroeid: de uiterlijkheden rondom ons zijn veranderd dr wetenschap, maar we weten nog steeds niet hoe we moeten leven

onbehagen in de beleving van cultuur & samenleving: hoe tempert cultuur het besef dat we nog steeds niet weten hoe we moeten leven?

door schoonheid, zindelijkheid & ordelijkheid:

-> cultuur maakt producten die ervaringen van onbehagen temperen

-> verdoezelt de werkelijk duistere kant van de mens (polymorf en polyfoon): we blijven altijd afhankelijk v/d bronnen die zorgen vr onbehagen in de zelfbeleving

-> klagen over de cultuur = het veruitwendigen (innerlijke onvrede omzetten in uiterlijke klacht) van die klacht & aanklagen dat de ander jouw probleem niet kan oplossen

proberen temperen v/h besef dat we niet weten hoe we moeten leven: schoonheid, zindelijkheid & ordelijkheid

- schoonheid: mooie boeken, liedjes enz

- zindelijkheid: het vuil nr buiten duwen

- ordelijkheid: hierdoor krijgen we een zekere rust en voorspelbaarheid -> we hebben soort organisatiedrang en dit geeft ons gevoel van controle

Cultuur maakt producten die ervaringen van onbehagen temperen: cultuur regelt de verhoudingen tussen de mensen

- cultuur stelt het collectieve belang centraal

- MAAR dat is in strijd met individuele vrijheid

-> individuele vrijheid ≠ cultuurgoed, ze was het grootst voordat er van enige cultuur sprake was (maar toen niet veel waarde, want individu was amper in staat haar te verdedigen)

-> culturele ontwikkeling legt beperkingen op aan de vrijheid

in een groep kan de drang naar vrijheid 2 kanten opgaan: welke?

-> wat is de worsteling v/d mensheid?

1) soms is die drang een protest tegen echte onrechtvaardigheid -> positief, want dan helpt het om de samenleving eerlijker en beter te maken

= positief

2) soms komt die drang niet voort uit een verlangen naar iets beters, maar uit de wilde, oorspronkelijke kant van de mens — die geen regels of grenzen wil accepteren -> cultuurvijandige houding kan ontstaan

= negatief

worsteling van de mensheid:

-> lastige afstemming tussen cultuur & individu: cultuur zal altijd gekenmerkt worden door conflict

waarom is de afstemming tussen individu & cultuur zo moeilijk?

ligt bij de aard v/d drift

- bevrediging van driften -> genot & gevoelens van almacht

- cultuur perkt echter onze driften in -> gevoelens van onmacht & woede (we knn onze impulsen niet volledig uitleven in de samenleving: denk aan seks & agressie)

-> vb. effecten van coronalockdowns: veel van de surrogaatbevredigingen & afleidingen waarmee we bezig zijn konden we niet uitoefenen -> we werden teruggeworpen op onze zelfbeleving (= onaangename toestand)

vb. seksualiteit: cultuur toomt de driften in

door seksuele impulsen om te zetten in

"doelgerichte tederheid": zachtaardigheid ipv lust

"doelgeremde liefde": niet meteen op seks gerichte liefde

"vriendschappen": zonder seksuele bedoelingen

-> de cultuur temt onze driften zoals een overheersende groep een onderworpen volk temt: uit angst voor opstand houdt ze de controle stevig vast -> ze zorgt ervoor dat sommige van onze impulsen niet meer mogen meedoen

-> Freud: seksualiteit is niet volledig op voortplanting gericht en is in essentie polymorf pervers van aard

Freud: seksualiteit is polymorf pervers van aard: leg uit

de seksuele drift is uit op bevrediging en houdt zich niet strikt à biologische schema's of morele principes

-> van nature hebben mensen allerlei soorten seksuele neigingen en verlangens, niet alleen gericht op voortplanting

-> deze schema's & principes worden opgelegd via socialisering, wetten & morele systemen

vb. taboe op incest

cultuur toomt op dezelfde manier als seksualiteit, destructieve driften in

- "Een van de zogeheten ideale eisen v/d cultuurgemeenschap kan ons op het goede spoor zetten. De eis luidt: 'Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf.'

-> gaat in tegen egoïstische tendensen

- dit wringt, en roept agressie op tav de vreemde, degene die 'anders' is dan mij, want mens heeft eerder de neiging om voor het voordeel vr zichzelf te kiezen

- het bestaan van deze agressieve neiging is de factor die onze relatie met onze naaste verstoort

- de mens ≠ zachtaardig wezen, maar profiteert, seksueel gebruikt, vernedert, pijnigt, martelt en doodt

de impact van cultuur en samenleving op zelfbeleving: wat verstoort het intomen van driften dr de cultuur en tot wat leidt het?

intomen van driften door de cultuur verstoort de reeds dr onbehagen getekende zelfbeleving & leidt tot neurotische klachten

de impact van cultuur en samenleving op zelfbeleving: Eros & Thanatos

drift =

- Eros: bevrediging = gericht op liefde, verbondenheid, groei

- thanatos: destructie = gericht op vernieting, agressie

-> kenmerkt zowel zelfbeleving als onze verhouding met onze sociaal-culturele context

-> als we de externe destructieve/seksuele tendensen teveel aan banden leggen & hun expressie blokkeren, dan keren verhevigd terug in de zelfbeleving

als externe destructieve/seksuele tendensen te veel aan banden gelegd worden keert dit verhevigd terug in de zelfbeleving

-> in wat kunnen we dit o.a zien?

-> van waaruit verklaart Freud dit?

in schuldgevoelens; waarbij een persoon zz bekritiseert en aanvalt (dr Freud omschreven als de relatie tussen Ik en Boven-Ik)

vb. automutilatie

-> Freud verklaart dit vanuit een verlangen nr liefde: indien de omgeving bepaalde tendensen niet verdraagt, dan bestraft een persoon zz hiervoor -> negatief zelfbeeld = effect (individu haat bepaalde trekken in zz)

-> dit knn trekken zijn die niet passen in een culturele/sociale context

vb. historisch: zelfbestraffing/boetedoening vr seksuele gedachten & gedragingen in katholieke cultuur

vb. hedendaags: zelfbestraffing/boetedoening omdat je niet voldoet à verwachtingen& druk vanuit omgeving

als externe destructieve/seksuele tendensen te veel aan banden gelegd worden keert dit verhevigd terug in de zelfbeleving

-> wnr verhevigt deze zelfkritiek?

-> wat drukt psychopathologie in deze zin uit?

- verhevigt wnr mensen ongeluk hebben en "frustraties van buitenaf" ontmoeten (vb. slecht examen maken, relatie die niet goed loopt, ....)

- psychopathologie drukt een conflict met de omgeving uit: een worsteling met het normen- en waardensysteem en met wat als ideaal gecultiveerd wordt

-> vb. Burnout drukt iets uit over het arbeidssysteem waarbij vb. presteren & zelfopoffering belangrijke waarden zijn

-> burnout bij WN's is een vorm van maatschappelijk protest tegen deze waarden & normen, maar onder de vorm van negatieve zelfbeleving

kritieken die we op Freud kunnen geven? (2)

1) seksistische kijk op man vs vrouw (zoals toen maatschappelijk gangbaar):

- F schetst de vrouw als iemand die minder beheersing heeft over driftimpulsen -> vooroordeel

- indien F consequent was geweest met zijn ideeën over drift en cultuur

- dan had hij knn zien dat het verschil tussen m & v niet door de natuur komt, maar door de maatschappelijke positie van m & v in die tijd

- het verschil zit dus niet in vrouwen, maar in de manier waarop de samenleving vrouwen behandelt!

2) naïef wetenschapsoptimisme -> houdt geen rekening met de destructie die technologie kan teweegbrengen

Slavoi ŽiŽek

- Sloveens filosoof

- bouwt voort op de ideeën/inzichten v/d Frankfurter Schule (Marx, Freud)

- zet hierbij zowel een stap terug in de tijd door te focussen op Hegel & een stap vooruit in de tijd dr Lacan's conceptuele kader mee te nemen

- hij richt zich op een kritische analyse v/d hedendaagse consumptiecultuur

centrale ideeën ŽiŽek: waardoor wordt elk denken gekenmerkt?

dr een negatie/miskenning i/d filosofische zin v/h woord (≠ negatieve ingesteldheid)

-> negatie & miskenning = iets wordt niet erkend of wordt weggeduwd binnen het denken = blinde vlekken

-> denkkaders miskennen altijd iets en kritiek moet zich precies richten op deze miskenning

= denken is nooit helemaal volledig; elke manier van denken mist of negeert iets belangrijks (zonder dat zelf altijd te beseffen)

= kritiek moet zich richten op wat een denksysteem vergeet of onderdrukt

-> maatschappelijke conflicten komen voort uit dergelijke negaties (= blinde vlekken)

centrale ideeën ŽiŽek: kritiek geven

=

- de structuur van maatschappelijke conflicten & spanningsvelden analyseren

- door het 'verschil' en de 'andersheid' aan de basis van conflicten goed te benoemen

- verschil moet erkend worden ipv toegedekt worden!

- als we het verschil niet benoemen -> keert terug als een horrorbeeld

vb. het horrobeeld v/d Jood vr de Nazi (Nazi's erkenden de verschillen tssn mensen niet op een eerlijke manier)

vb. vooroordeel tav migranten: 'ze zijn allemaal XXX'

-> kritiek geven betekent dus goed onderzoeken welke verschillen & andersheden er bestaan in de maatschappij & deze erkennen!!

centrale ideeën ŽiŽek: wat is 'verschil erkennen'?

= erkennen dat niemand samenvalt met zichzelf, noch met het beeld dat ik over die persoon heb

net zoals vb. mijn buur niet samenvalt met het (stereotiepe) beeld dat men over deze persoon heeft, val ik niet samen met het beeld dat ik over mezelf heb

-> een persoon is altijd complexer dan een simpel idee of stereotype

-> aaar ook jijzelf bent niet zomaar je etniciteit, je gender of een simpel plaatje van wie je bent

volgens Z: via open dialoog: 'wie ben ik? wat wil ik? wie is de ander en wat wil de ander?'

-> niemand weet wie hij is en wat hij wil, maar dit is niet erg want het stelt ons in staat om aan dialoog te doen

centrale ideeën ŽiŽek: onze Westerse samenleving

- onse Westerse samenleving is na de val van het communisme en de versnippering van godsdiensten niet vrij van ideologie

(ookal kan het zo lijken, omdat kerk enz niet veel sturende impact meer hebben)

- ideologie = onzichtbaar werkzaam

- ideologie = de blinde vlek binnen ons maatschappelijk denken = het feit dat de mens niet ziet dat we te maken hebben met ideologie

- ideologie blijkt via de psychische klacht v/d hedendaagse mens, op niveau van het symptoom = middelvinger nr de maatschappij

centrale ideeën ŽiŽek: blinde vlek

- deze dit verankerd in hoe we denken & handelen

- ze is onbewust & keert terug in de problemen & pathologieën van deze tijd

- problemen & pathologieën = een middelvinger nr het systeem waarbinnen we functioneren + ze vertellen iets over dit systeem -> ze houden ons een spiegel voor en laten ons zien wat we NIET willen

vb. burnout als spiegel voor ons waardekader in arbeid: burnout is een middelvinger tav een bepaald arbeidssysteem = een aanklacht tegen een bepaalde vorm van werkorganisatie

vb. toename in zinloos geweld als spiegel voor uitzichtloosheid bij specifieke maatschappelijke groepen

-> Z: we moeten dit geweld zien als een middelvinger tav een bepaald probleem (vb. uitsluiting van bepaalde groepen in de samenleving)

centrale ideeën ŽiŽek: waarop moet ideologiekritiek altijd kritiek hebben?

als je kritiek geeft op een ideologie dan moet je ook kritisch zijn op je eigen ideeën en het waardenkader van waaruit je kritiek geeft

-> want niemand staat "buiten" het systeem en kan "de waarheid" formuleren

-> elke opgestoken middelvinger komt ook voort uit een waardekader

-> kritiek moet ook jouw waardenkader verduidelijken

vb. kritiek op het systeem v/d superrijken doe je omdat je solidariteit een belangrijkere waarde vindt dan het vrije verdienmodel (= uw waardenkader)

centrale ideeën ŽiŽek: 'post-truth'-samenleving

- dwingt ons om na te denken over de relatie tussen waarheid, democratie en vrij spreken

- werkelijkheid en waarheid koen een beetje los van elkaar te staan

- vb. Trump: The Art of the Deal (2015): "truthful hyperbole"= waarheidsgetrouwe overdrijving (liegen) -> om uw doel te bereiken mag je zogezegd vanalles en nog wat beweren

kritieken die we kunnen geven op ŽiŽek? (3)

1) abstracte & anekdotische aanpak

2) hij is heel sterk in het analyseren & aanduiden van problemen & tegenstellingen, maar geeft niet duidelijk mee hoe we daar concreet mee moeten omgaan

3) hij spreekt vaak over het belang van 'revoluties', waarbij een 'daad' of 'act' wordt gesteld, maar geeft niet duidelijk mee hoe dat kan zonder gruwel en geweld

-> ideeën over revolutie blijven heel theoretisch

Byung-Chul Han

- Koreaans filosoof & cultuurtheoreticus

- richt zich vooral op de studie van psychologische fenomenen = hedendaagse vormen van onbehagen (geweld, macht, burnout, depressie,...) binnen de geglobaliseerde, laat-kapitalistische samenleving

- vertrekt sterk van continentale filosofie, gecombineerd met Oosterse filosofie

Byung-Chul Han: 'The expulsion of the other'

- de hedendaagse samenleving heeft last met het verschil van en met de ander als Ander (dwz het anders-zijn van de ander; de ander is niet zoals ik denk dat die is)

- ipv de negativiteit van de ander te accepteren (de ander als een Ander zien), wordt deze verworpen

Byung-Chul Han: 'The expulsion of the other': wat verloopt parallel met de moeite van het accepteren vd ander als Ander?

- parallel: een sterk verlangen naar 'hetzelfde' ('sameness')

- er is een impliciete dwang dat mensen iets moeten zijn, dat ze moeten samenvallen met een beeld/idee (vb. schoonheidsideaal, gedragsnormen, prestatienormen, een echte Vlaming willen zijn)

Byung-Chul Han: tot wat leidt 'sameness'?

- depressiviteit, schaamte, schuldgevoel & zelfdestructie -> omdat iedereen zal vaststellen dat hij altijd alles tekortschiet

- kan ook leiden tot destructieve tendensen tegen anderen

-> omdat ze ons storen, omdat zij ingaan tegen de beelden die wij als 'goed' beschouwen (vb. agressie tegen transgenders)

Byung-Chul Han: hoe wordt het idee van 'sameness' ons opgelegd/verspreid?

het wordt niet met harde hand van bovenaf opgelegd, maar wordt verspreid via onze massacultuur (Instagram, TikTok)

-> hierin verschijnen beelden van wat 'echt', 'cool', 'authentiek', 'mooi', ... is

-> deze beelden volgen modes & commerciële impulsen die wereldwijd circuleren

Byung-Chul Han: wat zijn enkele voorbeelden van 'sameness'?

volgers op sociale media & online vrienden, selfies

Byung-Chul Han: waarom focus op 'sameness' = steeds maar meer van hetzelfde?

- de negativiteit van de Ander doet pijn (want deze gaat in tegen wat wij denken)

- MAAR is tevens de basis van empathie & transformatie

- door de Ander te ontmoeten als iemand die niet 'vanzelfsprekend' is, maar als iemand die actief anders denkt & spreekt dan ik doe dat ik ook word uitgedaagd om te denken wie ik ben en hoe ik me verhoud tot de wereld

Byung-Chul Han: wat is het 'singuliere'?

het niet vanzelfsprekende of onvergelijkbare van de Ander

-> dwz: datgene wat niet te veralgemenen is van persoon A naar persoon B

-> tendens tot 'sameness' miskent deze dimensie

Byung-Chul Han: wat is het achterliggende systeem van 'sameness'?

neoliberalisme = het implementeren van de principes van de vrije markt in AL ons handelen (zelfs relaties en onderwijs, en dus ook op ons identiteitsgevoel) -> iedereen wordt producent & consument binnen dezelfde markt van verlangens

Byung-Chul Han: wat zet het neoliberalisme? maar voor wat zorgt dat?

dat mensen vrij zijn en zz kunnen realiseren -> dat 'kunnen' wordt snel een 'moeten' -> mensen komen in een systeem van

zelf-exploiteren (= onszelf aandrijven om alsmaar beter te worden)

Byung-Chul Han: wat is een symptoom van de samenleving? (2)

- maatschappelijk geweld & terrorisme zijn symptoom v/d samenleving -> dit is een aanval tegen de tendens tot sameness

-> terroristen willen vaak affirmeren hoe ze verschillen van anderen

- de groei van psychische problemen bij groepen individuen is symptoom v/d samenleving (eetproblematieken, depressies, burnouts, ...) -> het is een uitvergroting/weigering tegen deze tendens tot sameness

-> psychische problemen zijn een signaal dat veel mensen niet (meer) kunnen leven binnen een maatschappij die iedereen hetzelfde probeert te maken

-> wijzen op een ideologisch conflict, maar dit conflict wordt niet als dusdanig benoemd, doordat we problemen te veel individualiseren: men doet alsof het probleem ligt bij het individu en niet bij de maatschappelijke druk tot 'sameness'

kritiek op Byung-Chul-Hann (3)

- hij blijft theoretisch en bespreekt weinig voorbeelden van hoe het anders kan (hij blijft dus redelijk abstract)

- wat is ons collectieve alternatief voor neoliberalisme?

- hoe doorbreek je de individualisering van maatschappelijke symptomen?