Gezondheid en PH

TRANSACTIONELE MODEL

• 3 effecten van persoonlijkheid

- invloed op coping

- invloed op interpretatie van gebeurtenis

- invloed op de gebeurtenis (cfr. interacties tussen ph en omgeving)

GEZONDHEIDSGEDRAGMODEL

ZIEKTEGEDRAGMODEL

STRESS

• (…..) is het subjectieve gevoel overweldigd te worden door gebeurtenissen die je

niet onder controle lijkt te hebben

Stressoren

gebeurtenissen die stress veroorzaken

- zijn extreem

- veroorzaken tegengestelde gedragsneigingen

- zijn oncontroleerbaar

Stressrespons

SOORTEN STRESSOREN

Grote levensgebeurtenissen (+ en -)

&

Dagelijkse moeilijkheden

SOORTEN STRESS

• Acute stress: plotse eisen en verwachtingen

- bv. auto-ongeluk

• Episodische acute stress: herhaaldelijk ervaren acute stress

- bv. stresserende weekend job

• Traumatische stress: gigantische hoeveelheid acute stress in

levensbedreigende situatie (of getuige)

- bv. oorlog, getuige zijn van een moord

• Chronische stress: stress waar geen eind aan komt

- bv. langdurige zorg voor ziek familielid

PRIMAIRE & SECUNDAIRE BEOORDELING

• Stress = subjectieve reactie op mogelijke stressor

• Twee cognitieve processen (Lazarus, 1991)

- Primaire beoordeling:

een gebeurtenis als bedreigend ervaren

- Secundaire beoordeling:

vaststellen dat je de middelen niet hebt om de

bedreiging het hoofd te bieden

COPING

• Locus of control en aangeleerde hulpeloosheid

• Optimisme

• Veerkracht

LOCUS OF CONTROL

• Interne locus of control: eigen acties zijn bepalend voor uitkomst

• Externe locus of control: gebeurtenissen worden toegeschreven aan externe

factoren (bv. toeval of andere mensen)

EXTERNE LOCUS OF CONTROL

• Hulpeloze, passieve en afhankelijke

houding & aangeleerde hulpeloosheid

• Emotiegerichte coping

• Hoge score op N

• Meer angst, depressie &

gezondheidsklachten

INTERNE LOCUS OF CONTROL

• Actieve en probleemoplossende houding

• Probleemgerichte coping

• Hoge score op C en E

• Minder gezondheidsklachten en stress

• Hogere levenstevredenheid, betere gezondheid, meer positieve emoties & meer succes op het werk.

→ Optimisme

OPTIMISME

• Verklaring oorzaken van negatieve gebeurtenissen:

• Optimisme  pessimisme (hulpeloos)

- intern  extern

- onstabiel  stabiel

- specifiek  algemeen

• Bandura: ‘self-efficacy’ (zelfeffectiviteit)

• Inschatting van risico’s: optimisten denken minder risico te lopen dan gemiddelde persoon

• Optimistische bias: onderschatting van de reële risico’s

OPTIMISME en gezondheid

Optimisme is een krachtige voorspeller voor lichamelijke gezondheid

• Optimisme correleert met positief gezondheidsgedrag (r = .20 à .30)

• Seligman: preventieprogramma voor pessimisme

- gebaseerd op ‘optimistische’ cognities en probleemoplossende vaardigheden

- effectief in preventie van depressie

VEERKRACHT

Combinatie van interne locus of control en optimisme

• Leven op positieve manier invullen ondanks ingrijpende gebeurtenissen

• Drie kenmerkende “C’s”

1. Controle: interne locus of control

2. Commitment: verbinden zich aan doelen, zetten door en zijn optimistisch

over het behalen van doelen

3. Challenge: obstakels worden gezien als een uitdaging

• Positieve uitkomsten:

- Meer levenstevredenheid en positieve gevoelens

- Lichamelijk en geestelijk gezonder

- Sneller herstel bij traumatische gebeurtenissen

de 3 C’s van veerkracht

1. Controle: interne locus of control

2. Commitment: verbinden zich aan doelen, zetten door en zijn optimistisch

over het behalen van doelen

3. Challenge: obstakels worden gezien als een uitdaging

PERSOONLIJKHEID, GEZONDHEID EN LEVENSDUUR

• Ziekte in volwassenheid < levensstijl vanaf vroege kindertijd

• Cumulatieve effecten van risicofactoren

• Persoonlijkheidstrekken beïnvloeden gezondheid via:

1. Gezondheidsgedrag

2. Sociale omgeving

3. Psychologische mechanismen

- goed aangepaste, sociaal stabiele en goed geïntegreerde personen lopen minder

risico op ziekte en vroege dood.

- lage zelfcontrole en weinig sociale aanpassing → schadelijke gedragingen

CONSCIËNTIEUSHEID

• Positieve predictor van gezondheid

• Langere levensduur

• Verklaring:

- Meer zelfdiscipline en een gezonde, actieve levensstijl

- Succes op school en werk en zo toegang tot betere gezondheidszorg

- Stabiele levensstijl en relaties

- Minder blootstelling aan stressvolle situaties

NEUROTICISME

• Gevoeligheid voor het ervaren van negatieve emoties

• Geassocieerde kenmerken: piekeren, overgevoeligheid, ergernis, klagen,…

• Negatieve predictor van lichamelijke gezondheid

• Meer psychische en psychosomatische klachten

• Verklaring?

1. Symptoomperceptie-hypothese: andere beleving van ziektesymptomen

2. Psychosomatische hypothese: ontregeld autonoom zenuwstelsel

3. Minder gezonde levensstijl

SYMPTOOMPERCEPTIE-HYPOTHESE

• N+ rapporteren meer gezondheidsklachten

• Lichamelijke sensaties worden sneller opgemerkt en gezien als gezondheidsklacht.

Cognitieve theorieën

• Neuroticisme → specifieke informatieverwerkingsstijl→ zich meer onaangename informatie herinneren

→ zich meer negatieve informatie over zichzelf herinneren

cf. Model van spreidingsactivatie

→ uitgebreider associatief netwerk rond negatieve informatie/herinneringen

PSYCHOSOMATISCHE HYPOTHESE

Hyperactiviteit van het limbisch systeem en ontregeld autonoom zenuwstelsel

→ fight-or-flight respons

• Structureel meer ontstekingsmarkers in het bloed (interleukine-6)

l,ko,,

→ Verhoogde kans op sterfte

• Ondersteuning voor beide hypothesen:

- Snellere rapportage van klachten

- Chronische stress put immuunsysteem uit.

- Hoog N hebben effectief een slechtere gezondheid

LEVENSSTIJL

- Ervaren meer stress & vijandigheid/ergernis

- Ongezonde coping en levensstijl: roken en drinken meer

- Minder vertrouwen in zichzelf bij verandering levensstijl

PERSOONLIJKHEID, GEZONDHEID EN LEVENSDUUR

E+ uitgebreid sociaal netwerk

O+ kennis over ziekten, herkennen symptomen en zoeken hulp, begrijpen en volgen richtlijnen dokter beter

INLEIDING

• Psychopathologie: “geheel van alle psychische aandoeningen of stoornissen”

• Belangrijk verband tussen persoonlijkheid – psychopathologie

• 4 verschillende etiologische modellen

- Kwetsbaarheidsmodel

- Complicatiemodel

- Pathoplastiemodel

- Spectrummodel

= modellen die de aard van de relatie tussen persoonlijkheid en psychopathologie beschrijven

KWETSBAARHEIDSMODEL

• Bepaalde persoonlijkheidstrekken vormen een risico voor het ontwikkelen van psychopathologie

persoonlijkheid —→ psychopathologie

COMPLICATIEMODEL

Langdurige psychische stoornissen veranderen iemands persoonlijkheid en geven aanleiding tot persoonlijkheidsproblemen.

persoonlijkheid←—- psychopathologie

PATHOPLASTIEMODEL

Psychische stoornis wordt getekend door persoonlijkheid. Het verloop en de ernst van de psychische problemen worden gekleurd door persoonlijkheid.

psychopathologie—- —— —- —— — >

————>

persoonlijkheid —— —— —- —— —- — >

SPECTRUMMODEL

Continuüm tussen persoonlijkheid en psychopathologie

• Psychopathologie = extreme variant van een trek of cluster van trekken

Geen consensus over optimale model

Oorzaak:

- methodologische beperkingen

- moeilijke differentiatie tussen modellen

• Consensus over belangrijke verbanden tussen persoonlijkheid en psychische

aandoeningen

→ Begrijpen waarom bepaalde psychische aandoeningen vaak samen voorkomen

→ Ipv diagnose/geen diagnose een beeld van de kwetsbaarheden en veerkracht van een

individu

→ Wat zijn onderliggende “bouwstenen”?

→ Inzicht in problemen vanuit trek- versus context-perspectief

Persoonlijkheid – klinische stoornissen: Besluit

• Gelijkaardige relaties tussen PH en psychopathologie

• Internaliserend profiel: N+ en E-

• Externaliserend profiel: A- en C-

• Gemengd profiel: N+, A- en C-

• Uitzondering: specifieke fobie niet geassocieerd met PH (omgeving

belangrijker)

→ The hierarchical taxonomy of psychopathology (HiTOP)

= alternatieve classificatie van stoornissen

Hierarchical Taxonomy of Psychopathology (HiTOP)

• Consortium internationale onderzoekers

• Empirisch gebaseerde structuur van psychopathologie

• Structuur:

- algemene factor van psychopathologie (p-factor)

- twee brede spectra: internaliseren versus externaliseren

- vijf brede dimensies (cfr. 5 dimensies van het VFM)

- psychische aandoeningen

- componenten van stoornissen

- specifieke symptomen