Module 2: film

Benadering film en geschiedenis: verschillende manieren

• film als:

  • spectrum → verschillende vormen + stijlen

  • techniek → technologische innovaties

  • taal → verhalen via beeld, geluid, …

  • industrie → politiek en economische belangen

  • beweging → kunststromingen

  • praktijk → rol in samenleving

• film: veelzijdig systeem waarbij meerdere dimensies aan het werk zijn

Voorgeschiedenis van film: lange voorgeschiedenis

• niet plotseling uitgevonden

• verschillende manieren bewegend beeld tonen

• prehistorie cinema:

  • grotschilderingen van beweging

  • Griekse keramiek

  • Aziatische schaduwtheater

Voorgeschiedenis van film: precinema

• vanaf 17^e/18^e eeuw

• niet alleen visueel → onderdeel performance

• verschillende technologieën:

1. toverlantaarn:

• 17^e eeuw

• beeldprojector: kaartje + kaars → projectie op groot scherm + ondersteunt door verteller/geluid/rook

2. chronofotografie:

• 1870

• foto’s bewegende objecten: oorsprong → vraag ‘paard in galop volledig van grond?’

3. animatieapparaten:

• 1823: fenakistiscoop → wiel + spleet

• 1834: zoötroop → cilinder + spleet

• 1877: praxinoscoop → cilinder + spiegel

4. kinetoscoop:

• 1890

• individueel kijkinstrument: oortje voor muziek (kinetofoon)

Voorgeschiedenis van film: technologische innovaties

• van precinema naar cinema → projectie bewegend gefotografeerd beeld

• ontwikkelingen opname + vertoning → camera + nieuwe projectoren

• geleidelijk → meerdere plaatsen + mensen:

  • 1891: Edison + Dickinson: kinetograaf → bewegend beeld opnemen voor kinetoscoop

  • 1886: Le Prince: camera + projector → verdwenen dus ook verdwenen uit geschiedenis

  • 1895: Lumière: cinematograaf → filmcamera + projector in 1 apparaat, groter publiek

    • eerste vertoning → Parijs

• eind 19^e - begin 20^e eeuw → snelle verdere ontwikkelingen

  • bv.: Eidoloscope met Latham-loop → 10 minuten

• hevige concurrentiestrijd → veel mensen op zelfde moment bezig → veel octrooien aangevraagd

  • niet enkel camera → alles er rond

• ontwikkeling filmstudio’s → plaats voor ontwikkelen film → plaats met technische infrastructuur

Voorgeschiedenis van film: filmtechnologie naar film als massamedium

• beschikbaarheid technologie betekende niet meteen film als cultuurproduct en -industrie:

  • eerst kijken naar uitvinding zelf

  • nadien onderdeel van iets breder

• film meestal kort

• inhoud simpel + verder gebouwd op breder onderdeel

Ontwikkeling film als cultuurproduct

• film → medium om verhalen te vertellen

• ontwikkeling → op zich staande cultuurvorm

• concept feature film → 1 hoofdfilm in cinemaprogramma:

  • meer aandacht

  • eigen verhaal

  • omringd door kortfilm + nieuws

• belangrijke namen:

  • Alice Guy: gebruik mogelijkheid ontwikkeling + eigen fictie verhaal → La fée aux choux

  • George Méliès: langere opbouw, grotere sets, montage → Le voyage dans la lune

  • Edwin S. Porter: spanningsopbouw via montage → The great train robbery

Filmvertoningen en publiek

• 1896 → 1^e openbare filmvertoning België → Lumière cinematograaf

  • rondreizen met film

  • niet in vaste bioscopen → kermis + theaters (onderdeel)

• 1905 → vaste bioscopen → eigen orkest/muzikanten

• verschillende soorten zalen:

  • bestaande plaatsen omgevormd tot bioscoop → cafés

  • filmpaleizen in steden

  • kleine zalen → dorp + café

  • verzuiling → elk zuil eigen cinema

• evolutie publiek:

  • begin → lagere sociale klassen: klein + gevaarlijk

  • later → filmpaleizen: netter + mooier + prijscategorieën

  • 1908 → koninklijk besluit ivm bioscoopexploitatie: angst dus overheid legt het stil (rondreizend minder want gevaarlijker: geen nooduitgangen, vaste stoelen)

• België → snel ontwikkeld + snel verankerd in dagelijks leven

Film tijdens interbellum: technologische ontwikkelingen: geluid

• voorgeschiedenis:

  • stille films → begeleid live muziek

  • technische experimenten

  • verschillende uitvindingen → bv.: phonoscène Alice Guy (grammofoon + filmen)

• jaren 1920:

  • studio’s ontwikkelen zelf technieken

  • grote doorbraak → vitaphone Warner Brothers

  • goedkoper → geen tussenstappen nodig

  • patentenstrijd

• 1926:

  • Don Juan → drama met geluidseffecten + soundtrack

  • geluid opgenomen → gelijktijdig afgespeeld met film

  • cinema’s geen muziekinstallatie → geen doorbraak

• 1927:

  • The Jazz Singer → eerste feature film ‘talkie’

  • duurste film op dat moment + lang en volwaardig

  • stille film met muziek + geïmproviseerd dialoog

  • groot succes

• midden jaren 1930:

  • bijna alle Hollywoodfilm geluid

• 1931:

  • eind productie met vitaphone → omslachtig want ‘sound-on-disc-systeem’ → keuze: ‘sound-on-film-systeem’

  • format war → strijd om eigen format standaard maken → economische voordelen

• geluid → verschillenden landen verschillend moment

• geluidsfilm → standaardisering filmvertoning:

  • minder creativiteit filmuitbater

  • meer controle vertoning filmmaker

Film als cultuurproduct

• ontwikkeling storytelling-strategieën + filmische technieken:

  • fade-in, fade-out, close-up, …

  • ook dankzij technologische ontwikkelingen

• van kortfilm → langspeelfilm:

  • eerste in Europa

  • nadien in VS

  • belangrijke pionier: D.W. Griffith ‘Birth of a nation’

• ontstaan genres:

  • populairste in 1920-1960 → Western

  • musical → door ontstaan geluidsfilm

  • populariteit → veranderd doorheen tijd

• film gecategoriseerd in genres:

  • verwachtingen gekoppeld aan genres

  • bepaalde publieken per genre

  • specifieke bioscopen per genre

  • marketing per genre

Groeiende dominantie van VS: algemeen

• oorspronkelijk → Frans verhaal

• dominantie VS → groeit snel → interbellum: 75-85% wereldwijd

• verklaringen:

  • WOI → negatieve impact Europese filmindustrie (verwoest, onmogelijk film maken, vluchten naar VS)

  • aantrekking buitenlandse acteurs → Hollywood trekt aan

  • georganiseerde studiosysteem → snellere industrie, sneller uitbreiden, geld sneller rond

  • beschermen markt heel sterk → moeilijk binnentreden

  • grote thuismarkt → grote investeringen mogelijk

• film → basis voor → VS gedomineerde geglobaliseerde populaire cultuur

  • angst → veramerikanisering

Groeiende dominantie van VS: internationale dominantie Hollywood

• oorspronkelijk → NY

• vana 1915 → opnames in Hollywood → voordelen:

  • droog + zonnig

  • ruimte voor expansie

  • geografische diversiteit

  • goedkope arbeidskrachten + grond

• dominantie dankzij studiosysteem

Groeiende dominantie van VS: Hollywood: het studiosysteem

• economische concentratie → Hollywood als oligopolie: beperkt aantal studio’s met alle macht

  • grotere investeringen nodig → hoe groter, hoe meer

  • horizontale concentratie → zelfde stap productieproces:

    • bandwerk → meerder films

    • kostenefficiëntie → besparen

    • arbeidsspecialisatie → meer mensen in dienst, elke taak 1 iemand dus specialist per vak mogelijk

  • verticale integratie → hele productieproces

  • exclusiviteitscontracten → vaste acteurs, regisseurs, …

• grote bedrijven → efficiënt productiesysteem

• veel macht → welke film maken en tonen

  • wetten tegen verticale integratie → eigendom bioscopen

• 1930 → Hollywood geconsolideerd → 8 studio’s:

  • the big five → Paramount, 20th Century Fox, Warner Bros, Loew’s Inc, Radio-Keith-Orpheum

  • little three → Universal, Columbia, United Artists (zelf meer artistieke controle)

Groeiende dominantie van VS: Hollywood: filmsterren

• studiosysteem → culturele kracht

• groot belang filmsterren → grotere schaal dan Europa

  • trekken publiek aan

  • campagnes gestructureerd rond filmsterren

• persona ontwikkeld door studio’s → filmster als merk

  • bv.: Marilyn Monroe

Groeiende dominantie van VS: tegengewicht voor Amerikaans dominantie

• verplicht aandeel binnenlandse film → publiek wil Amerikaans

• krachten bundelen in Europa

• opkomst geluid:

  • eerst → Engels niet bekend → minder mensen keken

  • nadien → opkomst ondertitels/dubbing → internationaal publiek

  • Hollywood → sneller investeren → publiek raakt gewend → niet meer terug → Europe moet volgen → moeilijker want meer talen

• blijvend belang andere filmproductie:

  • bv.: Rusland, Duitsland, … → sturende rol staat

  • bv.: India → Bollywood

Film in België in interbellum

• lucratieve filmmarkt:

  • ultraliberaal → paradijs + geen quota

  • geen censuur

  • weinig concurrentie Franse film → Vlaanderen

  • veel bioscopen

• 1929 → alle belangrijke Amerikaanse filmhuizen hadden Belgische afdeling

• disciplinering medium:

  • beeld klopt niet volledig

  • disciplinering staat → angst voor wat het zou doen

  • verhoging belastingen bioscoopsector

  • zuilen willen grip op film → angst moreel verval → grip op mens niet verliezen

• grote diversiteit filmzalen + overal bioscopen → interessante film markt

• vanaf jaren 1920 → bouw echte bioscopen → filmpaleizen:

  • Métropole + Eldorado

• link verzuiling en filmvertoning:

  • zuilen zorgen voor filmvertoning

  • willen vat op kracht film → binnendringen aspecten samenleving

  • boodschappen doorgeven via film

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderingen in Hollywood: crisis

• the Paramount Decrees → studio’s schuldig monopolistische praktijken:

  • big five → afstand bioscopen

  • verbod block booking (= meerdere films als blok aanbieden, 1 film willen is alle rest ook tonen)

• gevolgen:

  • onafhankelijke productie groeit → toegang bioscopen verhoogt

  • minder film maken + meer inzetten grotere films

  • zelf kiezen wat ze tonen → meer promotie nodig

• eind jaren 1960 → studio’s maken verlies

  • daling bioscoopbezoeken

  • minder releases door Hollywood

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderingen in Hollywood: herstel

• eind jaren 1970 → Hollywood herstelt:

  • meer gericht op jongeren

  • gedurfde + artistieke interessantere films

  • meer focus blockbusters

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderingen in Hollywood: verdere concentratie en consolidatie

• vanaf jaren 1960 → filmstudio’s opgekocht

• filmstudio’s deel entertainmentreuzen + andere bedrijven buiten industrie betrokken

• verdere concentratie:

  • binnen filmindustrie: productie, distributie, …

  • binnen culturele industrie: televisie, uitgeverij, ..

  • buiten culturele industrie: soft drinks, vliegtuigmaatschappijen, …

• inkomsten → niet enkel uit film → andere bronnen

Filmproductie en -consumptie na WOII: technologische vooruitgang: ontwikkeling kleur

• sinds ontstaan film → geleidelijk + experimenten → voorbeelden:

  • handmatig inkleuren

  • tinting

  • toning

• probleem → tijdsintensief + niet compatibel met geluidsfilm

• kleuren registreren → verschillende ontwikkeld → strijd:

  • Kinemacolor: UK, filter in camera die kleuren opvangt, speciale soort camera → niet handig

  • Technicolor: 3 filmrollen elk eigen kleur en op elkaar gelegd, samenwerking Disney

  • Eastmancolor: doorbraak, 3 kleuren op 1 filmrol

• zwart-wit films → blijven aanwezig

Filmproductie en -consumptie na WOII: technologische vooruitgang: camera’s en dragers

• sinds ontstaan film → opgenomen op pellicule (=filmrol) → verschillende formaten

• monteren → filmrollen knippen/plakken

• film op fysieke dragers → doorgegeven van grote naar kleine bioscopen

• 1990 → overschakeling digitale camera’s/projectoren

  • ervoor uitgevonden → later aangepast voor film

  • monteren → digitaal knippen/plakken

• films op pellicule → nog aanwezig

  • bv.: The Brutalist

Filmproductie en -consumptie na WOII: technologische vooruitgang: speciale effecten

• sinds ontstaan film → experimenten:

  • optische illusie via stop-substitutie + meervoudige belichting → camera stoppen, veranderen, verder filmen

  • ontwikkelingen nieuwe technieken → bv.: green screen, motion capture, …

• jaren 1980-1990 → meer digitale effecten

• 2017 → AI en Deepfake

• oude technieken → blijven aanwezig → bv.: Here

Filmproductie en -consumptie na WOII: technologische vooruitgang: motieven

• technologische ontwikkelingen → film niet fundamenteel veranderd

• motieven ontwikkelingen nieuwe technieken:

  • artistiek → kunst maken

  • economisch → geld verdienen, efficiënter + goedkoper

  • commercieel → publiek blijven lokken

  • functioneel → problemen oplossen

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderende consumptiepraktijken: algemeen

• zuilen blijven actief in film

• luxueuze filmpaleizen + goedkope wijkbioscopen

• evolutie:

  • van piek …

  • … naar daling …

  • … naar andere bioscopen

• bioscoop bezoek → minder + selectiever

• herleving buurtbioscopen

• filmindustrie → meer dan bioscopen

  • daling bioscoopbezoek =/ dalende populariteit film

  • film kijken → tv, video, dvd, internet, streaming

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderende consumptiepraktijken: van piek …

• verdere groei bioscopen België

  • kleine steden + gemeenten

  • 1957 → 1/3 gemeenten minstens 1 bioscoop

• piek bioscoopbezoek → net na WOII

  • publiek → divers + alle klassen + alle leeftijden

  • wekelijks/dagelijks bioscoopbezoek

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderende consumptiepraktijken: … naar daling …

• na WOII → levensstijl + consumptiepraktijken veranderen

  • sociale, economische, culturele en technologische veranderingen → populariteit bioscoop daalt

• samenleving verandert → verschillende factoren:

  • stijgende lonen → concurrentie andere vrijetijdsbesteding

  • privatisering vrije tijd → huizen verbeteren dus aangenamer thuis + gebruik/bezit televisie (tv =/ einde film → film op tv

  • auto → mobieler + suburbanisatie (steden rond steden want bereikbaarder met auto)

• 1946 → bezoekersaantallen dalen → groei bioscopen blijft

• klein bioscopen → investeringen te groot → sluiten

• crisis + moeilijkheden → begin sterke daling bioscopen

Filmproductie en -consumptie na WOII: veranderende consumptiepraktijken: … naar andere bioscopen

• competitie met tv:

  • gebruik kleurenfilm, beter geluid, breedbeeld, veranderende bioscooparchitectuur, experimenten met 3D en geur cinema

• hoofdfilm + trailers/reclame → blijft over

  • actualiteit verdwijnt → tv nieuws

  • voorfilm/cartoon verdwijnt

• jaren 1960 → multiscreen + multiplex → antwoord dalend bioscoopbezoek:

  • grote zalen verdelen in kleine zalen

  • schaalvoordelen → minder personeel → lagere kosten

  • multiscreen bioscopen

• jaren 1990 → multiplex (8) naar megaplex (15) → minder bioscopen met meer zalen

• grote verspreiding → plaats nodig → verhuizen naar rand stad

• internationaal fenomeen:

  • concentratie verschillende dingen → winkels + bioscopen

  • grote bioscopen → grotere investeringen mogelijk

Disciplinering film: veronderstelde kracht film

• sterk geloof in kracht film → propagandamiddel + negatieve invloed bevolking (kinderen + lagere klassen)

• direct censuur vermijden → censuur wetgeving/zelfcensuur

Disciplinering film: disciplinering film België

• sinds ontstaan film → controle actief → zuilen belangrijke rol → controle door zuilen:

  • sterkst → katholieke zuil

  • ook socialisten, liberalen en vlaams-nationalisten

  • boycotten bioscopen/films

  • filmvertoning → banden met bioscopen + organisatie filmvertoning → verzuiling zorgt voor verspreiding filmzalen (elke zuil wil eigen bioscoop uit controle)

• angst voor:

  • bioscopen → donkere ruimte waar mensen bijeenkomen

  • inhoud → beïnvloed mensen

• gezondheid beschermen:

  • moreel → juiste waarden en normen

  • geestelijk → veroorzaakt mentale ziektes

  • lichamelijk → fysiek in donker

• controle staat:

  • door druk zuilen

  • 1920: Filmkeuringswet

  • 1921: Filmkeuringscommissie:

    • geen officiële censuur maar bescherming kind

    • kinderen niet toegelaten in bioscoop → enkel bij goedkeuring

    • criteria waar films aan moeten voldoen → geweld/misdaad, seks/lichaam, familie/huwelijk, …

  • wet niet streng, filmkeuring wel

  • manieren creëren om ermee om te gaan

  • eind jaren 1950 → invloed daalt:

    • moraal verandert, opkomst tv, minder controle

Disciplinering film: disciplinering film Hollywood

• VS → morele kritiek Hollywood → protesten snelle culturele veranderingen

• voorkomen overheidscensuur → zelfregulering MPPDA/MPPA:

  • belangenorganisatie voor studio’s

  • economische logica → voorkomen geld verliezen door ingrijpen van overheid

  • 1927: richtlijnen voor films → slecht gevolgd

  • 1930: MPPC of Hays Code

  • 1934 PCD → strengere toepassing Hays Code

• Hays code:

  • gedetailleerde lijst afspraken → mocht niet getoond worden + mocht getoond worden met ‘juiste’ morele les + officieuze regels

  • grijze zones + dubbele bodems → filmmalers spelen ermee

• 1940-1950: films gaan er tegenin → systeem brokkelt af:

  • algemene crisis Hollywood

  • moraal veranderd

  • minder strikt

• 1968 → systeem vervangen door ratingsysteem leeftijdscodes

  • GPG, PG-13, R, NC-17

  • grote invloed → reclame + maak van films

Disciplinering film: filmkeuring vandaag

• censuur + filmkeuring → bestaan nog

• meeste landen → systeem classificatie → bv.: kijkwijzer België

• internationale censuur:

  • aanpassing ondertiteling

  • andere versies

  • aanpassing oude films → moraal veranderd doorheen tijd