Osobowość z perspektywy dynamiki zachowania

Psychoanalityczne podejście Freuda

Skupia się na determinizmie i przyczynowości, analizuje zjawiska psychiczne w kategoriach naturalnych, wrodzonych i biologicznie uwarunkowanych. Osobowość składa się z interakcji trzech systemów: id, ego i superego. Organizm człowieka to złożony system energetyczny, zachowania i przeżycia determinują popędy.

Id (To)

Biologiczny komponent osobowości, najbardziej pierwotny i prymitywny, nasze popędy i instynkty. Zbiornik energii psychicznej, zaopatruje ego i superego. Dąży do przyjemności i unikania bólu.

Ego (Ja)

Psychiczny komponent osobowości, mediator między pragnieniami id a wymaganiami rzeczywistego świata. Stara się realizować potrzeby w sposób racjonalny, zasada rzeczywistości to odroczenie redukcji napięcia aż do osiągnięcia dobrych warunków. Jest częściowo nieuświadomione.

Superego (Nad Ja)

Społeczny komponent osobowości, reprezentuje zasady, normy i wartości kształtowane przez wychowanie i kulturę. Dąży do doskonałości, przekonuje id i ego do celów moralnych. Stara się zablokować zaspokajanie popędów.

Introjekcja (psychoanaliza Freuda)

„Wchłanianie” cech, wartości, zachowań.

Popęd (psychoanaliza Freuda)

Wrodzona psychiczna reprezentacja (pragnienie) wewnętrznego, somatycznego źródła pobudzenia (potrzeba). Determinuje wszystkie zachowania człowieka, człowiek nie ma nad nimi kontroli.

Lęk (psychoanaliza Freuda)

Stan napięcia, reakcja na zagrożenia ze środowiska zewnętrznego i motywator do działania. Gdy ego nie może sobie poradzić z lękiem, ucieka się do mechanizmów obronnych. Rodzaje: realistyczny, neurotyczny i moralny.

Lęk realistyczny (psychoanaliza Freuda)

Reakcja na rzeczywiste zagrożenie zewnętrzne. Występuje, gdy jednostka dostrzega niebezpieczeństwo w otaczającym świecie.

Lęk neurotyczny (psychoanaliza Freuda)

Lęk przed niekontrolowanym wybuchem nieakceptowanych impulsywnych zachowań, które mogłyby narazić osobę na karę. Pojawia się, gdy id wywiera zbyt dużą presję na ego. Może prowadzić do wypierania pragnień do nieświadomości.

Lęk moralny (psychoanaliza Freuda)

Lęk przed wewnętrzną karą (poczuciem winy/wstydu). Powstaje z konfliktu między ego i superego, może mieć realistyczną podstawę. Wynika z obawy przed utratą akceptacji społecznej lub poczucia że olewamy nasze standardy.

Mechanizmy obronne (psychoanaliza Freuda)

Negują, fałszują lub zniekształcają rzeczywistość. Działają bez udziału świadomości.

Wyparcie (Freud)

Nieświadome usuwanie z pamięci traumatycznych/nieprzyjemnych myśli. Osoba nie jest w stanie ich sobie przypomnieć, ale mogą one wpływać na jej zachowanie nieświadomie.

Zaprzeczanie (Freud)

Odrzucanie/ignorowanie bolesnych faktów lub uczuć.

Tłumienie (Freud)

Blokowanie/ignorowanie nieprzyjemnych uczuć/impulsów, może występować na różnych poziomach świadomości. Krótkotrwałe może być użyteczne

Projekcja (Freud)

Własne, nieakceptowane myśli przypisuje się innym osobom, odmawia uznania ich za część siebie, przenosząc odpowiedzialność na innych.

Reakcja upozorowana (Freud)

Przemiana nieakceptowanych/nieprzyjemnych uczuć w przeciwstawne formy.

Fiksacja (Freud)

Zafiksowanie się w rozwoju psychicznym na poprzednim etapie, bo następny krok wywołuje lęk.

Regresja (Freud)

W wyniku traumatycznej sytuacji osoba wraca do wcześniejszego etapu rozwoju.

Racjonalizacja (Freud)

Szukanie logicznych, usprawiedliwiających wyjaśnień dla swoich działań, próba poradzenia sobie z nieprzyjemnymi odczuciami związanymi z pewnymi decyzjami.

Intelektualizacja (Freud)

Ignorowanie emocjonalnego znaczenia sytuacji

Przemieszczenie (Freud)

Emocje są kierowane na obiekt „bezpieczniejszy” niż ten, co je wywołał. Pozwala rozładować napięcie bez konfrontacji z jego prawdziwym źródłem.

Sumblimacja (Freud)

Przekształcenie impulsów/popędów/emocji w formę społecznie akceptowaną i produktywną.

Rozwój psychoseksualny (Freud)

1. Faza oralna (0-2rż)

2. Faza analna (2-3rż)

3. Faza falliczna (4-5rż)

4. Faza latencji (5rż do dojrzewania)

5. Faza genitalna (dojrzewanie do dojrzałości)

Faza oralna (Freud)

Koncentracja libido w obszarze ust.

Faza analna (Freud)

Koncentracja energii libido w obszarze odbytu. Trening czystości to pierwsza zewnętrzna regulacja popędu.

Faza falliczna (Freud)

Koncentracja libido w okolicach genitalnych. Zainteresowanie własnym ciałem i różnicami płciowymi. Kompleks edypa, lęk przed kastracją, zazdrość o penis.

Faza latencji (Freud)

Poznawanie świata, osłabienie pobudzenia seksualnego i napięcia.

Faza genitalna (Freud)

Ponowne pobudzenie seksualnych i napięć, dojrzała ekspresja libido, miłość nie jest narcystyczna, energia popędowa jest inwestowana w miłość i pracę.

Osobowość oralno-bierna (Freud)

Wywołana frustracją we wczesnym okresie fazy oralnej. Beztroska pogoda ducha, nadmierna zależność, łatwowierność, oczekiwanie opieki.

Osobowość oralno-sadystyczna (Freud)

Wywołana frustracją w okresie, gdy dziecko ma poczucie siły (zęby, poruszanie się). Kłótliwość, zachłanność, roszczeniowość, zawiść, złośliwość, nieufność.

Typ analno-retencyjny (Freud)

Zatrzymywanie uczuć, upór, skąpstwo, sztywność, pedantyczność, przymus samokontroli, brak spontaniczności.

Typ analno-ekspulsywny (Freud)

Impulsywne wyrażanie gniewu w nieodpowiednich momentach, niezorganizowanie, nieuporządkowanie.

Znaczenie psychoanalizy

• Inspiracja do kolejnych badań i teorii

• Znaczenie nieświadomości

• Wpływ okresu dzieciństwa na rozwój człowieka

• Koncepcja mechanizmów obronnych

• Psychoterapia i metoda swobodnych skojarzeń

• Nowe, bardziej humanitarne podejście do leczenia zaburzeń psychicznych

Psychologia analityczna Carla Junga)

Mówi o nieświadomości zbiorowej. Została zauważona na podstawie symboliki używanej w różnych kulturach. Przekazywane doświadczenia z pokolenia na pokolenie. Wspólny sposób myślenia i rozumienia świata. Podstawowe elementy to archetypy.

Archetypy (analityczna Junga)

Uniwersalne, pierwotne wzorce myślenia i emocji, odzwierciedlające wspólne doświadczenia ludzkości. Rodzaje: cień, animus i anima, stary mędrzec, wielka matka.

Cień (analityczna Jung)

Nieakceptowane, zwierzęce siły w człowieku. Wrodzone pragnienia i popędowe impulsy.

Animus i Anima (analityczna Jung)

Archetypy płci przeciwnej w psychice.

Stary Mędrzec (analityczna Jung)

Dojrzałość, mądrość, umiejętność przewidywania

Wielka Matka (analityczna Jung)

Opiekuńczość, płodność, pokarm, odrzucenie, obojętność, niszczące wymagania

Kompleksy (analityczna Jung)

Całości obejmujące myśli/uczucia/zachowania. Koncentracja uwagi wokół jakiejś osoby/aktywności. Mogą być świadome lub nieświadome. Determinują zachowania.

Ekstrawersja (analityczna Jung)

Potrzeba wrażeń, aktywność, zaangażowanie

Introwersja (analityczna Jung)

Refleksja, dociekliwość, skłonność do analizowania uczuć

Funkcje psychiczne (analityczna Jung)

Wartościowanie informacji: myślenie, uczucie. Odbiór informacji: percepcja, intuicja. Dominująca postawa i funkcja określają typ osobowości.

Rozwój osobowości (analityczna Jung)

Osobowość to całościowa realizacja pełni naszej istoty, ideał, kierunek rozwoju. Zmiany osobowości zmierzają ku integracji przeciwieństw. Dominujące i stłumione funkcje psychiczne dokonują syntezy i człowiek może korzystać jednocześnie z np. myślenia i intuicji.

Pełnia ludzkiego funkcjonowania (analityczna Jung)

Ujawnia się, gdy człowiek może robić wszystko. Być ambiwertykiem, myśleć, odczuwać, spostrzegać i przeczuwać.

Jaźń/self (psychoanalityczna Junga)

Centralny system osobowości, którego rozwój następuje poprzez integrację przeciwieństw i tworzenie z nich złożonej całości (archetyp mandali).

Personologia Henry’ego Murraya

Osobowość kształtuje się na bazie biologicznych predyspozycji, we wzajemnej interakcji ze środowiskiem. Osobowość staje się zrozumiała w świetle historii jej kształtowania się, w perspektywie narracyjnej

Osobowość wg Murraya

Jest to abstrakcja formułowana przez teoretyka, a nie opis. Odnosi się do wielu zdarzeń (osobowość=historia osobowości). Obejmuje stałe i powtarzalne oraz nowe i unikalne elementy. Nadaje spójność i kierunek aktywności jednostki, jest zlokalizowana w mózgu. Jest zmienna.

Badania osobowości Murraya

Trzeba brać pod uwagę sekwencję zachowań w czasie (trendy), a nie tylko pojedyncze zachowania.

Potrzeba (person Murray)

Podmiotowy element relacji jednostka-środowisko

Presja (person Murray)

Relacja między jednostką a otoczeniem, zewnętrzny odpowiednik potrzeby. Rodzaje: alfa (rzeczywiste) i beta (wyobrażone)

Przystosowanie (person Murray)

Proporcje między potrzebami a presjami

Temat (person Murray)

Powtarzająca się interakcja między potrzebą a presją.

Test Apercepcji Tematycznej TAT (person Murray)

Osoba badana opowiada historię na temat sytuacji przedstawionej na obrazku. Test służy do odkrywania nieświadomych, zahamowanych skłonności.

Neopsychoanaliza Karen Horney

Daje nacisk na społeczne i kulturowe wpływy oraz znaczenie relacji międzyludzkich w rozwoju osobowości. Przeciwstawia się determinizmowi biologicznemu.

Osobowość wg Karen Horney

Kształtuje się na podstawie wczesnodziecięcych doświadczeń oraz jakości kontaktów interpersonalnych we wczesnym dzieciństwie.

Lęk podstawowy (neopsych Horney)

Poczucie osamotnienia i bezradności w świecie odebranym jako potencjalnie wrogi. Troskliwa opieka rodziców redukuje lęk. Skutki trudności ze strony rodziców: podstawowa wrogość, lęk wtórny i neurotyczne konflikty.

Neurotyczne konflitky (neuropsych Horney)

Utrata kontaktu z prawdziwym Ja (self), kompulsywna potrzeba bezpieczeństwa i aprobaty

Rodzaje neurotycznych potrzeb (neopsych Horney)

• Uczucia i uznania

• Partnera, który weźmie w swoje ręce życie danej osoby

• Zamykania swojego życia w wąskich granicach

• Władzy

• Wykorzystywania innych

• Prestiżu

• Podziwu własnej osoby

• Osiągnięć

• Samowystarczalności i niezależności

• Perfekcji i nienaruszalności

Nieadaptacyjne postawy wobec świata (neopsych Horney)

Ku ludziom, przeciw ludziom i od ludzi

Postawa ku ludziom (neopsych Horney)

Poszukiwanie bezpieczeństw w przychylności i akceptacji innych, osoba która zawsze ustępuje i rezygnuje ze swojego zdania, unikanie odrzucenia. Neurotyczna potrzeba uczucia i uznania.

Postawa przeciw ludziom (neopsych Horney)

Dążenie do kontroli i dominacji nad innymi, podświadome wykluczenie możliwości nawiązania pozytywnej relacji. Neurotyczne potrzeby władzy i wykorzystywania innych.

Postawa od ludzi (neopsych Horney)

Wycofanie z relacji i rywalizacji jako sposób radzenia sobie z zagrożeniem emocjonalnym. Neurotyczne potrzeby samowystarczalności i perfekcji.

Neopsychoanaliza kulturowa Ericha Fromma

Zachowanie determinowane jest przez czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, głównie społeczne i kulturowe. Odejście człowieka od natury sprawiło, że stłumili instynkt. Wraz z rozwojem nauki i społeczeństwa wzrasta wolność człowieka, pogłębiając oddzielenie od natury i alienację w relacjach międzyludzkich.

Ucieczka od wolności (kulturowa Fromm)

Poddanie się sile autorytetu, wzrost bezpieczeństwa kosztem wyrzeczenia się wolności i możliwości kierowania własnym losem. Indywidualne wybory są połączone z odpowiedzialnością i lękiem. Wraz z wzrostem wolności, człowiek czuje się coraz bardziej samotny i wyobcowany.

Sposoby rozwiązania dylematu wolności (kulturowa Fromm)

Zjednoczenie z innymi ludźmi w duchu miłości i wspólnej pracy, bezsensowna destrukcja, uzależnienie od drugiego człowieka

Potrzeby (kuturowa Fromm)

Są wynikiem kulturowej ewolucji człowieka i służą odbudowie połączenia z naturą oraz poczuciu bezpieczeństwa.

Rodzaje potrzeb (kulturowa Fromm)

• Potrzeba powiązań – chęć tworzenia bliskich relacji z innymi

• Potrzeba transcendencji – dążenie do tworzenia, przekraczania siebie, szukania wyższych wartości i sensu

• Potrzeba zakorzenienia – potrzeba poczucia przynależności do społeczeństwa, stabilności i bezpieczeństwa

• Potrzeba tożsamości – dążenie do zrozumienia siebie, poszukiwanie własnej niepowtarzalności

• Potrzeba systemu orientacji – potrzeba porządkowania doświadczeń i informacji

• Potrzeba stymulacji – potrzeba aktywności i wyzwań

Typ charakteru (Fromm)

Powstaje dzięki interakcji między potrzebami, a kontekstem społecznym.

Charakter receptywny (Fromm)

Bierność, zależność, konformizm, potrzeba akceptacji i aprobaty, niskie zaangażowanie

Charakter eksploatorski (Fromm)

Energia, agresywna koncentracja na sobie, zaufanie do siebie, duma, skryte poczucie odizolowania

Charakter gromadzący (Fromm)

Gromadzenie zasobów, dóbr, metodyczność działania, pragmatyzm, lojalność wobec innych, sztywność myślenia, niski poziom wyobraźni

Charakter marketingowy (Fromm)

Łatwość w autoprezentacji, celowość działania, ciekawość świata, oportunizm, otwartość na zmiany, powierzchowność relacji, obojętność wobec innych, brak sensu w życiu

Charakter produktywny (Fromm)

Wyodrębniona tożsamość, autonomia, zdolność do spontanicznego działania i kreatywności, pewien stopień altruizmu

Charakter biofiliczny (Fromm)

Miłość do życia i młodości, witalność, radość istnienia

Charakter nekrofiliczny (Fromm)

Fascynacja śmiercią, destrukcją i zniszczeniem

Zdrowa osobowość (kulturowa Fromm)

Jest związana z typem produktywnym i zawiera części każdego z typów.

Interpersonalna teoria psychiatrii (Harry Sullivan)

Widzi osobowość jako system energetyczny. Osobowość widzi jako coś hipotetycznego, iluzję wyjaśniającą zachowanie człowieka. Uczymy się zachowań wchodząc w interakcje z otoczeniem. Aktywność człowieka zależy od interakcji z otoczeniem i impulsów (nie libido).

Dynamizmy (interperson Sullivan)

Każde zachowanie człowieka jest transformacją energii. Są to względnie trwałe wzorce tej transformacji, sposoby reagowania przypominające nawyki. Zaspokajają potrzeby i chronią przed lękiem.

Lęk i potrzeba (interperson Sullivan)

Główne powody napięć psychicznych człowieka. Wynikają z dążenia do bezpieczeństwa i satysfakcji. Jak nie są zaspokojone, organizm zmniejsza swoją aktywność (aż po apatię).

Lęk (interperson Sullivan)

Jest wytworem stosunków interpersonalnych. Pojawia się w interakcji z innymi ludźmi poprzez mechanizm indukowania (rodzic przekazuje lęk dziecku, zasada empatii). Aby uniknąć lęku człowiek musi zastosować środki ochronne tworzące system jego jaźni (Ja).

Personifikacje (interperson Sullivan)

Obronne wyobrażenia o innych osobach, które pomagają zredukować lęk i niepewność w relacjach, np. przewidywania jak ktoś się może zachować. Rodzaje: samego siebie i wspólne

Dysocjacja (interperson Sullivan)

Izolowanie zbyt zagrażających elementów doświadczeń od Ja w formie nie-Ja. Jest to stan patologiczny.

Psychologia indywidualna Alfreda Adlera

Osoba, u której jakiś narząd jest słabszy może kompensować tę słabość poprzez intensywne ćwiczenia albo rozwój innych narządów. Powszechnym doświadczeniem każdego dziecka jest poczucie niższości i bezradności. Wysiłek człowieka do poradzenia sobie z poczuciem bezradności bierze się od woli mocy (pogląd wcześniejszy) i dążeniem do przezwyciężenia (pogląd późniejszy)

Rodzaje dążenia do przezwyciężenia (indywidu Adler)

Forma neurotyczna, zdrowa i nieprzystosowanie

Forma neurotyczna (indywidu Adler)

Pragnienie mocy i sprawowanie kontroli nad innymi ludźmi

Forma zdrowa (indywidu Adler)

Dążenie wzwyż, od przeciętności w kierunku integracji i doskonałości poprzez uczucia społeczne i współpracę, oraz asertywność i rywalizację.

Nieprzystosowanie (indywidu Adler)

Niepełne rozwinięcie zainteresowań społecznych. Może to być stawianie sobie zbyt wygórowanych celów, posiadanie zbyt sztywnego i dogmatycznego stylu życia, życie w swoim prywatnym świecie.

Zainteresowania społeczne człowieka (indywidu Adler)

Obecne od wczesnego dzieciństwa, obejmują wrodzone pragnienie i poczucie wspólnoty. Wg Adlera kolejność narodzin ma znaczenie w życiu człowieka i jego osobowości.

Styl życia (indywidu Adler)

Unikalny sposób przystosowania. Wywodzi się z utrwalonych w pamięci pierwszych świadomych doświadczeń dziecka. Jest wzbogacany i modyfikowany w dorosłości poprzez włączenie świadomych motywów (celów na przyszłość).

Zasada fikcyjnego finalizmu (indywidu Adler)

Tworzymy wizję przyszłości, i choć jest ona wyobrażamy, to działamy jakby to była prawda.

Nurt psychologii humanistycznej

Centralność człowieka, dążenie do rozwoju, holistyczne spojrzenie, podmiotowość doświadczenia, samorealizacja, relacje interpersonalne

Teoria samoaktualizacji Abrahama Maslowa

Człowiek z natury dąży do aktualizacji wewnętrznych potencjalności (samoaktualizacja). Istnieją jednak co najmniej cztery potrzeby bardziej podstawowe od niej, których zaspokojenie jest konieczne dla prawidłowego funkcjonowania.

Samoaktualizacja (Maslow)

Skłania człowieka do realizacji jego wrodzonych i unikalnych potencjałów, przekraczając potrzeby podstawowe. Osiągnięcie tego poziomu jest możliwe, dopiero gdy podstawowe potrzeby zostaną zaspokojone.

Motywacja braku (samoaktual Maslow)

Niezaspokojone potrzeby podstawowe dominują dążenia człowieku (wyrównanie braku i redukcja stanu napięcia)

Motywacja istnienia (samoaktual Maslow)

Aktywność służąca zaspokojeniu potrzeb wyższych. Nie redukuje ich, a wręcz nasila. Jest to aktywizacja dążeń do wzrostu i wzbogacenia doświadczeń, realizacji wartości-istnienia.

Piramida potrzeb Maslowa

1. Potrzeby fizjologiczne

2. Potrzeba bezpieczeństwa

3. Potrzeba przynależności i miłości

4. Potrzeba szacunku

5. Potrzeba samoaktualizacji

Dojrzała i zdrowa osobowość (samoaktual Maslow)

Sprawna percepcja rzeczywistości, akceptacja siebie i innych, spontaniczność, prostota i naturalność, nastawienie zadaniowe i problemowe, dystans wobec rzeczywistości, potrzeba prywatności, autonomia, ciągła świeżość ocen, doświadczenia mistyczne i doznania szczytowe, poczucie wspólnoty z innymi, zdolność do miłości, demokratyczna struktura charakteru, zdolność różnicowania środków i celów, filozoficzne i niezłośliwe poczucie humoru, twórcze nastawienie, zdolność do przekraczania wpływów kulturowych

Obecna teoria samoaktualizacji

• Badania nad dobrostanem

• Indywidualne znaczenie potrzeb i priorytetów

• Doświadczenie przepływu (flow)

• Potrzeby nie muszą być zaspokajane sekwencyjnie

• Akcje humanitarne, a hierarchiczność potrzeb (?)

• Perspektywa ewolucyjna

• Różnice kulturowe

Fenomenologiczna teoria Carla Rogersa

Natura ludzka jest dobra, o czym świadczy zdolność do zdrowego i twórczego myślenia. Człowiek posiada wrodzony, biologiczny program rozwojowy którego na początku spełnianie zależy od środowiska, a później od własnej aktywności. Czynniki zewnętrzne mogą ten rozwój utrudnić lub uniemożliwić. Każda jednostka postrzega świat w sposób subiektywny, niepowtarzalny.