beeldthema's byzantijnse kunst

Triniteit

Drie identieke of gelijkaardige figuren; vaak drie engelen rond een tafel (variant: Philoxenie van Abraham); soms Vader als oude man

Philoxenie van Abraham

Drie engelen aan tafel bij Abraham en Sara; boom van Mamre; architectuur + maaltijd; prefiguratie van de Triniteit.

Evangelistensymbolen

Matteüs = mens/engel; Marcus = leeuw; Lucas = stier; Johannes = adelaar; vaak in hoeken van een evangelistenportret of in mandorla rond Christus.

mandylion

Niet-handgemaakt gelaat van Christus op doek; enkel hoofd; doek vaak uitgespreid tussen engelen.

Apostelcommunie

Christus deelt brood en wijn uit aan twee apostelrijen; twee processies naar Christus; altaar aanwezig; liturgische setting.

Doopsel van Christus

Christus in de Jordaan, meestal naakt; Johannes de Doper rechts; engelen links met doeken; duif van de Geest boven Christus; water als verticale strook.

Transfiguratie

Christus in mandorla op berg; stralend wit; drie apostelen onderaan (Petrus, Jakobus, Johannes) vallen of reageren dramatisch; profeten Mozes & Elia aan weerszijden.

Laatste Avondmaal

Christus aan tafel met apostelen; halfronde tafel; Johannes leunt tegen Christus; Judas vaak geïsoleerd of grijpt naar schaal.

Kruisiging

, Christus aan het kruis; Maria links, Johannes rechts; soms Longinus en Stephaton; schedel van Adam onder het kruis; Christus vaak met gesloten ogen (Byzantijns).

Hetoimasie

Lege troon met kruis of evangelieboek; soms duif; engelen ernaast; symbool van het Laatste Oordeel en de voorbereiding van de troon.

Hemelvaart,

Christus in mandorla gedragen door engelen; Maria centraal onderaan, omringd door apostelen; twee engelen wijzen omhoog.

Schoot van Abraham

Abraham als patriarch met zielen (kleine figuurtjes) in een doek of schoot; paradijsscène; vaak in Laatste Oordeel.

Presentatie in de tempel

Maria overhandigt Christus aan Simeon; altaar aanwezig; profetes Hanna met schriftrol; Christus soms in doek.

Annunciatie

Aartsengel Gabriël benadert Maria; Maria op troon of staand; spoel/rode draad als symbool van de incarnatie; architectuur op achtergrond.

Geboorte van Christus

Christus in kribbe in grot; Maria liggend; os en ezel; badscène met vroedvrouwen; engelen en herders; Jozef vaak melancholisch afgezonderd.

Koimèsis

Maria liggend op baar; Christus boven haar met haar ziel als klein kind; apostelen rond het bed; engelen aanwezig.

Anastasis

Christus daalt af in de hel; trekt Adam en Eva uit hun graven; gebroken poorten onder zijn voeten; profeten en koningen aanwezig.

Deësis

Christus tronend centraal; Maria links en Johannes de Doper rechts, beide in smeekgebaar; vaak in iconostase.

Bewening van Christus

Christus’ lichaam wordt beweend; Maria houdt zijn hoofd; Johannes en vrouwen aanwezig; vaak grafsteen zichtbaar.

Christus Immanuël

Jonge Christus, bijna kinderlijke trekken; vaak met boekrol; symbool van de vleeswording.

Pantokrator

Halffiguur van Christus; streng frontaal; boek (open/dicht); zegeningsgebaar; vaak in koepel.

Christus tronend in de Heerlijkheid

Christus op troon; mandorla; omringd door engelen of evangelistensymbolen.

Moeder Gods van het Teken

Maria orans (handen omhoog); Christus als medaillon op haar borst.

Hodegetria

Maria wijst naar Christus

Eleousa / Glykophilousa

Maria en Christus met wangen tegen elkaar; tedere omhelzing; Christus grijpt soms aan haar sluier.

Tronende Moeder Gods

Maria op troon met Christus; vaak engelen achter haar; koninklijke iconografie.

Geboorte van Maria

Anna op bed; dienaressen wassen Maria; Joachim aanwezig; huiselijke setting.

Presentatie van Maria

Kleine Maria op trap; hogepriester ontvangt haar; ouders achteraan; tempelarchitectuur.

Epifanie / Doopsel

Zie Doopsel van Christus.

Opdracht van de Heer

Zie Presentatie in de tempel.

Intrede in Jeruzalem

Christus op ezel; leerlingen volgen; kinderen leggen mantels of takken; stadspoort zichtbaar.

Pinksteren

Apostelen in halfronde opstelling; lege troon of kosmosfiguur onderaan; geen duif (anders dan Westers).

Opwekking van Lazarus

Christus wijst naar graf; Lazarus in windsels; zusters Maria & Marta; grafspelonk; helpers openen graf.

Johannes de Voorloper

Asceet; wilde haren; kameelharen kleed; schriftrol “Zie het Lam Gods”; soms vleugels (engel van de woestijn).

Heilige Nikolaas van Myra

Bisschop; omoforion met kruisen; kalend gezicht; vaak drie gouden bollen of kinderen in kuip.

40 martelaren van Sebaste

Naakte mannen in ijsmeer; wachters aan de kant; soms één die afhaakt en één die zijn plaats inneemt.

Hemelladder

Ladder naar Christus; monniken klimmen; demonen trekken sommigen naar beneden; engelen helpen omhoog.

moeder gods elousa

tedere moeder gods, liefkozend

moeder gods orante

Maria frontaal afgebeeld met geheven armen en geopende handen

moeder gods hodegetria

zij die de weg wijst