les 11) Naturalisme in Nederland

.

hoe is Lydewijde een voorloper van naturalisme?

• objectieve verteller

• onderzoekende functie op contemporaine werkelijkheid

• fatale afloop voor André kortenaer

• femme fatale in dit verhaal zal later vaker voorkomen in fin-de-siècle

noem de 4 tachtigers voor naturalisme

• lodewijk van deyssel

• frederik van Eeden

• Louis Couperus

• Marcellus Emants

→ allemaam pathologische naturalisme

waar gaat Eline Vere over van Louis Couperus?

bekendste voorbeeld van een nerveuse vrouw, eline is afkomstig uit hogere klasse en werd vroeg al een wees. Cliche: ze is op zoek naar menselijk geluk, ze wil een huwelijkspartner, maar het verschil met andere gelijkaardige verhalen is dat er minder een plot is maar meer psychische insteken, ze maakt veel fouten, labiele gemoed, erfelijk belast (naturalistisch element), ze is hypersensitief, ze heeft te hoge verwachtingen van het burgerlijke leven en loopt zich kapot, ze blaast haar verloving af (met Otto), ze werd zo sad, ze sterft van een overdosis aan morfine.

naturalistische kenmerken:

• observerende vertelinstantie, zelden intervenieert en afstandelijkheid bewaart

• verklaring voor Elines gedrag wordt gezocht in erfelijke aanleg

• algehele sfeer van noodlottigheid, fatalisme en determinisme

welke roman werd gezien als anti-Eline Vere

Hilda van Suylenburg

• Hilda: nuchterder, rationeel, verstandig, laat zich niet kisten door een noodlot, maar stroopt de mouwen op. Vindt een roeping en zet zich in voor de verbetering van de samenleving.

• Speelt ook mee: Eline Vere was natuurlijk geen goed rolmodel voor het feminisme. Te flauw, te hysterisch, te labiel, te afhankelijk, te navelstaarderig... Kortom: te handelingsonbekwaam! Een bevestiging van het patriarchale cliché dat de bewegingsvrijheid voor de vrouw in de weg stond.

waar gaat Juffrouw Lina over van Marcellus Emants?

apart verhaal in naturalisme, er is een ik-verteller aan het woord, een man die zijn vrouw vermoord op de eerste pagina, de rest van het verhaal vertelt hoe dat tot stand is gekomen, zeer ondenkbaar in het verhaal.

waar gaat ‘een liefde’ van Lodewijk van Deyssel over?

• mathiilde (jonge vrouw van burgerlijke afkomst)

  • woont met papa in amsterdam, beschermt van buitenwereld, weet alleen van romance via dromen en idealen

  • Jozef van wilden vraagt haar ten huwelijk

  • ze is blij maar ook sad dat ze papa gaat moeten verlaten

• tijdens verloving leeft mathilde in haar verliefdheid, idealiseert Jozef

  • maar is ook steeds confused: begrijpt eigen lichamelijke gevoelens iet en Jozef wordt steeds minder spontaan en teder, relatie wordt afstandelijk en raadselachtig

• trouwen, vertrekken op huwelijksreis: Jozef wordt meer afstandelijk en ze vind de seks ook niet aangenaam, mist leven van vroeger met papa

• ze beseft dat zij en jozef te verschillend zijn (hoofdstuk 5)

• krijgt een kind, maar is nog steeds niet gelukkig; gezondheid gaat achteruit en heeft meer lichamelijke en psychische problemen

• ze wordt ziek: ze blijft achter als een gebroken vrouw, slachtoffer van haar illusies, opvoeding, en maatsch. verwachtingen

geef 2 voorbeelden van internationale voorlopers van pathologische naturalisme

• Madame Bovary (1857), G. Flaubert

• Anna Karenina (1877): L. Tolstoi

Wie is Lodewijk van Deyssel?

• lid van een bekende katholieke schrijversfamilie

  • papa was een tijd lang hoofdredacteur van Dietsche Warande

• werkt mee aan oprichting van De Nieuwe Gids

• zocht inspiratie in frans naturalisme

• schrijver van ‘Een liefde’, onafgewerkt

• eind 1880: opzoek naar eigen variant van naturalisme, voegt daarna bekende hoofdstuk 13 toe aan Een Liefde

• keert zich af van naturalisme en omarmt symbolisme daarna

welke kenmerken van pathologisch naturalisme worden er in Een Liefde toegevoegd?

• zenuwachtige, overgevoelige vrouwelijke hoofdpersonage

• karakters geboetseerd door erfelijkheid en omstandigheden

• expliciete beschrijvingen (vrouwelijke seksualiteit, taboedoorbrekend)

• Noodlotsfeer: overspannen verwachtingen kunnen alleen maar in teleurstelling uitlopen

wat is sensitivisme?

een subjectief naturalistische proza, minder registrerend, meer impressionistisch en lyrisch-expressief

typisch:

• gebruik van synesthesieën

• neologisme

• nevenschikking

• woordkoppelingen

leg uit hoe Van Deyssel van naturalisme naar symbolisme ging

Van Deyssel verlaat het platte naturalisme en verkent een hogere spirituele dimensie achter de zintuigelijk waarneembare werkelijkheid à neigt al naar symbolisme.

is ‘Een Liefde’ emancipatoir?

• Masturbatie scene op het einde = breekt taboes: ze heeft geen man nodig om tot seksueel genot te komen.

• Jozef is sceptisch: hij beseft dat er iets is veranderd, maar hij denkt dat Mathilde is vreemd gegaan, hij kan niet beseffen dat een vrouw haarzelf genot kan brengen, hij denkt dat er een andere man achter schuilt.

• kritische observaties over de positie van de vrouw in de toenmalige samenleving

→ zelfs Tachtigers hadden het moeilijk met dit boek door alle taboes dat het doorbrak

Mathildes ervaringen worden niet altijd objectief weergegeven, maar met haar eigen bewustzijn (zoals in modernisme. wat is de term daarvoor?

stream of consciousness

wat vond cecile de jong van breek en donk van Een Liefde?

• geen voorstander van het zenuwachtige, flauwe, hysterische vrouwelijke protagonist (in eigen boek ‘Hilda van Suylenburg is de protagonist rationeel en uitgesproken)

• maar vond het wel een goede roman: een goed voorbeeld van de burgertragedie die liet zien hoe vastgeroeste conventies “alle gloed en hoogheid dooft”.

leg uit wat ‘van de koele meren des doods’ van Frederik van Eeden inhoud

• poging tot aemulatio van Een Liefde

• opnieu: nerveuze, depressieve, erfelijk belaste vrouw,
  Hedwig Marga de Fontayne, raakt verstrikt in een
  dysfunctioneel huwelijk dat niet werkt (cf. Mathilde, Eline Vere)

• Gebruikelijke ellende: morfine-verslaving, zelfs
  prostitutie,... Maar: de toon is veel discreter dan bij Van Deyssel.

• En → het komt wel nog goed. Rol voor het geloof,
  ontworsteling aan naturalistisch noodlot

wat maakt van de koele meren des doods minder naturalistisch dan Een Liefde?

• vrouwelijk protagonist krijgt gelukkig einde door de rol van het geloof in het boek

hoe ligt naturalisme op de as tussen verlichting en romantiek?

verlichting

• als poetica in theorie eerder schatplichtig aan de verlichting

  • analyserende schriftcultuur van naturalisme steunt op positieve ideaal

  • observerende vertelinstantie → objectiviteit

  • aanvaarding van principes uit erfelijkheidsleer om personages te boetseren

Romantiek

• overspannen vrouwelijke personages

  • verzet tegen burgerlijk decorum, zelfdiscipline en gematigdheid

  • hartstocht en passie van vr hoofdpersonage (ware liefde zoeken)

  • ze beleven sublieme ervaringen

loopt vaak slecht af met vrouw, maar krijgt toch onze sympathie

er zit een anti-burgerlijke tendens in dit Ned naturalisme en verlangen naar vrijer wilder en vitaler leven