Delta

Kva er elvemunningen?

Der kvar elva møter havet, eit vatn eller ein innsjø

Kvifor dannes ein delta?

Ein delta danne fordi elvevatnnes hastigheit avtar ved elvemunningen og sedimentene som blei tranportert av elva avsettes - denne avsetningen kalles eit delta

Kva tre hovudprosesser påvirker deltaets form

* elvevatnes hastigheit ( fluvial dominert)
* påvirkning og innflytelse av bølger
* påvirkning og innflytelse av tidevatn

Delta klassifiseres ut i frå relativ innflytelse av dissse prosessene samt vassdjup og dominerande kornstørrese

Kva slags sub-miljø består ein delta av?

* delta falte ( delta top/plain)
* delta front= overgang flate-skråning
* delta skråning ( slope)
* prodelta= nederste del av deltaskråningen (under bølgebasis)

Kva består ei dalte flate av?

Består av ein eller fleire kanalar, kan variere i form og størrelse frå forgreina til meandrerande. Splitting av ein kanal til fleire er vanleg. Grovaste matreiale avsettast i kanalen. Kanalen omgitt av banker dominert av avsetning under flom kan være dekkt av vegetasjon

Kva kan crevasse splays gje?

Linseforma sandavsetningar på overflata

Kva er munningsbanker(subaqueous mouth bar)?

Avsetning ved kanalmunningen. Det gorvaste materiale avsettast først og finare materiale avsettast lengre utover, på delta skråningen

Kva prosessar kan omforme banker

Bølge- og/ eller tidevanssprosessar

Kva er helningsgraden på ein deltaskråning

Vareiere frå 1-30 grader, dei brattaste skråningane karakteriserer delta dominert av grovt materiale

Kva betyr progradasjon av ein delta?

At deltaet byggest ut i vatne eller havet

Kva fører til variasjon i morfologien og facies til ein delta

* elvevatnes hastigheit
* påvirkning og innflytelse av bølger
* påvirkning pg innflytelse av tidevatn

Kva er dei forskjellige typane av delta?

* elvedominert
* bølgedominert
* tidevansdominert

fins og blandiger av dei, og kvart moderne delta vil ha individuelle karaktristika pga ulik influens av dei kontorllerande faktorane

Korleis er ein finkorna-felta?

Lav gradient karkteriserer nedre del av store elve-systemer. Slike store elver transporterer sand som bedload og mykje leire og silt i suspensjon. Sand avsettes i kanalen og leveene. Delta-flaten domineres av leire og silt

Korleis er ein grovkorna delta ( fan-delta)?

Dannes i nærheita av områder med bratt relieff der elver inneheld mykje grovkorna materiale som avsettes ut i havet/ innsjø eller som ein alluvial vifte som prograderer ut i havet/ innsjøen. Progradasjon ut i ein innjø eller hav gir ein oppgråvningssekvens-frå fin sand avsatt lengst ute til gradvis grovare sand og grus og i nokre tilfeller stein og blokker øvst på delta skråninga overlagret av gtov alluviale eller fluviale facies på deltaflaten

Korleis er delta-flaten til ein grovkona delta?

Dei er ofte ein forgreina elv eller ein alluvial vifte som i større eller mindre grad omarbeides av bølger eller tidevatn (moderne eks viser alle størst innflytelae av bølger)

Korleis påvireker grunt vatn ein delta?

Dei prograderer raskare en i djupt vatn, og området som dekkes av delta loben er større. Har og vanligvis større deltaflate, ofte delvis dekket av vegetasjon som kan gje kol-lag. Deltafronten vil være sterkt påvirka av bølgeprosesser noko som kan gi godt sortert avsetninger

Korleis påverkar djupt vatn ein delta?

Ein større del blir avseatt på nedre del av deltafronten som er ofte relativt liten. Bølgepåvirkande elve-munningsbanker har ofte ein begrensa utstrekning fordi området som er påvirka av bølger er begrenset. Deltafronten er godt utvikla og ofte påvirka av gravitasjonsstraummar

Kva er ein gilbert-delta?

Grovkorna djupvanssdelta

* kombinasjon av tilførselen av grovt materiale og ein bratt skråning ut i havet/ innsjøen gir opphav til ein bestemt form på deltaet som er ulikt alla andre
* har ein karakteristisk tredelt oppbygging: topset ( deltafalte), forsett ( deltaskråning) og bottomsett ( prodelta)

Forklar topset( deltaflate)

Grunmarint til over havnivå dominert av grus avsatt frå forgreinete elver, i nokre tilfeller omarbeidet av bølgeprosesser

Forklar forset ( deltaskåning)

Forset som er bratte, helningsvinkel opp til 30 grader vanlig. Avsetning dominert av to mekanismer: debriflow beståande av dårleg sortert sedimenter og godt sortert grus avsattt av ein grain-flow. Utrasning av sedimenter også vanleg

Forklar bottomset( prodelta)

Nedre del beståande av finare materiale, mud, sand og noko grus kvar disse laga ligger tilnærma horisontalt

Korleis er avsetningene til ein gilbert delta?

Gir opphav til relativt-hellande konglomerat-avsetninger ( forset) mellom horisontale lag av sandstein ( bottomset) og konglomerat ( topset). Dei bratte, grovkorna konglomerat avsetningane er unike for gilbert-delta

Forkalar ein elve-dominert delta

Minimal effekt av tidevatn og bølger. Forma er kontrolert av fluviale transport- og avsetningsprosessar. Karakterisert ved ein velutviklet kanalform med godt utviklede leveer og overbank områder. Fluviale straummen fortsetter ut i havet/ innsjøen som ein undersjøisk straum. Bedlod og suspensjonsmateriale avsettes som submarine leveer som derved bygges opp til havnivå og forlenger delta it i bassenget og gir ein karakteristisk fuglefot form

Kva er ein vanleg karakteristika ved fluvialdominerte deltaer?

Ustabilitet av kanalene på grunn av meget låg gradient på deltaflaten. Dette fører til hyppige gjennombrudd av elvevatn og dannelse av nye kanaler. Eldre kanaler avsenøres. Gjentatte kanalskifte fører til overlappande, forlatte lober

Korleis ere in bølge-dominert delta?

Bølger frå sterke vinder har kapasitet til å refordele alle sedimeter avsatt på grunt vatn, særleg under storm- gjelder særleg elvemunning og elvemunningsbanker. Progradasjon av elvekanalen utover er begrenset fordi undersjøiske leveer ikkje dannes og bedload refordeles av bølger så snart den er avsatt. Viss bølgene kjem på skrå inn mot deltafronten fører det til alteral migrasjon av sediment som avsettes som avlange split og mouth bars orientert med lengste akse langs kysten

Korleis er sorteringa til ein bølgedominert delta

Bølger er effektive i å sortere avsetningerne og ein bølgedominert-delta har ofte bedre sortert munnningsbanker enn eit elve-dominert delta

Kva er årsaka til prograsjon av bølgedominerte deltaer?

Det er fordi bølgene ikkje transporterer vekk alt materiale frå elvemunningen

Forklar tidevanns-dominerte deltaer

Kanalen på deltaflaten karakteriseret bed reversgradering av straumningsretning og perioder med stillesand/ stopp i starumnig. Kan resultere i utvikling av kryss-skikting i to retninger og drapering av mud. Periodevis flom som dekker deltaflatern under perioder med høg vannføring i elva og høgvatn. Munningsbanker kan omarbeides til avlange banker vinkelrett på kystlinjen- kan vise to-retnings-krysskikting og drapering av mud

Forklar delta-sykler og stratigrafi

Ein avsnørt lobe vil gradvis kompakteres etter kvart som vatn presses ut og den synker inn under havnivå. Avsetningene som markerer avslutningen på sedimentasjon på ein lobe kalles avsnørings-facies og er peat ( myr/ torv) eller palaeosols ( pleo-jordsmonn). Ytterkanten er områder med finkornet avsetninger karakteriser ved lave sendimentasjonsrate. Kan være karakterisert ved stor grad av bioturbasjon

Kva sjer når ein elvekanal intar ein tidlegare påsisjon.

Då vil delta loben avsettes over ein eldre lobe. Dette resulterer i ein oppgrovnings-lobe avsatt over ein eldre og refereres til som deltasykler. Tjukkelsen av kvar sykel kontroleres av vassdjupet i havet/ innsjøen som deltaet progradere ut i. Små-skala oppfininfs-trender dannes ved innfylling av kanaler etter at det er avsnøret