les 3) Noordelijke Ned + Camera Obscura

gastles Valera: poezie Ned en camera Obscura

Wat is er opmerkelijk aan het gedicht “Holland groeit weer, Holland bloeit weer” ?

• het werd gepubliceerd in 1811 → de periode waarin we de Franse tijd zitten, wat opmerkelijk is gezien de inhoud! (heel Ned nationalistisch)

• de vers “Holland, uit zijn stof verrezen” = als een fenix die met zijn kracht uit stof is herrezen.

  • betekenis: “we liggen onder as, maar er breken andere dagen aan”.

  • → hoop dat de Hollandse natie sterker kan zijn

wat is de opzet van het gedicht ‘De Hollandse natie’ van Jan Frederik Helmers?

• dat ze trots moeten zijn

  • door de voorvader te benoemen in de lofzangen

• zelfbewustzijn bij Nederlanders opprikken

  • meest nationalistische gedicht van Ned literatuur

• betoog dat geen ander volk een roemrijker verleden heeft

• de Hollandse natie was ingelijfd bij FR keizerrijk van Napoleon

  • toenemende reddeloosheid, MAAR dit gedicht was een bron voor nieuwe hoop en veerkracht.

• vaderlandsliefde opwekken

hoe werkt Jan Frederik Helmers zijn doel om trots te zijn uit? (in Hollandse natie)

• hij spreekt het volk aan in eerste zang:

• verwijst naar grote namen uit de geschiedenis: symboliseren de aard van het land, belichamen nationale karaktereigenschappen. het zijn iconen voor bepaalde deugden. de helden zijn ook bescheiden.

• hij benoemt die helden om ze te vergelijken met de nieuwe helden; zij horen in het zelfde rijtje en zijn misschien zelfs beter dan de voorvaders,

• geeft allemaal elementen van deugd die de helden omarmen: bescheiden, dapper, trots.

• bevat ook elementen van primordialisme: grond geteeld, voorgeslacht, erfdeel, erfgoed, mijne aderen

welke andere term gebruiken we voor primordialisme?

Essentialistisch discours

• groepen een vaste, “natuurlijke” en onveranderlijke kern (essentie) hebben.

• bredere term: kan ook gaan over stereotypen: bv “vrouwen zijn van nature zorgzaam”.

wat verteld Helmers in de vijfde zang?

• verwijst nu concreet naar bekende wetenschappers (van meerdere Europese landen).

• maar hij zegt dat OOK Ned zijn eigen wet. helden heeft

  • bv: Christiaan Huygens die een natuur- en sterrenkundige was. Hij ontdekte de maan Titan, een maan van Saturnus.

• Hij erkent de grootheid, en geeft vervolgens aan dat die van Hollandse bodem ook in de roemrijke traditie horen.

wat verteld Helmers in de 6de zang van Hollandse natie?

• deze zang gaat over kunst

• benoemt meerdere Europese kunstenaars, maar in het geval van taal & literatuur zijn wij de overtreffende trap en doen we het beter dan de anderen

• ‘kreupelhout van vreemde grond’ → nationalisme: boom= onze dichtkunst is zoals de heilige eik in Wodans bos

• literair beeld: wij zijn als de mooiste boom ovv kunst, onze literaire productie zit diep geworteld in de grond, niet te vergelijken met anderen. helden van eigen bodem.

• hart onder de riem: laat je niet doen door vreemde mogendheden, kijk naar onze sterke wortels.

wat is verzetsliteratuur?

• Wending naar het verleden: nationaal historisme

  • doel: via historische zelfbesef een homogene gemeenschap creëren.

  • definitie: legitimeren en cultiveren van de nationale identiteit door beroep te doen op de geschiedenis

  • middel: verschillende media zoals schilderkunst, beeldhouwkunst, parades, tentoonstellingen, muziek en literatuur

• romantisch idee: Nederlandse taal als kloppend hart van de natie

• dubbeltijdigheid: via verleden een dialoog met het heden

waarom schreef Hendrik Tollens ‘Wien Neerlandsch bloed in de aders vloeit’

• het werd het officieel volkslied van Nederland

• was bedoelt voor Willem I om een de nieuwe natie te beginnen (VKN)

hoe werd ‘Wien Neerlandsch bloed de aders vloeit’ een typisch volksnummer? (hendrik tollens)

• eenvoudig rijm: iedereen kan het verstaan en snel meezingen

• wekt eenheidsgevoel op: er was verdeeldheid tussen orangisten en patriotten → volksnummer verteld daar niets over; enkel religieus gevoel, aanroeping van god.

• gaat om afzetting van vreemde smetten (de fransen)

• centraal: godsvrucht, vaderlandsliefde, eendracht en steun aan de vorst

• koning wordt als dapper en moedig voorgesteld EN vader van het huisgezin → niet macho, maar bescheiden.

Waarom was ‘huisgezind’ zo belangrijk voor Tollens?

• had belang voor het familiale en het knusse

• schreef veel gelegenheidspoezie voor familiale eventen: huwelijken, geboortes, etc.

• populair en herkenbaar

wie had er critiek op Tollens voor zijn ‘huisgezindheid’

Conrad Busken Huet

• hij vond het saai en dom

• kinderachtige woordspellingen en vals vernuft (geforceerde geestigheid)

Waar gaat “Op den eersten tand van mijn jongstgeboren zoontje” – Hendrik Tollens over?

• makkelijk straightforward gedicht

• lijkt eerst banaal, maar er zit een diepte in:

  • gods gunst, gods danke, alles komt van god

  • maar ook: aangemoedigd voor een nieuwe verzetsheld, vecht tegen de fransen.

• er wordt gelachen met dit soort gedichten, maar het resoneert wel goed.

• draai orde: geen compliment → geen vernieuwing, altijd hetzelfde.

beschrijf Hendrik Tollens

• dichter des vaderlands

• dé exponent van het God-vaderland-oranjegevoel

• jeugd: voorstander Bataafse revolutie

beschrijf Jan Frederik Helmers.

• tegen Bataafse revolutie

• tegen elke vorm van buitenlandse inmenging

• had felle kritiek tegen Bilderdijk

beschrijf Willem Bilderdijk.

• orangist → ging op ballingschap in Londen

• 1806: keerde terug naar Nederland, leerde lodewijk Napoleon Ned spreken (collaborator)

• schreef in 1811: Holland groeit weer, Holland bloeit weer!

• conservatieve cultuurcriticus

• zijn leerling isaac da costa werd hetzelfde

• zijn haarplukken werden verkocht als bijna relieken

wie was isaac da costa?

• tegen rede en wetenschap

• tegen afschaffing van slavernij

• tegen de grondwet

• tegen vrijheid van drukpers

• tegen bestrijden van ziekten en armoede (wil van god)

wanneer is iets kunst volgens Romantiek?

• moet origineel zijn

• genie: ambacht met een surplus

wat zijn centrale begrippen voor Romantiek?

• gevoel, expressie, verbeelding

• subjectiviteit en individualisme

• ervaring sublieme

• visionaire kracht dichter, maar tegelijk ook gekwelde figuur

waarom was Byron een hot topic en wat maakte hem bekend?

• afwijking aan voet, waar hij zich voor schaamde

• verliest zijn vader op jonge leeftijd aan zelfmoord

• geruchten over incestueuze relatie met halfzus

• homoseksualiteit

• waarom bekend: Childe Harold’s Pilgrimage (bijna autobiografisch)

wat betekent ‘Byromania’?

overdreven bewondering voor Byron

voorloper van de moderne celebrity/fan-cultuur

waarom was Byromania zo een schandaal?

• de cultuur van die tijd had sociale regels: alles moest netjes zijn in de ogen van society

  • non-conformist in een samenleving waar conformisme centraal stond.

• Byron was alles behalve netjes; sommige van zijn openlijke relaties waren niet oké, zijn ex Caroline Lamb schrijft een negatief boek over hem, laat zich portretteren op een gloomy exotische manier.

• Byron was niet mee met society: eigen kledij, spraak, gedrag, etc.

• massamedia zorgde ervoor dat Byromania ook snel kon verspreiden.

wie in de Nederlanden was (soort van) tegen Byron en waarom?

• Bilderdijks

• oerconservatief en religieus

  • Byron had niks met religie

• Byron droeg tulbanden en ouderwetse kledij, viel te veel op.

• toch zijn er parallellen:

  • beide zijn non-conformistisch (levensstijl)

  • gelijkenissen in hun romantisch zelfbeeld

wat is het archetype van de Byronic hero?

• gedreven door trauma en pijn, op zoek naar wraak en verlossing

• rebel, outcast, eenzaam en alleen

• melancholisch

• zelfdestructief

• anti-held: verenigt kenmerken van slechterik en slachtoffer

• hot as hell: seksuele aantrekkingskracht

• een soort bad boy

wat was Bilderdijks’ romantische cult of sorrow

• hypochonder (angst om ziektes te krijgen)

• was een opiumgebruiker (geen brood)

• melancholisch

• door armoede gefrustreerd

• → getormenteerde ziel van de romanticus komt tot uiting in zijn gedichten

wat is ‘De Kunst der Poëzy? bij wie hoort dit?

dit is de poëtica van Willem Bilderdijk

wat is poëtica?

• een set ideeën over hoe literatuur moet zijn (in dit geval hoe poëzie moet zijn)

• doorheen de geschiedenis hebben we er veel gekend

• de ideeën worden gearticuleerd in manifesten, pamfletten, etc.

• bedoelt om plaats te veroveren in literair veld.

  • afrekenen met voorgangers.

waarom heet het ‘De kunst der Poëzy’?

het is een zinspeling op ‘ars poëtica’

Hoe verschillen ars poëtica en Kunst der Poëzy?

• Ars poëtica

  • leerdicht: belangrijk voor didactische poëzie

  • prescriptief: set van universele regels

  • afgeleid uit canonieke werken

  • schrijven is een ambacht, kan je leren

• kunst der poëzy

  • ziet dichter als een genie

  • originaliteit belangrijk

  • tegen literaire theorievorming

  • vanuit gevoel dichten, niet regels

  • dichter heeft contact met het goddelijke, inspiratie

  • poëzie moet christelijk geïnspireerd zijn!

waarom zien we de romantiek van Bilderdijk niet als radicaal romantiek? en welk zegje gebruikten we daarvoor in de les?

Klapwieken zonder opvliegen

• het was nog dienstbare poëzie

• dichter is wel een soort profeet, maar nog altijd bemiddelaar (geen uitdrukking van eigen emoties)

• poëzie nog in relatie tot buitentalige werkelijkheid, geen l’art pour l’art.

• sterk religieus gekleurd

welke groep houdt wel een radicalere vorm van romantiek aan?

De Tachtigers

• lyrisch ik centraal: ‘ik ben een God in diepst van mijn gedachten’

• religie wordt slechts als beeldspraak gebruikt

• individuele expressie en emotie

wat is de Leidse ‘romantische club’?

• bijnaam voor Rederijker-kamer voor Uiterlijke Welbesprekendheid

• groep jonge student-auteurs zoals Johannes Kneppelhout, Johannes Hasebroek en Nicolaas Beets

• dweepten met Britse romantiek, bv Byron

• genie-cultus

Wie was Nicolaas Beets en wat is zijn verhouding tot Byron?

• apothekerszoon in Haarlem

• studeert theologie in leiden,

  • dubbele want enerzijds is hij voor religie, anderzijds voor Byron (die tegen religie is)

• heeft Byron vertaald

  • maar gematigder (want theologie)

  • soort ‘vingeroefening’

waar gaat José van Nicolaas Beets over en waarom is het een Byronic Hero?

• verhaal in jambische verzen over een Spaanse ridder die verdrietig over de dood van zijn ouders en teleurgesteld in de liefde, eenzaam en wraakzuchtig over de wereld zwerft.

• melancholie zowel innerlijk als uiterlijk

Hoe en waarom neemt Beets naarmate afstand van Byron?

• Neemt afscheid van ‘zwarte tijd’

• einde studententijd = einde zwart-romantische poëzie

• wil niet meer slipdrager van Byron zijn.

• schrijft een gedicht ‘mijn zwarte tijd’ waarin hij publiekelijk afstand neemt van Byron

  • heeft het over ‘dwaasheid’ en dat hij mensen wilde waarschuwen.

• afstand nemen ging niet gemakkelijk, anderen waren navolging niet vergeten

• slaat vervolgens een hele andere weg in.

welke andere weg neemt Nicolaas Beets?

Realisme!

• relatieve wending

• schrijvers beperken zich zelden tot 1 stroming

wat was de pseudonym van Nicolaas Beets?

Hildebrand

leg de titel ‘camera obscura’ uit.

• refereet aan de voorbode van het fototoestel

• het gaat om een afspiegeling van de werkelijkheid in de vorm van literatuur

hoe verschillen romantiek en realisme van elkaar?

• romantiek

  • hyperindividuele gevoelsexpressie

• realisme

  • mimesis: nauwkeurig nabootsen van de werkelijkheid

  • objectief en onafhankelijk

  • geen moraal voorhouden aan lezer

  • MAAR elementen uit werkelijkheid zijn bijgekleurd, maar figuren zouden ook in de realiteit kunnen bestaan.

wat is de plot van ‘Een onaangenaam mensch in den Haarlemmerhout’ (uit camera obscura)?

• Hildebrand en een vriend (‘boerhave’) krijgen op een zonnige zondag in Haarlem een bezoek van Hildebrands amsterdamse neef Robertus Nurks

• ze wandelen in de Haarlemmerhout: stadsbos in Haarlem

• Er volgen een reeks observaties, Robertus is overal negatief over

welke realistische kenmerken worden er gebruikt in ‘een onaangename..’ voor de observaties? benoem ze allemaal (hier staan geen voorbeelden)

• wetenschappelijke aanpak en discours

  • werkwijze van natuuronderzoeker: menschensoorten worden geobserveerd als vogelsoorten

  • wetenschappelijk taalgebruik: speciës van het genus

  • haast sociologische aanpak: rubriceren, schematiseren, catalogiseren..

  • uitgebreide beschrijving met aandacht voor details: soort determineertabel

→ wetenschappelijke discours zo overdreven, parodie: HUMOR

• homodiegetische verteller (verteller aanwezig in verhaal)

• verzwijgt naam vriend (eerste motto; kan werkelijkheid bijkleuren, die bestaat)

• personages letterlijk citeren

• MAAR

  • Hildebrand geen betrouwbare waarnemer en verteller → manipuleert lezer en zit steeds tussen verhaal en lezer, toont schaamte, eigen mening

wat betekent biedermeier?

= huiselijkheid, gemoedelijkheid en burgerlijke knusheid

Wat is de plot van ‘De familie Stastok’ (uit camera obscura)

• op eerste gezicht: schets van biedermeier-nederland

• belichaamt door Pieter Stastok

• verteller bezoekt familie stastok, welgestelde burgerfamilie in amsterdam (burgerij)

  • verteller observeert hun bekrompen, ijdele of komische trekjes

wat zijn de weerhaakjes uit ‘de familie stastok’?

• de familie lijkt op eerste gezicht normaal en ze gaan mee met de burgerij, maar eigenlijk hebben ze ook hun flaws

weerhaakjes

beschrijf de familie stastok.

• pieter Stastok: zal nooit aan vriendin komen, doodsaaie biedermeierfiguur

• voeren nietszeggende gesprekken over voor- en achterkamer bij ontvangst

• figuren op behang zijn modieuzer gekleed dan de mensen die zich in de ruimte bevinden.

wat is de plot van ‘Varen en rijden’ (uit camera obscura)?

• mini-geschiedenis van het openbare vervoer in Nederland

• meest herkenbare en actuele verhaal uit camera obscura → hoera-stemming: de komst van de trein!

wat zijn de weerhaakjes bij Varen en Rijden?

• kritiek op beginnende toerisme

• moderne transport/ versnelling van verplaatsing ontwrichten mens en natuur

• tegennatuurlijk

• er is een verschil in mensen die varen en rijden: mensen die varen zijn van hogere klasse (?) en mensen die rijden bestaan uit 3 soorten

  • slapers, rookers, praters

• MAAR all in all een lofzang op de komst van de trein.

Hoe keek de oudere Beets later terug op camera obscura en waarom?

• camera obscura lijkt op eerste gezicht objectief en realistisch, maar die objectiviteit is slechts schijn

  • hij was eig geen neutrale verteller

• er zat veel parodie in op wetenschappelijke en objectieve observatiekunst

• de weerhaakjes in de tekst zorgde voor veel cultuur en moderniteitskritiek (maakte veel mensen belachelijk en had all in all een negatieve houding over burgerij, etc)

• later vond hij dit problematisch vanuit zijn religieuze overtuigingen.

wat deed Nicolaas beets in zijn latere jaren?

hij schreef domineepoëzie

• vond het nu een schande om te hebben gespot met hoe gebrekkig de wereld is, maar dat was een kritische blik op gods schepping

  • staat haaks op wat van een devote dominee mag verwacht worden

• “Het is geen schande om gespeeld te hebben, maar wel om er niet mee te kunnen ophouden.”

• zijn geweten knaagt: hij zal nu ophouden met dat soort ‘spelletjes’ en alleen moraliserende, religieuze poëzie schrijven.