Biologische psychologie - endocrine syteem - leerpad 5

endocriene systeem

Staat onder controle van het zenuwstelsel en bestaat uit een aantal klieren die hormonen afscheiden. Chemische boodschappers die door het bloed naar andere lichaamsorganen gebracht worden. Het endocriene systeem stuurt alleen maar chemische signalen door hormonen vrij te laten in de bloedsomloop.

De hypothalamus

De hypothalamus is de dirigent van het endocriene stelsel. Hier vindt de belangrijkste koppeling plaats tussen het zenuwstelsel en het hormoonstelsel. De hypothalamus scheidt stoffen af en zendt die naar de hypofyse om vervolgens haar activiteit te beïnvloeden. Als het ware als een "opdracht". 

De hypofyse

De hypofyse ontvangt de "opdrachten" van de hypothalamus en scheidt op haar beurt hormonen af in de bloedbaan. Haar doel is om homeostase in het lichaam te herstellen of andere hormoonklieren aan het werk te zetten. Sommige van die hormonen die door de hypofyse geproduceerd worden hebben een direct effect. De meeste hormonen werken indirect omdat ze de aanmaak en secretie van hormonen in andere klieren stimuleren of onderdrukken. Welke hormonen dit zijn, zien we verder in dit leerpad.

De samenwerking tussen hypothalamus en hypofyse

De hypothalamus en hypofyse registreren ook voortdurend of er van een bepaald hormoon meer of minder nodig is. Is de hormoonspiegel in evenwicht (homeostase)? Wanneer de bloedspiegel van een bepaald hormoon te hoog of te laag is, scheiden ze hun hormonen af. Is de bloedspiegel weer in orde? Dan stoppen ze de afgifte van hun hormonen.
Het is een ingenieus feedbackmechanimse, een beetje zoals een thermostaat werkt. Is het huis voldoende verwarmd? Dan slaat de thermostaat af.

Bijnieren

Bestaat uit bijniermerg (binnenste deel van de bijnier) en de bijnierschors (buitenste deel van bijnier)

Bijniermerg

Speelt een grote rol bij acute stress. Deze maakt adrenaline en noradrenaline aan. Dit wordt aangestuurd door het sympathisch zenuwstelsel. De adrenaline en noradrenaline zorgen voor toename in energie gevoel, door meer glucose, wat leidt tot een sneller kloppend hart.

Bijnierschors

De bijnierschors speelt een rol bij chronische stress. Ze maakt drie soorten hormonen aan op basis van het stofje cholesterol.

1. Aldosteron is het belangrijkste voorbeeld van de mineralocorticoïden.

2. Cortisol is het belangrijkste voorbeeld van de glucocorticoïden.

3. Testosteron, het 'mannelijke' geslachtshormoon, en oestrogeen, het 'vrouwelijke' geslachtshormoon, zijn de androgenen of geslachtshormonen. —> zowel mannen als vrouwen maken beide hormonen aan.

Aandoeningen bij de bijnieren

• Het syndroom van Cushing is het gevolg van een te veel aan cortisol. 

• Hyperaldosteronisme leidt tot een verhoogde bloeddruk en een verlies aan kalium, wat kan leiden tot hartritmestoornissen, spierzwakte en bewustzijnsverlies.

• Te weinig van alle bijnierschorshormonen noemen we de ziekte van Adison. Meestal het gevolg van auto-immuunreactie waarbij eigen lichaam de werking van de bijnier aanvalt. Deze mensen hebben geen mechanisme meer om met stress om te gaan. Elke infectie kan tot een levensbedreigende situatie leiden want er is geen stress-systeem meer om de homeostase te herstellen. Dit heet een Adison crisis. Als dit gebeurt moet er een behandeling gegeven worden, anders is het dodelijk. 

• Het feochromocytoom is een goedaardige tumor van het bijniermerg. Er wordt te veel adrenaline geproduceerd. Bij drukverhogende momenten (bv. hoesten) komt er te veel vrij wat leidt tot opvliegers. In ernstige gevallen kan dit leiden tot hartritmestoornissen, hartinfarct, een CVA of zelfs overlijden.

Geslachtsklieren

Vrouw: oestrogeen en progesteron, worden geproduceerd in de eierstokken en regelen de cyclus van de vrouw

Man: testosteron en wordt geproduceerd in de teelbal

Casus pil: kunstmatige versies van estradiol en progesteron en deze kunnen de hersenen beïnvloeden: stemming, angst en plezier

De pijnappelklier

Ook wel de epifyse genoemd en ligt tussen de thalamus en de kleien hersenen en is even groot als een erwt.

Circadiaans ritme (slaap-wakkercyclus, biologische klok): een samenspel tussen cortisol en melatonine

• cortisol: 30 min na het ontwaking een piek in cortisol, zorgt er voor dat je wakker wordt en alert bent. = Cortisol Awakening Responce (CAR)

• melatonine: naar te avond toe produceert de pijnappelklier meer melatonine. Heeft ons het signaal dat het nacht wordt. Hoe langer je wakker bent, hoe sterk de slaapdruk

Wat zijn hormonen?

= is een signaalstof die door klieren in de bloedbaan worden afgegeven en via die weg de doelcellen raakt, waar ze de activiteit regelt.

• regelen; groei en ontwikkeling van het lichaam, voortplanting en geslachtskenmerken

• energie: beïnvloeden de manier waarop het lichaam energie gebruikt en opslaat

• Bloed: regelen ook het vloeistofvolume, zout-, en bloedglucosespiegels

• kleine hoeveelheden, kunnen al grote reacties veroorzaken

Hoe werkt een hormoon?

Het hormoon bindt zich op een receptor op/in de cel en kan de werking van de cel beïnvloeden. Receptoren zijn gemaakt voor een specifiek hormoon (hormoon = sleutel, receptor = slot).

Hormoon is in de cel: kan veel veranderen of niets, afhankelijk van:

• hoeveelheid hormoon: hoe meer hormonen, hoe sterker de reactie

• aantal receptoren: sommige één, anderen 100.000den

• affectie: hoe meer affectie hoe sterker de reactie

LH en FSH (eierstokken en teelballen)

LH: luteïniserend hormoon

FSH: follikelstimulerend hormoon

• deze zetten de geslachtsklieren aan het werk en reguleren de vruchtbaarheid en voortplanting

Vrouw: afgifte van oestradiol (oestrogeen) en progesteron en stimuleren de eierstokken tot aanmaking van eicellen. Ze zijn ook belangrijk voor de cyclus van de vrouw.

Man: gaan deze hormonen naar de teelballen. Hier stimuleert LH de productie van het mannelijk hormoon testosteron en is FSH belangrijk voor de productie van zaadcellen.

Geslachtshormonen (oestrogeen + progesteron en testosteron)

Testosteron: invloed op seksueel gedrag: mannen hogere seksuele verlangen

Oestrogeen en progesteron: vrouwen meer seksueel gedrag tijdens de ovulatie

Groeihormoon (GH)

Kinderen: de groei van de botten.

Volwassenen: houdt het lichaamsgewicht, de energiebalans en de hartfunctie op peil en speelt een rol in de suikerstofwisseling, de handhaving van de balans tussen spier- en vetmassa en de vetstofwisseling. Het beïnvloedt ook de botstructuur en eventuele bloedvatverkalking.

• Groeihormoon regelt mogelijk ook de verouderingsprocessen, het denktempo en het geestelijk welbevinden.

• Een gebrek aan groeihormoon kan, zowel bij kinderen als bij volwassenen, leiden tot onder meer depressie, gebrek aan energie, spierzwakte en toename van het lichaamsvet.

• Wanneer er sprake is van een groeihormoon producerende tumor dan heet dat acromegalie. Bij volwassenen kunnen de uiteinden (de acra), zoals handen, voeten, kaak en oren, groter worden.

Prolactine

Borstklier

Prolactine is altijd aanwezig in het bloed, bij vrouwen én mannen. Bij mannen heeft dit hormoon verder geen functie, maar bij vrouwen stimuleert het na een bevalling de melkproductie in de borsten. 

• tijdens en na de zwangerschap: prolactine in grotere hoeveelheden aangemaakt.

ACTH en cortisol

Bijnieren

• ACTH stimuleert de schors van de bijnieren, die zich net boven de nieren bevinden.

• Cortisol: = stresshormoon . Vrijwel elke cel van het lichaam heeft cortisol nodig. Het wordt in grote hoeveelheden aangemaakt wanneer het lichaam in stress of gevaar verkeert of wanneer het lichaam ziek is. Het speelt een belangrijke rol bij afweerreacties en handhaving van de vet-, eiwit- en koolhydratenbalans

TSH en Schildklierhormoon

Schildklier

TSH: stimuleert de schildklier tot het afgegeven zijn eigen hormoon.

Schildklierhormoon: thyroxine (afgekort tot T4) en tri-jodothyronine (afgekort als T3).

• De schildklier maakt ongeveer vier keer zoveel T4 als T3. Het lichaam kan zelf T3 maken van T4.

• lichaamsfuncties: hartslag, de lichaamstemperatuur, de energiebehoefte en (cel)stofwisselingsprocessen.

• De metronoom en thermostaat van je lichaam.

  • Te veel/snel: dan zul je sneller transpireren en heb je het vaak te warm, ben je overactief: je vermagert, je beeft, je zweet, je slaapt niet goed.

  • Te traag: dan heb je te koud. Dan ben je moe, heb je geen energie, kom je veel bij.

    • Tekort —> hypothyreoïdie oftewel een traag werkende schildklier. De symptomen zijn onder andere: abnormale vermoeidheid, gewichtstoename, droge huid en haaruitval. Men voelt zich lusteloos en futloos, allerlei zaken gaan veel trager dan gewoonlijk en er is een sterke behoefte aan warmte.

ADH

Nieren

De hypofyse stuurt het hormoon ADH op het juiste moment in de juiste hoeveelheid naar de nieren. ADH reguleert de hoeveelheid urine en de concentratie daarvan. Het zorgt ervoor dat de nieren voldoende water vasthouden en niet te veel water loslaten. ADH heeft ook een vaatvernauwende werking. Samen met het bijnierschorshormoon aldosteron regelt het de hoogte van de bloeddruk.

Oxytocine

Vrouw: Onder invloed van oxytocine kan de baarmoeder zich samentrekken. Dit is onder meer van belang bij de bevalling: het hormoon brengt de weeën op gang. Ook de melkbuisjes in de borst trekken zich samen onder invloed van oxytocine. 

Man: Daar zorgt het hormoon tijdens de zaadlozing voor samentrekkingen van de zaadleider.

Hersenen: geproduceerd door de hypothalamus en fungeert daar als neurotransmitter (neuropeptide) en controleert zo ook gedrag.

Knuffelhormoon: Het blijkt belangrijk te zijn bij sociaal gedrag en zou zorgen voor binding tussen moeder en kind en tussen partners